Surbeyor

Sa Liguasan Marsh

Bisaya - - Sugilagming - Nobela ni Antonio Enriquez Binisayang Sinugboanong Bersiyon ni Jon Saguban

(Kining maong nobela napatik na usab isip hingpit nga libro. Gipatik kini dinhi ubos sa pagtugot sa taghubad ug sa pamilya sa nobelista. Aron pagpasibo sa seryal nga pagpatik, gibahin kini sa editor ngadto sa mga gula. Apan gipabilin gihapon ang mga anib segun sa kagustohan sa nobelista sa orihinal niining porma.)

(Gula 1)

S ILANG duha___ si Alberto Gonzales ug ang iyang ig-agaw nga si Francisco___ didto sa taas sa kapayas kilid sa balay sa Zamboanga. Mga bata pa sila niadto. Sa kalit lang, mituya ang kapayas paingon sa balay. Sa wala pa siya ug ang iyang igagaw makakanaog, natumba kini. Nabali ang tumoy sa kapayas paingon sa ngilit sa sin nga atop ug nangahulog kanila: ang bunga, mga bulak, mga dahon, ug ang tanan. Natarantar silag maayo ug nahadlok sa iyang inahan ug kang Tiya Isabel, nga didto sa nataran, sa pagsinggit.

“Unsa na, Albertito?” sa iyang inahan, ginamit ang iyang angga.

“Nada, Mama,” matod niya. Wala___ bisan tuod kon nagtindog sila didto, ang punoan sa kapayas diha pa sa tunga sa ilang paa, kay wala na silay panahon sa pagkanaog kay kalit lang nabali ang kapayas.

“Oooohhh,” matod sa inahan. Wala siya mosusi nila, wala gani molingi nila aron sa pagtan-aw, kay nagkamulo kinig pakighinabi sa ilang iyaan. “Unya, unsa man nang banha nga akong nadungog?” Nagpadayon siyag sulti, wala gihapon motan-aw nila.

“Wala ra, Mama,” miingon siya. “Nada, nada,” bisan kon ang mga dahon, mga bulak, ug mga bunga nangatagak ngadto kanila nga morag ulan.

Ang duha nanglingkod didto ilawom sa balisbisan, si Alberto ug ang iyang ig-agaw nga si Francisco, wala gani magpalihok ni usa ka lugas sa buhok, nangahadlok pag-ayo sa paglihok aron dili mabantayan sa iyang inahan o sa iyang iyaan.

Mga bata pa sila niadto.

2 KAY dili ba siya Zamboangueño, natawo ug nagtubo sa Zamboanga, ug ang mga Moros kadula usab niya sa bata pa siya? Kalagmitan, gawas sa lungsod nga iyang natawhan, sa Visayas ug sa Luzon, masaypan siyang usa ka Moros.

“Mora kag usa ka datu,” matod kaniya sa usa ka buring nga may kandiis nga gikan sa Culi-Culi, usa ka puy-anan sa gay-ot na nga mga babayeng mugbog lupad sa Manila, samtang giluklok niini ang kuwarta ilalom sa garter sa iyang panti.

Gihatagan niya kinig dako-dakong tip alang sa usa ka higayon ug gitratar niyag maayo kaysa usa ka desenteng babaye. “Dili, dili. Dili ko usa ka datu,” matod niya, nga naglingkod sa kilid sa banig ug nagpasikdap sa larawan ni Kristo sa usa ka gamayng altar sa taas nga nahimutang sa bungbong. “Nganong nakaingon man ka nga datu ko?”

Milingkod pod siya sa banig, ug, samtang nagbalikos ang mga bukton niini kaniya, gidip-ig niini ang iyang ulo og gamay sa iyang likod. Miingon kini: “Di ba miingon ka nga taga Zamboanga ka?”

“Wala na magpasabot nga usa ko ka Moros,” miingon siya. Misaghid ang buhok niini sa iyang likod. Ilawom sa sulaw nga elektrik nga bombilya sa kisame, hubo siya gawas sa iyang medyas nga wala niya huboa. Samtang gipahimuslan niya ang babaye, paminaw niya mora siyag buang ug wala gani siya motan-aw sa iyang mga tiil nga may putos. “Samot nga dili ko datu,” matod niya, “kay gihatagan tikawg dakong bayad.”

Tungod kay desente kaayo ang pagtratar ni Alberto, miingon ang buring nga hatagan niya kinig pakapin. Miingon siya: “Dili, dili, dili, salamat,” ug dihadiha gibati niya ang garbo tungod sa pagpugong sa kaugalingon ug sa kalig-on sa hunahuna. Ug unya tinuod gyod nga igo na ang kausa, tungod kay sa wala pa matapos ang semana nakapanagpi siya sa iyang mga kamot, ug, samtang nangihi siya sa kasilyas sa iyang giabangang balay sa Sampaloc, Manila, aron sa pagpakalma sa kasakit nga iyang gibati nabuak niya ang tabon sa inodoro, ug mga duha ka adlaw human niadto hapit mabuak ang iyang ulo dihang nadalin-as siya sa baldosa sa kaligoanan. Nakahukom siyang magpatan-aw sa doktor kansang klinika nahimutang sa dulom nga ground floor sa usa ka gambalay nga ang katunga gibakbak atubangan sa unibersidad. Gihatagan siyag taas nga sermon sa doktor bahin sa moralidad ug mga birtud ni San Ignacio sa Loyola, ang sundalong santo ug patron sa mga mahilig sa pakighilawas, apan human sa kapin sa tunga sa oras wala kini mosulat sa preskripsiyon sa iyang sosyal nga sakit. Mitindog si Alberto aron sa pagbiya, ug ang doktor, sa walay pagpanumbaling, nangutana kaniya kon asa siya, sa ngalan sa yawa, mopaingon nga wala pay preskripsiyon. Sa binayot nga tingog, si Alberto miingon: “Mangita kog magsasangyaw.”

3 MAINGON-INGON niadto ang iyang kinabuhi— kanunay nga krak krak krak. O tingali mas pareho sa tiyabaw sa gigukod nga itik kwak-kwak-kwak. Apan kanunayng dunay krak, usa ka liki, usa ka buak, ug morag sa kanunay siyay hinungdan niini. Wala siya makabantay niini nga nahitabo niadtong panahona. Ang tukmang higayon mahimong masubay— o, usahay, mabantayan— apan niadtong gutloa dihang ang buak, ayiiieee, ang krak nahitabo, wala kadto mabantayi.

Gibiyaan niya ang pipila ka babaye— dili kaayo daghan segun sa gusto niyang ipanghambog o ipatuo nga iyang naangkon ngadto sa iyang mga higala pinaagi sa iyang way-kisaw nga pagpakahilom kon kabahin na sa mga babaye ug mga burikat ang hisgotan— sa wala pa ang karambola duol sa eskuylahan, tungod sa usa ka babaye, sa Zamboanga. Buot niyang hunahunaon nga gibiyaan niya sila, apan karon sa pagbalik-tan-aw ug sa pagmatinud-anon sa iyang kaugalingon, morag sila ang mingpahilayo dihang miabot ang maong krak.

Ug alang kang Myrna, miabot kadtong higayona mga duha ka tuig ang minglabay. Nagtindog sila kilid sa gambalay sa bilding sa Liberal Arts, diha sa pag-agaway sa kangitngit ug kahayag, gahi ug lig-on ang sementadong agianan sa paseyohanan ilawom sa iyang mga tiil.

“Nia nako ang mga alahas ni Mama ug gamayng kuwarta nga akong natigom sulod sa akong bag,” matod sa babaye. Tam-is kaayo ang pahiyom niini, ug ang panagway niini ingon sa miiwag sa nangagaw nga kangitngit. Morag mipahiyom kini ngadto sa iyang panagway, naghatag og kaigang sa kahayag ngadto sa iyang nawong uban ang gugma ug pagsalig niini.

Buot unta siyang mangutana kon unsay buhaton niini sa mga alahas sa iyang inahan, ug ang kuwarta. Apan unya kalit niyang nahunahunaan nga ang tubag sa babaye makapapugos niya sa pagsaad, dili na matuis ug mapugsanon, sa pagtando niini. Busa miingon siya: “Dili ba unya masuko ang imong inahan kon mahibaw-an niya nga nawala ang iyang mga alahas?”

“Unsa may naa god ana kon wala na ta?” matod sa babaye. Ug nakita niya nga ang kasanag sa nawong niini misugod na pagdulom. Sa gihapon, mainiton nga tan-awon ang babaye nga nagtindog sa iyang atubangan, nagsul-ob kini sa berde-ug-puti nga uniporme sa eskuylahan, guwapa ug nindot kaayo. Buot niya kining angkonon, apan andam ba siya sa pagbayad alang karong gabhiona ug sa tanang gabii sa pag-angkon niini sa tibuok niyang

…samtang ang dila maoy gamiton sa daghang mapuslanong kalihokan sa katawhan sa tibuok kalibotan, ang dila giisip usab nga “most deadly weapon” sa tawo ug dili ang hinagibang makasamad…

kinabuhi pinaagi sa pagtaban ug pagminyo niini?

Milingiw siya dihang miingon siya: “Tingali kinahanglang maghunahuna pa tag maayo bahin niini. Puyde bang hisgotan nato nig usab ugma?”

Ang kahayag, ang kasanag sa nawong niini, sa kataposan midulom; apan oh! guwapa gihapon kini. Nagtindog kini uban ang mga alahas sa inahan ug ang gamayng kuwarta nga natigom niini sulod sa iyang bag, nga kalit lang nahilom ug makaluoy tanawon. Wala kini magtingog, bisan tuod kon ang iyang mga mata nag-ingon kaniya nga may kasakit— o sa iyang nahanduraw— “Talawan ka! Talawan kang dako!”

Ug unya krak, ug wala siyay nasulti o nahimo human adto nga makapausab adtong hitaboa o makapabalik sa kahayag, sa kasanag sa nawong niini. Krak, krak, ug sa kataposan nahanaw kadto. O mamatay na lang unta ko!

Ug unya miabot si Baby. Gitawag niya kinig Baby, bisan kon Concepcion ang tinuod nga ngalan niini. Dili kini sabaan, hilomon nga batan-ong babaye, itomon, dili kaayo taas kay kang Myrna, apan mas alegre, dali rang pakataw-on ug mas paraygon sa imong mga bukton, daw tubig sa higayon nga imo kining hikapon. Diha sila sa lawak-operahanan sa tambalanan sa lungsod, diha sa kangitngit, ug nagsul-ob siya sa tumang kaputi sa iyang uniporme sa pagka nars, tungod kay gabii man ang iyang duty.

“Mao bay imong ipasabot nga dinhi buhaton?” miingon siya nga dili makatuo, gikaptan niya ang mga kamot niini ug nagtanaw-tan-aw sa operating table. Wala niya kini makita tungod sa kangitngit, ug didto sa lawak-operahanan ang puti lamang nga uniporme niini ang mipadan-ag sa hanap nga kahayag sa Bulan nga milusot sa mga bentana.

“Nganong di man?” tubag sa babaye. Gilibre sa babaye ang usa ka kamot niini ug gisuksok sa iyang karsones. Dayon miutnga kini, ug nahanduraw niya nga nakita niya ang pulang mga ngabil niining miabli, daw mga gihay sa rosas nga nahulog.

Apan dili siya andam: nagkurog ug nahadlok nga kon motahan siya, mahigot na unya siya niini sa matag gutlo sa iyang kinabuhi. O tingali buot niyang ipakita niini nga mas ligdong siya, mas dungganon kaysa ubang lalaki pinaagi sa pagbalibad sa babaye, aron sa pagpahunong sa tublaw nga pagbati niini ibabaw sa talad-operahanan. “Unyag makit-an ta sa inyong head nurse!” hunghong niya. “Mosulod ra ba siya dinhi kon mohimo siya sa iyang paglibot.”

Wala motingog ang babaye, apan nabatyagan niya ang hilom nga katawa niini nga misugod sa pagkusog, sa pagkurog sama sa iyang pagkurog, sa pagtublaw hangtod sa tutunlan niini sa wala pa kini mapusgay ngadto sa usa ka panghimaraot ug pagkasilag kaniya. Ug ingon sa nadungog niya nga miingon kini, bisan tuod kon wala kini mobungat og usa ka pulong, nadungog niya, nga mapintas nga miingon, gihapos ang hilom niyang mga pulong sama sa latigo sa kabayo ngadto sa iyang nawong, “Miss Lydia Tamparon! Mas daghan pang lalaki nga iyang gikadulog dinhi ibabaw sa talad-operahanan sa usa ka gabii kaysa mga pasyenteng naoperahan sa usa ka semana.”

Nahanaw kini kaniya. Gisulayan niya pagdakop ang nangahulog nga mga gihay sa bulak, sa pag-abli sa gipapulahang mga ngabil niini, apan nawala kini, hilom nga nahanaw, minunot sa huyop sa hangin dihang gisulayan niya kini sa paghalok. Mahal nga Diyos! Mahal, mahal nga Diyos!

4 NADUNGOG niya kining estoryaha gikan sa mga estranyo, iyang mga higala, ug mga ig-agaw:

Sa iyang lugar nga natawhan, sa Zamboanga, gihuboan sa mga Moros ang usa ka drayber sa taxi ug gigaid ang mga kumagko niini sa punoan sa akasya sa bungtod nga bahin sa Dalan Nasyonal; busa kon mag-angat ka sa karsada di gyod nimo malikayan nga makita ang patayng lawas nga mokalit lang og pakita, morag makalilisang nga panan-awon sa urom. Ug nagbitay didto ang drayber sa taxi mga duha ka semana, paspas nga nagkadunot ilawom sa init ug ulan, hangtod nga ang baho niini miputos sa gamayng baryo duol sa karsada morag gabon, pirmeng makita ug nanuhot-suhot: ug miingon sila nga kon dunay kusog nga hangin gikan sa sidlakan ang baho sa nagkadunot nga patayng lawas naglutaw morag lagom nga panganod ibabaw sa monasteryo sa mga Madre sa Lordes. Pagaserad-an gyod dayon sa mga madre ang tanan nilang pultahan, ang tinabonan nilang mga ulo moguho ug kalit nga mawala gikan sa mga bentana sama sa gagmay, gilawon-og-bulok nga mga kagang sulod sa ilang lapokong mga bangag, ug ang lagapak sa mga pultahan nga gisera morag gagmayng mga dalugdog nga manganay-kanay sa tibuok monasteryo ug sa baryo. Ug ang mga tawo sa baryo mopakpak sa ilang mga kamot kay karon puyde na nilang tangtangon ang ilang mga panyo sa ilang mga nawong ug maglakaw sa Dalan Nasyonal nga dili na bation nila nga mora silag mga kriminal o mga tulisan sa banko, ug mamakpak pod sila kay nakahibalo sila nga ang imahen nga diha sa hunahuna sa mga motorista ug mga lumalabay bahin sa ilang baryo isip usa ka lugar sa mga daotan nawala na dihang tangtangon na nila ang ilang mga maskara o mga panyo. Ug busa nalipay kaayo sila sa hangin nga gikan sa sidlakan.

Apan ang lawas sa drayber sa taxi magpabilin unta didto hangtod mahurot kini sa mga ulod ug ang mga uwak kon dili pa tungod sa buang sa baryo, ang tawo nga mao ray wala manabon og panyo, nga maoy nakigkita sa pangulo sa baryo usa ka buntag niana ug miingon: “Morag dunay tawo nga nagkalata na didto sa punoan sa akasya.”

Ang pangulo sa baryo, ingon man ang ubang taga baryo, hapit na unta malimot sa drayber sa taxi, tungod kay giwagtang man sa hangin nga gikan sa sidlakan ug sa mga panyo ang baho ug natawhay-tawhay ang ilang kinabuhi kon dili man gani nahimong normal kini pagbalik. “Usa ka tawo nga nagkadugta sa punoan sa akasya?” matod sa pangulo sa baryo nga naglingkod sa pantawang kawayan. Ug ang buang sa lungsod miingon: “Oo.” Ang pangulo sa baryo nga nagtan-aw sa dagko, tambok nga mga uk-ok nga sinaw og tiyan ug tunokon og mga tiil diha sa rehas-rehas nga mga lipak sa iyang pantawan, miingon nga morag wala lang sa iyang kaugalingon, “Unsa may imong mahimo bahin ana?”

Ug unya ang buang sa baryo miingon, “Naghunahuna ko nga putlon nako ang punoan sa akasya.”

“Makahimo ka ba niana?” nangutana ang pangulo sa baryo sa buang sa baryo. Sa hinay-hinay ug sa maampingong paagi, nag-ugom siyag laway sa iyang baba ug giluwa niya kini ngadto sa tambok nga mga uk-ok.

“Si, mahimo nako na,” matod sa buang sa baryo. “Kon ipahulam nimo nako ang imong atsa.”

Gipahulam siya sa pangulo sa baryo og atsa, ug milakaw dayon ang buang sa baryo nga walay lingi-lingi, ug unya miangat sa bungtod sa Dalan Nasyonal, iyang gipas-an ang atsa, ug giputol niya ang punoan sa akasya.

Apan, tungod kay ang buang sa baryo man ang nagputol sa kahoy, walay mituo nga nawala ang baho sa nagkadunot nga lawas. Busa hangtod karong adlawa, moingon sila— ug kining batan-ong lalaki nga si Alberto Gonzales wala makahimo sa pagmatuod niini— buyno, miingon sila nga ang mga taga didto nagbutang pa gihapon og panyo sa ilang mga nawong o naghigot niini sa ilang liog nga morag ang tibuok baryo naigo sa sakit nga gowiter. (PADAYONON)

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.