Ang Mga Surbeyor Sa Liguasan Marsh

Nobela ni Antonio Enriquez Binisayang Sinugboanong Bersiyon ni Jon Saguban

Bisaya - - Showbiztsika -

(Gula 2)

D5 AGHANG higayon nga nakig-asdang siyag samok. Kon mais pa, nanubo na kini gawas sa iyang baba ug dulunggan. Apan ni kausa wala niya kini dagani— bisan kon kanunay siyang eksakto sa karga, mas hubog pa kaysa usa ka marinerong taga Norwe sa karaang merkado-sa-gabii sa Zamboanga— ah, oo, bisan gani niadtong ang butangerong Moros mihansak niya og kris, ug nagtindog siya didto nga nagpahiyom, wala maglihok, ang duha niya ka kamot giisa sa iyang atubangan, gipataas ang mga palad, nagpalihok-lihok sa iyang mga tudlo, nagdula-dula ug nagbugalbugal sa Moros sa pagpaduol ug pagdunggab niya. Namanhod na siya pag-ayo tungod sa cana nga rum nga gitungab niya sugod pa sa buntag hangtod na sa gabii ug nabati na niya ang kaluya ug nagkahinay ang iyang pamatyag. Ang butangero mihansak niya sa kris, apan nagtindog si Alberto nga wala maglihok; wala gani mongiwi ang iyang nawong samtang ang sulab sa kris milabay usa ka lugas sa buhok na lang nga distansiya gikan sa iyang tiyan. Ang butangero mihunong nga natingala, mingsiga ang mga mata nga wala makatuo, nagnganga. Unya, mituyok kini ug mikagiw paingon sa lugar sa mga Moros sa Rio Hondo. Gidukdok pag-ayo ni Alberto ang mga espayk sa iyang sapatos sa karsada, aron ingnon nga naggukod siya sa butangero, samtang nagpaninggit siya taman sa iyang maabot: “Hoy! Hoy! Hoy! Dagan, dagan, dagan, baboy sa Moros!” Mao kadto ang pagabuhaton sa usa ka Bisaya, pagdagan nga morag baboy nga nag-iwigik kaysa masulod siya sa laang sa naguba nga Pettit Barracks. Dihay higayon nga ang kampo sa Amerikano, sa wala pa ang karaang Fort sa Pilar, ang labing karaang kampo sa Zamboanga Peninsula, nga sa kapin sa usa ka gatos ka tuig na ang nakalabay nailhan nga Leal y Valiente Villa, ang nangaguba nalain ug natago gikan sa kinatung-an sa dakbayan, may bahin kini nga napunta sa timog nga bahin sa kabaybayonan. Morag dili katuohan nga may moagi sa nangaguba niadtong orasa, bisan kon posible nga may mga pares sa mga managhigugmaay nga mobuhat niini, apan, sa walay pagtagad ug kahadlok sa eskandalo, buhaton nila ang awhag sa unod kay sa paghatag og tabang sa usa ka tawo nga nakakitag samok.

Hungog gayod ang Bisaya nga misulod sa klaro na kaayong laang. Si Alberto ug ang tulo ka tawong naggukod kaniya sa gawas sa balay-hilay, ubos sa dakong aspaltadong dalan nangagi sa kurbada sa Pettit Barracks, ug labang sa gibiyaan nga lote nga puno sa bogambilya ug dalag nga bag-ong Dulce Marias. Samtang nagdagan ang Bisaya ngadto sa kasagbotan, nalukong siya sa bagon sa Dulce Marias, samtang ang mga tunok sa bogambilya

hugot nga mihawid niya. Way kapuslanan ang iyang paglugnotlugnot, ang way kapuslanan niyang paglukso-lukso nakagihay lamang sa iyang sapot nga naingon og balahibo sa sunoy nga nalukong sa kasagbotan. Giluksoan nila siya, gidumog nila didto sa sagbot. Gigisi sa Bisaya ang iyang sapot ug milugnot pag-usab, hangtod nga nakabadbad siya ug midagan ngadto sa gamayng hawan nga nasalipdan sa mga poste ug haligi sa naguba nga Pettit Barracks. Ug dili unta to maoy iyang gibuhat, ang pagsulod didto sa dagko nga mga poste ug puti nga mga haligi samtang naglibot niya ang mga tawo, nga nangindahay sa iyang dugo.

Hayag ang Bulan, ug ang mga haligi mipalandong sa tag-as nga mga anino ngadto sa kabalilihan. Maanindot, hilom kadtong gabhiona. Gihubo sa mga tawo ang ilang bakos, gibulibod sa ilang kamot ang tumoy niini ug, nanagtuya ang mga bilya nga minglaga ubos sa kahayag sa Bulan ug hinay-hinay silang mingpaduol sa Bisaya. Miatras si Alberto sa usa ka poste ug nakita niya kini nga misibog, mitikubo, diha sa tag-as nga mga anino sa mga haligi ug ingon man ang nagtulin nga mga anino sa mga tawo. Ug unya nadungog ni Alberto ang laguto sa mga bilya nga gihapos sa bagulbagol sa Bisaya, ug ang sunod-sunod nga lagubo nga morag lagubo nga imong madungog kon patyon sa mga bata ginamit ang mga puspos ang usa ka irong buang diha sa kasilinganan. Dihang mihunong na ang lagubo ug nahuman na kadto, miduol siya sa Bisaya nga way sapot nga nagbuy-od nga nag-ubo sa hawan nga balilihan, way samad gawas sa mga garas sa mga tunok sa bogambilya. Sa kahayag sa Bulan, nakita niya nga nanglabhag na ang likod niini, ug ang lagubo sa mga bilya mibagting sa iyang dunggan. Hilom ug wa maglihok, nagbuy-od ang Bisaya ug ang usa ka bahin sa nawong niini didto sa balilihan. Ug unya miagulo kini, lahi ug dili iya sa tawo, morag tilagak sa tubod sa ilawom sa yuta, ug dihadiha nakita ni Alberto ang apol sa espesong dugo nga migawas sa baba niini ngadto sa hinlong sulab sa mga sagbot nga naghanig sa ulo niini ilawom sa kahayag sa Bulan.

!Ah, Dios mio! Apan nakakita siyag mas daghang dugo dihang ang mestiso Amerikano gidunggab og tres-cantos sa likod sa unano sa lungsod. Bisan kon ang mestiso Amerikano duol duha ka metros ang gitas-on, miingon sila nga milukso ang unano sa likod niini, gisaw-id ang mugbo nga bitiis sa hawak sa mestiso, ug, hugot nga gikuptan ang kutsilyo sa duha ka kamot, gitampok kini sa likod sa mestiso ginamit ang tanang kusog sa iyang tag-as ug balhiboong mga bukton.

Gikuha ang lawas sa usa sa mga igsoong lalaki sa mestiso— tulo ang iyang igsoon, pero walay mas taas pa kaniya— apan walay nakahunahuna og hugas sa nagbanawng dugo sa dalan tungod sa poste sa suga. Lagom ug hagkoton, ang nagbanawng dugo nagpabilin sa daplin sa karsada duol sa kanal. Lapad ang banaw, hapit usa ka metro ang diyametro, ug dili mahulagway ni Alberto kon unsang pagkahitaboa nga ang usa ka tawo, nga ingon kadak-a sa mestiso Amerikano, makapabanaw niadtong dugoa gikan sa usa ka gamay, hinuon lawom, nga samad sa likod.

May mitudlo sa kanal, diin mibuhagay ang dugo, ug miingon, “Tan-awa! Daghan pang dugo diri.” Gisunod nila ang tawo nga misulti ug milakaw og layo-layo subay sa kanal, nagsubay sa dugo nga nag-agos kuyog sa tubig ngadto sa buhanghang nga lutsanan. Ug unya gisubay nilag balik ang ilang giagian ngadto sa nagbanawng dugo tungod sa poste sa suga. May pipila ka hubog nga nagtindog didto ug kusog nga nagsultianay, ug ang usa nagkatawa ug nagsayaw-sayaw sa karsada. Gipahilom kini sa usa sa mga kauban ni Alberto apan ang hubog mipadayon sa pagkatawa ug pagsayaw-sayaw, ug gitumba kini sa kauban ni Alberto ginamit ang kadena. Unya ang ubang kauban sa grupo nga nanagbotas mipatid-patid niini ug ang usa ka estranyo nga nagsul-ob og dagtom nga tisirt nga may prentang kalaberang nagngisi sa likod miingon: “Ato siyang ipaligid sa kanal!” Busa gialsa nila kini ug gihulog sa kanal duol sa nagbanaw nga dugo. Misibat ang ubang hubog ug si Alberto ug ang iyang mga barkada ug ang estranyo nga nagsul-ob og tisirt nga dagtom nga nagsunod kanila, mipaingon sa tindahan og tuba ug nag-inom sila ug nangaon og asosena.

Ug pagkalawom na sa kagabhion mingsugod na silag panganta ug panayaw sulod sa tubaan, gidukdok nila sa ilang palad ang tagoon nga bungbong nga sawali hangtod nga ang asawa sa tawo nga mipatumba sa hubog ginamit ang kadena misulod ug miabog nila ginamit ang silhig tukog.

6 UNYA didto na pod sila, wala pa molapas og usa ka adlaw, nanaglingkod sa lamesang kan-anan. Ang amahan mitan-aw latas sa lamesa nga nagkanayon: “Molarga ka paingon sa Cotabato ugma.” “O, Pa,” matod ni Alberto. Tungod sa sulaw nga bombilya, mikulima siya, morag batang kahilakon; gikab-ot sa iyang inahan ug gihapuhap ang likod sa iyang palad. “Palihog,” miingon siya. “Mao kini ang maayo kaayong buhaton,” matod sa amahan. “Dili ka na gamayng bata. Panahon na nga mahibalo ka unsaon pagtrabaho.”

“Mikuyog ra man ko sa akong mga barkada,” matod niya. “Wa ko kahibalo nga may away diay nga mahitabo. Mao nay tinuod.” “Wala na nay labot ron,” matod sa amahan. “Di ba?” Nadunggan niya ang iyang inahan nga miingon: “O, kaluoy sa akong anak!”

7 SA nagsunaop nga dalag nga kahayag sa lamparilya, kuyog sa kahayag sa Bulan nga milatas sa buak nga mga bentana ug mga pultahan nga wala nay mga bayanan ug mga palid, ang batanon nga si Alberto Gonzales naghigda sa hinulamang banig nga gibuklad sa salog tapad sa geodetic engineer. “Puyde nimong hulaman ang akong rubber shoes ugma,” miingon ang engineer. “Karon ka pa nakatrabaho og surveying company?”

“O, o,” matod niya, milingi siya sa iyang katapad. “Kaingon kog sa opisina ko magtrabaho, dili sa field.”

“Magkinahanglan ka sa akong rubber shoes ugma,” sa geodetic engineer, nga Reynaldo Costelo ang ngalan. “Ayaw lag kaulaw.”

Hanap lamang nga bayhon ang iyang nakita, nanganino tungod sa lamparilya, ug mga ngabil lang ang naglihok sa hinay apan nagpadayon, morag imbaw sa mga basa ug naglagang mga lamesa sa merkado sa Zamboanga, hunahuna niya, sa akong lungsod, diin nangitom ug nanaglaga ang kongkretong mga lamesa sa lasa ug mga tinai sa isda. Wala pay usa ka adlaw ang nakalabay. Apan ingon sa dili katuohan nga sulod lamang sa mubong panahon ug walay usa ka oras nga pagbiyahe nabalhin siya gikan sa sibilisasyon ngadto sa usa ka tinuod nga lasang sa Central Mindanao.

“Di ba ka magkinahanglan ana?” ni Alberto Gonzales, karon, ngadto sa geodetic engineer, nga naghigda pod sa banig, ibabaw sa linampasoan nga salog sa karaan, gubaon ug dakong balay nga matod pa sa mga lumulupyo dinhi, gitukod panahon sa mga Katsila. “Puyde pa ugma ang akong sapatos panit. Daan na bitaw ni.” Matod ni Reynaldo Costelo: “Duna man koy laing paresan.

Minglabay sila sa balangay nga nangalisbo sa baho sa patay nga karne…

Pareho ra mag sukod ang atong mga tiil, mao nga magamit ra nimo. Total, magpabilin ra man ko aron pagtan-aw sa mga record books ug aerial photos.

Kalit nga nahanaw ang gibati niyang pag-usara sulod sa dako kaayong balay sa Katsila nga guba na, nga maoy ilang abotanan sa Pikit, ang labing karaang lungsod sa probinsiya sa mga Moros sa Cotabato, sa Central Mindanao diin, siya nahiabot uban sa pangulo sa grupo sa hapit na ang kilumkilom ug diin wala siyay ni bisan usa nga kaila. Miliso siya ug gitutokan niya ang kangitngit. “Salamat Rey,” matod niya. “Sa pagpahulam pod nimo sa imong banig.”

Pagkahayag-hayag na pagkasunod adlaw, si Alberto Gonzales ug ang laing upat ka lalaki minglugsong sa lapokong dalan paingon sa Suba sa Pulanggi. Nag-ulan tibuok gabii ug daghang tubig ang napuyong sa karsada nga tarong kaayo morag latid sa tunga sa basakan. Ilawom sa Adlaw, ang lapokong puyong sa tubig morag gamayng atabay tan-awon, mao nga dili niya ug sa iyang mga kauban maseguro unsa kalawom o kamabaw ang mga lungag samtang nagpadayon silag lakaw sa karsada. Naglukso-lukso silang nagpadayon sa patag ug mabaw nga mga lungag sa karsada nga mora na hinuon silag naglukso-lukso sa dili makitang mga pisi nga gipaangay sa ilang giagian. Apan ang gagmayng agos sa tubig gikan sa mga basakan mingkankan sa dalan, nag-ikis-ikis morag mga ugat nga way dugo ug nanggimaw nga mga ugat, ug lisod kining likayan. Taudtaod kon iisa o itunob nila ang ilang mga tiil, may kanaas nga gikan sa lona nga tabon sa ilang de gomang sapatos __ ingon niini: ssssswwwwwhhhhwwwhhhhooooosssooowwwwhhhhh!

Unya kay natumog ug bug-at na man ang ilang sapatos tungod sa tubig, si Alberto ug ang iyang mga kauban wala na molihay sa mga lungag kondili mingpaspas hinuon, mingpaturatoy agi sa tunga sa karsada nga morag nagsubay og uga ug hapsay nga dalan. Sa ilang pag-abot sa usa ka balangay diin may pipila ka dapa nga mga payag nga wala manganino kay gitabonan man sa panganod ang Adlaw, may di masingo ug isog nga baho nga kalit mihakop nila, morag mingkumot sa ilang tutunlan ang di makitang mga kulamoy niini ug giduot nila ang ilang tiyan kay naglain na ang ilang pamati. Minghunong silang tanan, nangaugbok sa karsada, nanglingiw sila samtang gipugngan nila ang pagginhawa aron dili mahanggab ang hangin, ug unya nag-iyahay silag paingon sa kanal sa daplin sa karsada: nanagtikuka ug nanagsuka ngadto sa tubig nga gikan sa ulan sa mga basakan.

Nanampong sa ilang mga baba, sagol dagan ang gihimo ni Alberto ug mga kauban latas sa balangay. Samtang nanglabay sila sa mga payag nga dapa ug huyang, nakita ni Alberto ang mga laray sa lagom nga mga karne nga nagtabon sa mga atop nga nipa, ug ang mga buhi, nagpundok ug nanggulimok nga mga butang, nga kon tan-awon gikan sa karsada morag naghatag og kinabuhi ug lihok sa mga payag.

Wala ni usang mitingog nila hangtod nga naabot sila sa tampi sa suba, diin may laing balangay nga mipatim-aw buyon sa baybayon ug diin may gagmayng karenderiya, nga may mga banga nga nanunga-tunga ang sulod nga naglaray sa mga bungbong, nga gisukdo gikan sa pulupantawan nga habig sa karsada. Midako ang suba tungod sa ulan sa miaging gabii, ug ang tubig nga gikan sa suba ug mga basakan nagtuyok sa ubos sa karenderiya. Ang nangaibot nga mga sagbot ug mga palwa sa lubi nangasangit sa mga haligi niini tungod sa kusog nga sulog, samtang sa ilang likod ang mga haluan nanghambat ibabaw sa mga bula sa pagpangita og pagkaon.

Samtang nagpaabot sa paglurang sa baha aron makalabang sa suba, ang batan-ong Gonzales ug ang mga kauban minglingkod sa usa sa mga karenderiya. Nanima-sima silag mga biskuwit ug mga puto nga ilang gipasundan og kapeng Binisaya.

Natingala si Alberto sa pikas balangay nga, nalain ug morag walay tawo, nanimaho tungod sa nagkadubok nga karne. Milingi siya kang Ismael, ang Moros nga interpreter, ug miingon: “Unsa man tong nanimaho didto sa pikas balangay? Kadtong atong giagian ganina?” “Haluan,” matod sa interpreter. “Unsay buot nimong ipasabot, Ismael?” “Gipalata to nga mga haluan,” matod niya, “ibabaw sa mga atop sa kabalayan.” “Ngano man?” ni Alberto, wala makatuo. Wala molingi sa batan-on, miingon si Ismael, “Mao toy ilang sud-an… kadtong imong nakita adtong balangaya.”

“Giulod na man to! Unsaon man pagkaon adto nga daghan na man to kaayog ulod, ay, giapihis na man to?”

Niining higayona ang interpreter miyanghag ngadto kang Alberto. “Ila tong gituyo pagpalata,” diretsong sulti niya, mora siyag nakighinabi og iyang silingan sa tubaan, “aron apihison. Ang apihis maoy gusto nilang kan-on.”

Mitan-aw si Alberto sa interpreter, gitutokan niya kini latas sa iyang plastik og bayanan nga anteyohos. Tingali namakak ni siya o di ba kaha gibugalbugalan lang ko ani niya, hunahuna niya. Apan unsa kaha pod kon nagsulti siya sa tinuod, nga ang mga Moros didto mokaon og dubok nga isda apil na ang mga ulod niini? Giisa sa batan-on ang iyang anteyohos sa buko sa iyang ilong, gibalhin niya ang iyang mga mata ngadto sa mga haligi ilawom sa karenderiya, diin karon mius-os na ang tubig ug hapit na moabot sa kinaubsang bahin sa haligi, ug unya mitan-aw siya sa kahumayan nga nanagharag na tungod sa baha, sa likod sa kakahoyan nga naglibot sa mga basakan.

Usa sa mga kauban nga nagsandig sa kawayan nga koral sa karenderiya milingi sa instrument man ug miingon, “dili na taas ang tubig sa suba, Fons. Mangandam na ta?”

“Maghulat tag kadiyot,” ni Alfonso sa mga kauban. “Unya luwas na tang molabang sa suba.” Ngadto sa Moros nga interpreter: “Nagkuha na kag bangka para nato?” “O, o.” “Taudtaod manggikan na ta,” ni Alfonso nga nagtiwas og inom sa kape. Dayon nanaog siya sa hagdang kawayan ngadto sa lapokong karsada ug mitan-aw sa suba sa Pulanggi, diin may mga gapnod nga nangasangit sa mga tampi sa suba. Apan dili na dako ang suba ug ang bul-og sa tubig ug ingon man ang anod nga mga punoan sa kahoy ug mga palwa sa lubi dili na kaayo kusog sama sa sayo pa sa buntag sa pag-abot nila sa balangay. Miingon siya: “Maayo tingaling andamon na ang bangka, Ismael.”

Pag-abot nila sa pikas tampi sa suba, misilang na ang Adlaw latas sa kakahoyan sa lapad nga kabalilihan nga abot sa ngilit sa agianan, ug sa igong gilay-on ang bukid nalukop sa dalag ug kahil. Human nilag plastar sa ilang mga balonan sa ilang hawak ug pasan sa ilang mga gamit pangsurbey, mingsugod na paglakaw si Alberto Gonzales ug ang iyang mga kauban. Kalit lang, liboan ka dalag ug gagmayng alibangbang ang minghugpa libot nila, ang mga pako niini may puntik nga kaki morag dili maihap nga mga mata nga walay puti; ang mga alibangbang naglupad-lupad libot nila, ibabaw sa ilang mga tuhod ug hawak, ug ibabaw sa kasagbotan ug lunhawng tapok sa ihalas nga kampanilya, mga bagon nga buhi kaayong naglihok, morag dakong balod. Ang tibuok kabalilihan, nga nasilongan gikan sa Adlaw sa sidlakan nga sidsid niini sa karaan, gahi nga punoan sa mga akasya, naapawan sa langatad nga gagmay ug dalag nga mga alibangbang, ug ngadto sa unahan, duol sa sinugdanan sa gamayng agianan sa bakilid, makita na ang kahayag sa Adlaw karon ug unya kini miigo sa makita nga mga bahin sa lunhawng kasagbotan, samtang ang gagmayng alibangbang nanglupad sa laing direksiyon. Minglatas sila sa kabalilihan paingon sa agianan sa bukid, ang ilang mga tiil ug mga bungkol nabasa sa yamog, ug ang puntikon nga mga alibangbang wala mobiya nila. Dihang milingi si Alberto, nakakita siyag lahi nga talan-awon: ang iyang mga kauban (ug siya pod, taudtaod iyang namatikdan) makita lamang gikan sa hawak pataas, morag naglutaw ibabaw sa kabalilihan, ang ubos nga bahin sa ilang lawas natago ilawom sa langatad nga mga alibangbang.

(PADAYONON)

Nanampong sa ilang mga baba, sagol dagan ang gihimo ni Alberto ug mga kauban latas sa balangay…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.