Papa

Sa pila ka tuig nakong pagpuyo sa Leyte, ako ang nahimong tulay namong managsoon ngadto kang Papa. Ang kanhi mga kaligutgot ug kahiubos nahulipan og dakong gugma.

Bisaya - - News - Ni MERIAM GUMANID LAMBERTE

DILI ko ganahan sa akong amahan. Daghan kaayo ko og rason nga lisod tagsa-tagsaon. Pero ang dili niya pagpauban nako sa lungsod, ang sige niya og pamalikas ug labaw sa tanan ang kasakit sa iyang paglatos nako kaniadto ang padayon nga nisilsil sa akong alimpatakan.

Lagmit kini ang rason nganong nidako ko nga dili tantong suod ni Papa ug dili kay ako, hasta ang lima nako ka igsoon. “Dagan kay kon maapsan ta ka mapatay ta man gyod ka ba.” Nadungog nako ang pagsinggit ni Papa samtang gigukod og sundang ang ikaupat nako nga igsoon nga si anhing Ramil. Kaluoy usab sa akong igsoon, nikaratil intawon og dagan. Grabe kaayo si Papa makapamunal lagi, mora og wa nay ugma. Maong dili nako mabasol akong mga igsoon nga bug-at gyod og dugo niya.

Ang tinuod, si Papa ang hinungdan nganong gipili nako nga sa lungsod moeskuyla nga kon buot hunahunaon aduna may tunghaan ug high school nga mas duol sa amo.

“Nah, kon anha na sa Makinhas moeskuyla si Meriam, ihatodhatod ra pod na og mga laki,” nadungog nako ang pagsinggaak ni Papa ngadto kang Mama usa ka buntag niana. “Atay ning amahana, og tarong pa siya, maghunahuna unta siya og kaayohan inay nga daotan,” naho pa to sa akong kaugalingon.

Ambot ngano ba gyod nga maglagot man ko ni Papa, seguro gumikan kay grabe siya makapamunal nako og makasala, daghan pa gayod ko og mga hungihong nga mabati sa mga katol ug dila sa amo.

“Dato unta mo karon kon dili pa na babaero kanang imong amahan,” sumala pa sa akong mga silingan.

Adunay mga higayon nga buot unta ko nga mangutana ni Mama kabahin ani apan nagduhaduha ko.

“Sus, Enrik, ayaw gyod ko pakit-a anang imong anak sa gawas kay ako gyod nang tigbason!”

“Pastilan kanimo, Basyon, ayaw ana. Mga tiguwang na ta. Kanus-a pa man ka makapasaylo nako?”

Mora kog natuk-an og kalit sa akong nadunggan. Grade VI na ko adtong higayona ug si Mama na gyod mismo ang niyagyag nako sa kamatuoran. “Tinuod na, Day, naay anak sa gawas imong amahan, ug kon di pa pod na siya himaligyaon, daghan unta ta og kabtangan karon.”

Gawas ana, matod pa ni Mama, grabe gyod ang bisyo ni Papa— inom, babaye, sigarilyo ug sugal mao nga todas gyod tanang kabtangan ug kayutaan nga kabilin sa iyang mga ginikanan. Butang nga sa tinud-anay lang nasayangan pod ko, kay kon kuwartahan pa unta mi, dili ko mag-antos pagpuyo og lainlaing balay para lang makahuman sa pagtuon.

Third year high school ko niadtong nagsige og kasakit si Papa, naa na ko sa Manila adtong higayona, ambot og ngano pod to, nga suki man gyod siya sa tambalanan. Apan nakapanganti ko sa akong kaugalingon: “Og mamatay si Papa dili gyod ko mouli og Leyte ba,” pulong ko pa sa akong kaugalingon samtang nakig-estorya ang akong igsoon kang Mama sa telepono ug nipahibawo nga nasakit na usab ang among amahan.

Pero kining kapalaran di gyod nimo matagna, nagtrabaho ko niadtong taknaa sa sibyaanan sa radyo sa Cebu sa dihang nitawag akong pag-umangkon. “Tita, si Lola patay na!” Kon naa pay pu’ng nga labaw pa sa kasakit, mao na gyod to

akong gibati niadtong mga panahona. Pero wala ko magdahom nga malabwan ang gibati nakong kasakit sa dihang si Papa na ang kalit nga mipanaw.

Mao pay pagkahuman sa birthday party sa akong ugangan adtong gabhiona, Disyembre 25 sa nilabay nga tuig. Niuli na ko sa amo, padulong na matu’g sa dihang nadungog nako ang tingog sa guwardiya sa bentana sa among kuwarto: “Day Meriam, naay nangita nimo,” nakurat ko nganong ako may gipangita ni Boca nga unta ang ako man gyong bana ang kasagaran niyang tuyo.

Dali kong nibangon sa higdaanan ug giablihan ang pultahan. Nisugat sa akong panan-aw ang dagway sa among kamaguwangan nga igsoon. “Yam, wa na si Tatay!” “Unsay wa na ba?” “Wa na, Yam, gibiyaan na ta ni Tatay!” “Ha, unsa? Ngano man, Manoy?” Wa na ko kasabot sa uban pa nga gipanulti ni Manoy, ang bugtong nakong nabatyagan nga mora pod ko og gipatay niadtong mga taknaa. Huot akong dughan ug buot nakong ilamba akong ulo sa semento sa pamasin nga nagdamgo ra ko.

Nianang gabhiona, matod pa, sa dihang gituktok ni Manoy si Papa sa iyang payag likod sa ilang pinuy-anan, wala na kini motingog ug sa dihang iyang giablihan ang pultahan, wa na maglihok si Papa. Sama kang Mama, baskog si Papa sa iyang pangedaron nga 79-anyos. Hinuon, adunay ginagmay nga mga balatian sama sa pag-ubo-ubo nga normal sa mga edaran, pero wala siya maglubog og banig, maayo mokaon ug gani maglakawlakaw pa man sa tugkaran.

Samtang gisubay namo ang dalan paingon sa nahimutangan ni Papa, dili kalikayan nga mosantop sa akong hunahuna ang mga nangagi kon giunsa subling natukod ang maanindot namo nga relasyon sa akong amahan.

Tuig 2011 sa dihang nagminyo ko. Nipuyo ko sa lungsod sa Hilongos samtang sa Brgy. Baas usab si Papa. Grabe akong kalagot sa una ni Papa kay alas sayis pa lang sa buntag naa nay mohunong nga sidecar sa among nataran. “Yam, nagpatugon imong papa, wa na kuno siyay sud-an ug bugas.” “Wa na pod? Niadtong usang adlaw pa gani ko nagpadala!” Hala ka, maayo kon usa lang ka sidecar ang mohunong nga usahay moabot man og tulo. “Naunsa man intawon ni si Papa, uy! Abi pa lang sa mga tawo wala nako siya pakan-a!” “Hain god ka, Meriam, uy? Mag-in-ana si Tatay?” “O, Nang, uy! Hay ambot!” “Sige, Yam. Para dili na nimo problemahon si Tatay, magpadala ko nimo og kuwarta kada semana ha, ikaw ang bahala magpadala sa konsumo ni Tatay didto.” “Sige, Nang, salamat kaayo.” Mao toy nahimong dagan. Kaming managsoon nagtinabangay para mapadad-an si Papa sa iyang mga panginahanglanon: sud-an, bugas, gatas, prutas ug uban pa. Ipadala nako sa sidecar ug kon makalugar ako mismo ang moadto sa Baas para maduaw siya.

“Day, og mamatay unja ko, kanang sinina sa senior citizen ang ipasul-ot nako ha.”

“Unsa man pod ka, Pa, uy! Sige ka man lang og hisgot anang patay-patay, ningkamot gani mi og pakaon nimo, patay-patay pod ka diha!”

Usahay dili malikayan nga masugilon nako sa akong bana ang akong kalagot ni Papa sa matag higayon nga magdrama intawon siya.

“Ajaw god ka- highblood diha, sayon ra kaayo ang tambal ana,” pu’ng pod sa akong bana.

Sabado to, subli kong niduaw kang Papa ug sama sa naandan, drama portion na usab si Pader. “Nah, hala, Pa, mamatay na man gyod kaha ka, aw adto ta sa amo, pamili daan og lungon didto.” Otomatik nihilom si Papa ug wala na gyod mootrog hisgot kabahin sa kamatayon.

Sa pila ka tuig nakong pagpuyo sa Leyte, ako ang nahimong tulay namong managsoon ngadto kang Papa. Ang kanhi mga kaligutgot ug kahiubos nahulipan og dakong gugma. Ang gugma namong mga anak ngadto sa among amahan. Gani, dili ko mahimutang kon dili nako maseguro nga naay pagkaon si Papa, kon naa pa bay gatas, sabon humot, ubp. Dili ko mahimutang kon dili nako siya maduaw.

“Pa, paningkamot og kaon ha, ampingi imong lawas,” dungan sa pagpamu’ng hugot nako nga gigakos si Papa. Mao kadto ang unang higayon nga nagakos nako si Papa, 26- anyos na ko adtong panahona. Kadugay diay nga higayon nga gihikawan nako akong kaugalingon sa usa ka yanong butang nga nakapatunaw sa tanang kahiubos nga akong gihambin. “Pa, mahal kaayo ka nako!” “Mahal man pod ka naho, Day! Kamong tanan… kay wala bayay sobrang anak.” “Basta, Pa, ha! Pag-amping sa imong lawas.” “Mag-agad god ta sa kabubut-on sa Ginoo, Day, kay wala bayay mobato aning kalibotan.”

Sa nahabilin nga mga tuig ni Papa, natapok niya iyang mga anak, simple ang matag kasaulogan sa iyang adlaw nga natawhan apan dayag sa iyang panagway ang kalipay. “Sige, Tay! Tayhopi na imong cake.” “Unja, unsa man ahong isulti?” Ug mangatawa dayon ming managsoon.

Apan ang labing gikahinaman ug gipangandaman namong managsoon mao unta ang pagsaulog namo sa ika-80 ka tuig sa adlaw nga natawhan ni Papa. “Mag-asal ta og baboy, Tay.” “Mopalit ta og daghang balloon.” “Manguli ming tanan.” Kaanugon kay kutob na lang mi sa paghandom. Wala na mahiabot pa ang among gilaoman. Ug nia ko ron, gisud-ong ang inanay nga pagkaupos sa kandela ni Papa atubangan sa iyang lubnganan. (KATAPOSAN)

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.