SUNOG

Bisaya - - Showbiztsika - Sugilanon ni Dave Pregoner

(Kining maong sugilanon maoy mananaog sa Ikaduhang Ganti sa Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature 2018– Cebuano Short Story Category.)

PASPAS nga mikatay ang kayo sulod sa among balay. Nagdilaab sa kainit ang siyagit sa among mga silingan nga maoy mipukaw nako. Gihulbot ko ang pisi nga kandado sa akong kuwarto ug mikaratil og dagan sa lawak ni Lolo Maryo.

Wala siya. Gihamong na sa kayo ang iyang lantay apan wala koy nabating kisaw sa iyang agulo. Gisabyagan ko og tubig sagol lapok ang maong sunog apan wala kini mapalong. Mikuyanap pa kini sa laing kabalayan. Nagupok na ang bungbong, haligi, ug atop sa among payag apan wala gyod nako maaninaw bisan ang anino ni Lolo. Daw gidaoban ko sa kabalaka ug kakulba. Walay kabutangan sa kabalaka ug kakulba.

“Alisto lang gyod na imong giango-angong apohan, Daloydoy, ha! Animal nang tiguwanga! Unta kon kamo lang ang masunogan anang iyang kabuang! Nangamong pa ang tabaghak!” gakitib-kitib nga yawyaw ni Nang Merna nga milabay atubangan sa naglagiti namong payag bitbit ang iyang kaldero, planggana, balde, ug basket nga gisudlan sa iyang mga bulingon.

Buot na pod niyang iduot ang akong lolo sa pasangil nga maoy hinungdan sa maong sunog. Wala na lang gyod silay laing makita. Akong lolo. Kanunay, akong lolo. Labaw pa sa kriminal ang ilang pagtratar kaniya. Naanad na lang ko nga sa bisag unsang kagubot nga mahitabo sa Purok Nangka ning Barangay Gun-ob, si Lolo

ra gyod ang han-okan sa tanan. Tungod lang kay magtiyabaw ang ilang mga anak human ilogi og sitsiriya ni Lolo, o kanang manimaho ilang nataran kay adto siya motuwad og kalibang kon usahay maabtan sa suol sa iyang tiyan, o ang iyang pag-angkon sa laing pagpuyo sa pagtuo nga iyaha kadto, ila na dayong hukman si Lolo. Kanus-a ba nahimong sakit sa iro ang kalimot?

Wala ko na lang panumbalinga ang sukmat ni Nang Merna. Lami tubagon apan si Lolo Maryo ra ang mosulod ug mogawas sa akong hunahuna. Nagkaguliyang na ang tanan og pagpanghagpat kon unsa ang mga butang nga angay nilang luwason ug biyaan, apan hugot lang nga pagtutok sa matag suok ang akong nabuhat. Wala koy angay nga hagpaton. Ang akong Lolo Maryo ra ang angay nakong luwason. Giligid ko na siya og pangita sa among mga silingan apan walay bisag usa nila ang nakakita. Wala gyod ba kaha? Wala na koy salig sa mga tawo sa akong palibot.

Ako na lang ang nagbuhi sa akong lolo. Puhunan nako akong gamayng kusog aron lang makapalit sa among panginahanglan. Gani, kuwang pa kini. Bisag unsa na lang ang akong gisudlan nga trabaho: manglabay og basura sa mga tindahan sa Opon Merkado, magpatimbang og lata, tabang-tabang og alsa sa kinompra sa mga tawo, ug usahay kon kapoy na gyod, mag-antos na lang kog hagpat sa mga salin nga pagkaon sa karenderiya ni Nang Pabling aron naa lang gyoy ikatagak sa nagdaguok namong tiyan. Masuya na lang ko sa akong mga migo nga lingaw kaayong lantawon nga magduwa og basketbol. Wala na koy oras anang duwa-duwa. Ang akong ilingaw-lingaw, ako na lang ibagnati og pangitag kuwarta aron naa miy masaw-an ni Lolo sa lamesa.

Nagdako ug nagkabuot ko sa kamot ni Lolo. Niadtong baskog pa siya, wala ko niya suginli nganong wala koy inahan ug amahan. Kon mangutana ko, iya kong ihatod sa laing estorya. Liga-ligaon lang ko niya pagtubag abi kay bata man nga dali rang mailad. Wala pod siyay giingon nako kabahin ni Lola o sa uban niyang mga anak. Lisod na kaayo pangutan-on si Lolo aning mga butanga karon tungod sa iyang sakit. Pasagad na lang siyag tudlo og mga tawo nga kanhi amo dawng kaliwat. Usahay, maabtan pa gani nako siya nga manakop og mga bata aron gakson sa pagdahom nga apo niya kadto. Maong hapit na lang ko magdesiotso anyos, dako gihapon akong kahibulong kon unsa nga matang sa gugma ang mahatag ug mabati kon daghan mo sa inyong pamilya.

Mapasalamaton kong Lolo nga wala ko niya pasagdi niadtong mga panahon nga gatiyabaw pa ko sa iyang mga bukton. Tuod, lisod ang kinabuhi samtang nagdako ko sa iyang kamot apan dili kabayran ang kahago ug sakripisyo ni Lolo nga mibarog isip akong amahan ug inahan. Kon adunay mangaway nako, iya dayon kong labanan. Kon unsay akong gustong kan-on, basta naa lay ikapalit, iya kong palitan. Bisan ang kataposang hungit sa iyang pagkaon iyang ihatag nako kon sabot niya nga gikuwangan pa ko. Walay panahon nga wala mapabati ni Lolo nako nga importante ko sa iyang kinabuhi. Maong grabe kahuot akong dughan sa kalawom sa konsensiya nga akong gidala-dala tungod kay dili ko siya kanunay maatiman. Wala ko kanunay sa iyang kiliran.

Dihay kas-a nga naabtan nako si Lolo Maryo nga nagtikungkong nga natulog sa lantay usa ka gabii niana. Hilom ra siya. Walay tingog-tingog. Apan akong nakita sa ngilit sa

Nahan-ok kang Lolo Maryo ang kasilag sa kalibotan. Apan angay ba gyod siya sa maong kasilag?

iyang mga mata nga walay hunong ang pagbalidbid sa iyang luha. Adunay labhag iyang nawong. Hubo siyang nakigdu’g sa dugo nga midagayday gikan sa iyang ulo. Nagkurog-kurog ang iyang duha ka kamot nga maoy iyang gihimong panglagpak sa lamok nga mopaak sa nagwangkig niyang lawas. Hingpit ang iyang pagluom sa iyang gibati apan akong nakita sa iyang baba nga daw bata siya nga gatibi. Gipangutana ko siya kon unsay nahitabo apan igo lang ko niyang gitubag sa iyang atik-atik nga paghagok. Walay bisag gamay nga agulo, igo lang kong gitubag sa pagkabuak sa iyang luha.

“Naunsa ka man, Lo? Suginli kuno ko kon kinsay gabuhat nimo ani aron atong isumbong sa polis,” hugot nakong pagsuna niya apan mas kusog nga hagok hinuon iyang gitubag.

Kabalo ko nga buot lang ikatulog ni Lolo ang kasakit sa iyang lawas. Buot niyang ihatod ang iyang kaugalingon sa mas lawom nga paghikalimot aron dili niya mabati ang kangulngol sa iyang gidangatan. Ingon ana si Lolo sukad pa kaniadto. Tanang sakit antoson. Bisag naglisod, magpakalig-on. Bisag naguol, magpakaaron-ingnon nga malipayon. Apan bisan kanus-a, wala ko makadungog nga nakapasakit siya sa isigkatawo. Ug wala koy nabuhat. Igo na lang kong miduyog sa pagluom ni Lolo. Sakit pamalandongon nga wala koy mahimo sa panahon nga susama niini. Kaluoy lang akong nahatag kang Lolo. Usa ka gakos nga puno sa kaluoy.

Dayon ugma niana, una ko milakaw padu’ng sa ila ka Nang Pabling, gipukaw ko una og sayo si Lolo Maryo aron mamainit. Yano ra siyang mibakod nga mora ba og walay nahitabo kaniya. Usahay, makaingon ko nga dako og ikatabang ang kalimot sa tawo sa mga sitwasyon nga sama niini. Hingpit gyod ang kalimot ni Lolo nga nagdali-dali pa gani siya og kuhag usa ka kabong tubig samtang nagngisi aron banwasan ang nagkatag nga dugo sa iyang lantay.

“Daghana diay nakog napatay nga lamok gabii, Doy, sa?” panghambog ni Lolo nga nalingaw og kutkot sa nauga niyang dugo. “Wala gyod ka kahinumdom kon giunsa ka gabii, Lo?” “Ha? Ngano man diay gabii, Doy? Giunsa man diay ko?” Wala ko na lang sumpayi kon naunsa tuod siya. Lisod na kon putlon pa nako ang hilabihan kamubo niyang kalipay.

“Husto na na, Lo, pamainit sa. Kan-a na lang ni ang pan nga akong gipalit samtang init pa. Kadto baya ni imong paboritong pan nga pranses ilang Tinong’s,” tubag ko nga nanglugmaw ang luha nga nagsud-ong kang Lolo nga nalipay sa daghang lamok nga kuno iyang napatay.

Daw gikumot ang akong dughan nga nagtan-aw niya nga nagngisi sa iyang kaugalingong kasakit. Wala ko kasabot kon unsang pagkahitaboa nganong gipasakitan ang usa ka tawo nga walay laing gibuhat kondili ang pagtabang sa mga tawo nga nagkinahanglan niya kaniadto. Karon, inanay kong nahiamgohan kon unsay buot ipasabot ni Lolo usa ka higayon nga miingon siya nga pait kon ang tawo dili kamao motamod og utang kabubuton sa isigkatawo ug kalimtan lang ang tanang kaayo nga gibuhat niini.

Gitrapohan una niya ang iyang lantay una pa miginhawa og lawom aron molingkod duol sa among gamayng lamesa. “Aw, kana lang usang kape ako, Dong. Hiposon ko nang pan para sa imong birtdey puhon. Initon lang unya nato na,” ni Lolo nga mora ba og bato ang pan sa iyang pagtuo nga dili gyod kini madunot. Tuod man, human sa usa ka lad-ok, mibarog ug gipunit ang usa ka buok pan nga pranses dayon giputos og balik sa plastik.

Makadaghan na niyang gibuhat nga magtago og pagkaon sa among aparador alang daw sa akong birtdey puhon bisan pa sa iyang pagkalimot sa petsa sa akong adlawng natawhan. Kon dili pan, sud-an ang iyang takoban. Ug kon dili pa siya makontento, bisan ang mga sitsiriya nga kinuha niya sa mga bata adto niya hiposon ug tagoan. Sukad nga nasakit siya, daw panaghap na lang ang iyang pagtimaan sa akong adlawng natawhan. Bisag adlaw sa mga kalag, magmilagro siya og pagawas sa mituskig nga mga pan sa pagdahom nga anang adlawa saulogon ang akong birtdey. Ug ako, kay dili ko man gustong madismaya si Lolo, sakyan ko na lang siya ug magpakaaron-ingnon nga birtdey tuod nako. Mamakpak ug magkanta-kanta ming duha hangtod makombensir nako siya nga sakto ang iyang panaghap.

Human og pamainit, midiretso ko sa ila ka Nang Pabling aron magpasidaan nga mobalik ko inigkaudto aron manghagpat og sobra nga pagkaon. Dili usa ko motrabaho kay buot kong subayon unsa gyod ang gidangatan sa akong lolo sa miaging adlaw.

Gisubay nako ang kadalanan sa among purok ug nangutana kutob sa akong kaila nga nasugatan. Naabtan nako si Noy Caloy kauban sa laing mga tambay nga nagtagay sayo sa buntag ila ka Nang Inday. Buot ko untang molikay apan miduol siya nako bitbit ang botelya sa Tanduay.

“Nakatulog ra imong lolo gabii, Doy?” siyagit niya nga gisegundahan og bahakhak sa iyang mga katagay.

Nagkaila mi ni Noy Caloy adtong adlaw nga gidala siya ni Lolo sa balay aron tambalan human siya makit-i ni Lolo nga gitabangan og kulata sa iyang barkada tungod sa gang-gang. Dili nako malimtan ang kahadlok nga milakra sa iyang nawong adtong adlawa. Kon makadungog siya og gamayng kisaw sa gawas, mokaratil siya og tago sa akong kuwarto kay hadlok mogawas, makit-an, unya makulatahan pag-usab. Si Lolo ang nagpakalma, nagsapupo, ug nagpaayo sa iyang bungkag nga gibati atong panahona. Apan nganong karon, kusog ug hugot akong pagtuo nga usa siya sa hinungdan sa gidangatan ni Lolo Maryo.

“Imong lolo man god, nanglabnot lang og kalit sa Tanduay sa akong katagay unya gihurot og inom. Nadiskitahan hinuon og kulata. Wala ko makapugong kay daghan kaayo sila,” sumpay niya human ko wala tagda iyang pangutana.

Samtang nagsugid si Noy Caloy sa panghitabo, gitagsa-tagsa na nako og dugmok ilang mga nawong sa akong hunahuna. Lami na kaayo itaop ang botelya nga ilang gium-om hagtok sa ilang mga ulo. Kon wala lang ko maghunahuna sa akong lolo nga makaluluoy kon ugaling mapreso ko, hagbay ra nako silang gipanigbas. Naglungot-lungot akong kalagot sa dagway ni Noy Caloy. Apan wala koy laing nahimo kondili ang pagpugong sa akong kalagot sa akong gagmayng kumo ug ang pagpadagayday sa akong luha sa hilom. Dili ko motuo sa gisugilon ni Noy Caloy nako. Dili gyod moinom akong Lolo Maryo sukad pa kaniadto. Nakasuyop, nahubog, nayawaan ang ilang hunahuna. Gikulata nila si Lolo bisag walay igong rason. Ingon lang niana kayano. Ug unsa kahang klaseha sa labhag ang molakra sa dagway ni Noy Caloy pananglit ako siyang tamparoson sa iyang bakak? PASADO alas dos na sa kaadlawon. Hapit na mahurot akong kusog og pinangita kang Lolo Maryo apan mao pay pagkadungog nako sa pito sa bombero nga nagkakusog, nagkaduol. Napulpog na ang payag-madyongan sa among silingan. Naglaray na sa gawas ang nagkadaiyang butang nga ilang nabitbit palayo sa sunog. Ref, TV, kaha, kaldero, planggana, kutson, sinako nga mga biste, ug binanyera nga mga gamit nga ilang naluwas. Apan ang uban, parehas nako, walay bisag usa nga nasalbar. Unsa na man among kalainan karon?

Daw nagkahagip-ot, nagkahuot ang kalibotan nga among gibarogan ug walay bisag usa namo, dato o pobre, ang nakahangyo sa sagpa sa gaba. Wala. Si Noy Caloy, igo na lang gani sa pagdanguyngoy sa pagkasunog sa iyang nag-inusarang anak samtang natulog kini unya siya nagpakahubog lang sa tindahan nilang Nang Inday. Si Nang Merna, nagluom-luom og tiyabaw sa may kasambagan kay abo na lay nakita sa balay nga dugay nang gipundar sa bana nga nagtrabaho sa gawas. Mga bata, ulitawo, ug tiguwang, silang tanan naglumbaanay og hilak nga mora ba og makapalong sa kayo ang ilang mga luha. Igo na lang ko sa

paglingkod daplin sa atabay samtang nagpaabot og balita sa akong Lolo Maryo. Ang akong kabalaka ug kakulba daw napulpog og apil sa kayo. Nawagtangan ko og kusog. Imbes nga maguol ug maghilak sama sa uban, ako na lang giliga-liga akong kaugalingon nga basin tuod og nakalimot lang si Lolo og uli sa among balay ug tua siya gihatod sa iyang mga tikang sa laing balay diin anaay kahilwasan.

“Kana, Sir! Kana siya! Mao nay tag-iya adtong payaga. Duha na sila sa iyang lolo nga giango-ango,” tulisok ni Nang Berta nako nga mora ba og nakakita og kriminal.

Nagkuyog sila sa usa ka bombero nga miabot baynte minutos ang minglabay. Paglantaw nako sa kayo, inanay nang nawala. Sa layo, aso na lang ang migimaw sa akong panan-aw ngadto sa yuta nga gitukoran sa among payag. Adunay sapot nga plastik nga gibitbit ang lalaki ug iya kining gipakita nako.

“Kandela ang hinungdan sa maong sunog, Sir. Gidakop ang inyong kurtina sa kayo nga maoy hinungdan sa paspas nga pagkuyanap niini,” sugilon sa bombero nako samtang gipaklaro ang kanhi ebidensiya daw.

“Ug unsa may labot nako ana, Sir? Bombilya man intawon among gamit pangsuga sa payag, Sir. Nag-inusarang bombilya,” nako nga hingpit ang kahibulong.

Naputol ang among estorya sa dihang kalit nagkaguliyang ang among mga silingan. Akong nakita nga halos silang tanan, namunit og bato ug daw adunay gilabay. Abi ko og adunay kawatan nga nanguha og mga butang o kaha naglalis kon kinsa pa ang angayng basolon sa maong sunog. Mikaratil og dagan si Noy Caloy paduol namo ug wala ko na siya paabota, midagan na pod ko paduol sa tapok. “Imong Lolo Maryo, Doy...” Daw gipugngan akong mga tiil pagdagan pagkadungog nako sa ngalan ni Lolo. Mingbug-at ang akong mga tikang. Gihandos nako bisag si kinsa nga akong nakuptan. Marka-bahala kong miasdang hangtod minghagtok ang ubay-ubay nga bato sa akong ulo. Wala na koy mahimo. Nakaligo na og dugo si Lolo. Mihalok na sa yuta iyang nawong samtang nagpadayon og patid ang garbosong mga tiil diri namo. Dili lang kay buot nilang tamakan ang among pagka tawo, gusto pa nilang ilubong kini. Apan mibarog ko. Misukol. Giaswat ko si Lolo pagawas sa tapok sa dihang gibombahan og tubig sa mga bombero ang mga tawo nga nagpugong namo nga mora pod og dakong kayo nga buot ming sunogon sa kainit sa ilang galamhan. Walay umoy si Lolo nga mikapyot sa akong likod. Gitutokan ming duha si Lolo sa kadaghanan ug kalit siyang mihunghong nako sa dihang nakabati siya og gamayng kahilom.

“Do-o-o-ng Do-oy,” gakurog-kurog niyang sangpit samtang hugot nga mikupot sa akong kamot, “birtdey man nako karon... suko lagi sila nga nagdagkot kog kandela?” sumpay ni Lolo inubanan sa iyang lawom nga pagdanguyngoy ug pagbakho.

Wala ko makatingog. Igo na lang misulod sa akong hunahuna ang petsa karong adlawa. Pebrero baynte nuybe. Ang adlaw kon kanus-a unta adunay palaman ang paboritong pan nga pranses ni Lolo. Ang adlaw nga mogitik sa kalendaryo ni Lolo usahay apan mokusnit sa iyang buot halos kanunay. Daw gikumot akong dughan nga igo ko na lang gigakos si Lolo. Karon, dili ko kaingon nga nakataghap lang siya. Ako ang wala mahinumdom. Apan kinsa man nato ang wala matonto sa gahom sa kalimot? Uban sa among payag, nasunog pod og apil ang pagsalig nako sa kalibotan. Napulpog kini ug nahanaw uban sa mga abo nga inanayng giganoy sa hangin.

(KATAPOSAN)

Naglaray na sa gawas ang nagkadaiyang butang nga ilang nabitbit palayo sa sunog…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.