ASO SA KAPUNAWPUNAWAN

Bisaya - - News - Sugilanon ni Marcelo Geocallo

GISULING niya sa daklit ang sudlanan sa iyang sinudsoran. Nanambilagaw sa mga mata ni Jonecito Sto. Rosario ang kahimuot sa iyang pagbudlay. Tambok ang mga bugo mga iyang nasudsod. Maayo na kining paisan ug idagildagil sa nalangan niyang pamahaw. Ikasuwa na niya kini sa kamotengbagon nga gipangli niya gahapon sa hapon.

Maayo na lang gani kay nakapa’g siyag payag nga way nagpuyo. Habog ug bubentahag gidak-on kaysa kasagarang lagkaw. Nagtungkawo kini ibabaw sa lagit nga pangpang. Nag-ambo sa dakong lawod ug lantap kaayong tan-awon ang tinakdoan sa dagat ug sa panganod. Apupa kaayo sa habagat ug daw nagpangamay og manluluwas kun mga biyahedor ba kaha, nga ikaluoy ni Bathala,

makaalinggat sa iyang kahimtang.

Nagkadaiya ang mingtumawng pangagpas nga minggusod sa iyang kaisipan. Kinsay tag-iya ning maong payag? Mao kiniy hagno sa pangutana. Ug kon nganong wa man mobutho ang tagbalay hangtod ning mga adlawa? Ah, tingalig nakakita nag medyos maong mibiya na lang sa lahos. Ug tingali usab nga adunay nakabangal ug gidahik siya ngadto sa dakong yuta— sa mauswagong buhilaman.

Sulod sa maong payag, may gidudho nga konsuylo. Dunay mga gamit alang sa pagpanikaysikay og kabuhian. Anhi masukod ang lanat sa iyang pangagpas kon makagangkap ba ang iyang panlantaw sibo sa gidak-on sa dagat. May napalgan siya nga guna simpig sa suok nga bahin niini tupad sa sundang; ug usa ka amol nga plamingko haduol sa gisandig nga sag-ob nga adunay lima ka buko sa bulos nga kawayan. Dili halayo sa banggira, nagbitay ang gilumpong pagtakgos nga upat ka timing nga gama sa ginawi nga bagakay. Gigiyahan ang iyang pagtuo kon unsay angay niyang buhaton ning maong mga gamit.

Mangaresgar siya sa pag-usar lang una ning maong kahimanan. Tingali, ang tag-iya niini sama ra usab kaniya nga usa ka dagsa. Malagmit napadpad lamang usab niining puloa. Ug kay nakaseguro man siya nga abandonado na kini, nakadesidir siya nga mangukas lang una sa paggamit samtang magpalabay una sa mga adlaw.

Apan gidangtan na lang siya dinhi og kapin sa duruha ka semana, wala pa gayoy mingbutho nga tagbalay. Busa nakahukom siya nga iya na lang kining gamiton.

Gitaon niya ang timing sa kinal-angan sa pagang nga dili ra usab halayo sa hunasan. Pagkaugma, iya kining gibukad. Nakadaginot siyag kapin sa usa ka hakgom nga labayan. Makahingilin na kini sa kutoy sa iyang tiyan.

Mao kini ang sabog nga kan-onon niya sa matag adlaw. Gianad-anad na lang usab niya ang iyang kaugalingon sanglit wala may laing kapailin-ilinan. Kinahanglan nga molihok gayod siya ug mangigbisog aron dili hituk-an ang iyang tutunlan.

Hawa siya sa kasinatian. Walay kabangkaagan sa diskarte sa kinabuhi. Kawhaag usa pa lamang ang iyang panuigon nga ang bugtong niyang nahibaw-an mao ra ang pag-asistir sa ilang kura-paruko nga si Padre Chito Urbiztundo.

SA iyang kalinghod, mao ray naghadla sa iyang kaisipan ang usa ka sagradong bokasyon. Nagsukmil kini kaniya og hagit ngano nga mibiyahe siya nga magbarko lang nga inay unta kadto, segun sa una niyang laraw, mag-ayroplano man unta siya, apan fully booked na ang kompaniyang pang-abyon. Ug kay higpit na man ang panahon nga makig-atubang na kaniya ang bugtong tugahala sa iyang paglaom. Usa ka porener nga paring Italyano sa Franciscan Third Order ang gipangama niya nga maoy pagastohon sa iyang pag-eskuyla sa seminaryo. Ug kay gisanong man usab siya, maong nagbarko na lang siya, total sad, modunggo man kini sa Manila nga takdo sa adlaw nga gisitar kaniya. Apan napukling ang mao niyang paglaom. Nabaraw sa wala damha.

ANG barko, takulahaw lamang nga may miutbo nga aso nga gisundan gilayon og kalayo nga nagagikan sa unang sawog sa luwang niini. Naalarma ang mga tripulante. Apan wa malilong sa mga pasahero ang nanghudlat nga peligro. Dinha magsugod ang kaguliyang. Nangadto-nganhi ang nagkabaksiwang reaksiyon. Lainlaig nawong ang ilang katarantar. Walay nahinultol sa takos buhaton. May miyugyog sa iyang abaga. Mingsibaw ang langgis nga tiliis sa sininggitay! Dihay nangigbisog paglukso ngadto sa dagat sa tantong paneguro. Ang uban nanglayat nga paturagas lang. Wala gani makasulob sa ilang mga salbabida.

“Hoy, Dong, pagmata…!” Nakapugwat sa iyang paghitagpilaw ang tingog sa usa ka babaye. Nakatulog man ugod siya samtang naglawig na ang barko. Usa ka babayeng edaran ang mipukaw kaniya. Nakita niya ang nawong niini nga gihaklapan sa kalisang. Natungaga siya nga mitimbakuwas ug milingkod sa higdaanan.

“H-Ha…? N-Ngano, Manang?” niya pa nga natambulingaw sa nagyagaw nga mga pasahero.

“Naa, ay… nasunog kining barko!” Gitudlo sa babaye ang habig sa prowa. “H-Ha? Uy…!” Nahaiktin ang ganay sa iyang tingog. “Isuot na ang imong salbabida, Dong,” giagda siya niini. Misanong siya dayong kawhat niya sa life jacket nga diha sa iyang ulohan sa iyang bunk bed.

Apan sa iya na unta kining isuot, nadungog niya ang pakimaluoy sa usa ka pasahero sa pikas higdaanan. Nangintawon kini kaniya. Nagpakitabang ang nangyaob, yukog nga tiguwang lalaki. Dili masabot ang milibagha sa panagway niini. Nagkurog nga sahig gipanugnaw nga hilabihan kagapason ang mga ngabil nga giyugyog sa tumang kahadlok. Sa tingog nga halos madungog, nangintawon kini kaniya.

“A-Ayaw tawon kog biyai, Dong. Hain na kaha ang akong mga apo!” Ang pangedaron niini, sa tan-aw niya, misaylo na sa kapitoan. “T-Tabangi tawon ko, Dong!”

Pintok kaayo ang mga gutlo nga mipahunat kaniya. Natibuok ang iyang desisyon. Ang pakimaluoy sa tiguwang maoy bul-og sa dahunog sa baha nga mingyugyog sa iyang galamhan. Gisuot niya sa tiguwang ang iyang salbabida.

“Mahimo ka nang mopalayo niining barko, Tay. Nagkadako na ang kalayo! Tingalig moulbo kining barko!” niya pa dihang naplastar na niya ang salbabida ngadto sa lawas sa tiguwang. Ug, nagkadako ang kalayo! Nagrambol ang katarantar sa mga pasahero. Nanglayat ngadto sa dagat. Nawala usab ang tiguwang sa iyang pananaw.

Usa ka tripulante nga nag-apod-apod sa mga salbabida mingtunol kaniya og usa ka life jacket.

“Isuot dayon na, Bay,” maoy awhag niini kaniya. Ang tripulante mipadayon ngadto sa unahan aron pagtubag sa ubang nanginahanglan.

Apan sa isuot na unta ni Jonecito ang maong salbabida, kalit nga may miilog niini gikan kaniya! Usa ka lalaki nga

Sa isla nga iyang nahidagsaan, ang kinabuhi nagtudlo kaniya og daghang leksiyon…

mikabad lang usab dayong ikid ngadto sa nagyagawng unahan.

“Uy, akoa kana!” Tublaw ang iyang tingog. Gisundan niya ang tawo apan mitipon na kini sa nagyagawng komosyon.

Apan mas tublaw ang nagkadaiyang tingog sa nagkalandrakas nga kalisang. Nalantawan niya ang mga pasahero nga ang uban nagalutaw na sa dagat. Ug nasuta niya nga bugtong nahabilin kaniya mao na lamang ang pagpanggunit sa ngilit sa panimasin diha sa iyang galamhan ug sa iyang kaisipan.

Ug, milayat siya. Marka bahala ang lihok sa matag pasahero. Pagsalbar na lang sa kaugalingong kamas ang gihuyad.

Sa iyang pagtidlom sa dagat dihang miambak na si Jonecito, nagpanikad siyag duro. Nagpangawhat siya sa itaas aron mosulpot paibabaw. Apan…

Gitagbo siya sa dakong balod. Gianod ug giduot ngadto sa lubot sa barko. Ug ingon sa gikombirahan siya sa mga balod nga nakapakisi-kisi kaniya. Gipuli-pulihan siyag lusak nga nakapawala sa iyang umoy. Apan may alimatmat pa nga mingsiwil sa iyang pangisip. Busa naningkamot gayod siya nga bisag karon ug unya mahiunlod siya, ug bisan sa iyang pagpaningkamot sa pagkapay, gipadpad gayod siya. Wala na siya masayod sa nahiagoman niyang katalagman. Hangtod… Namatikdan niya nga may misangkil sa iyang abaga. Sa iyang pagyahat, maoy iyang nakita ang nagkuya-kuya nga tarima. Dali niya kining gikawhat ug hugot nga gihawiran. Nanguma ang iyang mga tudlo sa mga kinal-angan sa salog niini. Dihadiha, aduna siyay nahunahunaan.

Walay langan nga gihuslot niya ang iyang bakos nga gibinlan lamang niyag duha ka sinturera aron dili kini mahimulag sa iyang hawakan. Ang tumoy sa bakos gisal-ob niya sa kal-ang sa tarima ayha pa niya kini ikaw-it sa tango sa bilya. Busa, wala siya mahimulag sa tarima. Mokilingkiling ang tarima, uban siya sa pagkiling. Ug kon motuya kini makanunot usab agad sa mando sa mga balod kon asa siya dad-a sa sulog.

Walay laing nasu’d sa iyang hunahuna. Kinahanglan nga dili siya mahimuwag niining tarima, ug busa, ang pikas niyang kamot nagasaplot lamang sa kinal-angan sa sawog niini.

Gidasmagan na usab siya sa dakong balod. Gibati siyag gamay nga konsuylo. Apan wala siya mahimulag niini. Gipadpad man tuod siya, apan pabilin nga nagaabay siya niini.

Ug misalop ang Adlaw. Mibanos ang kangiob sa kagabhion. Apan may nipis nga dan-ag ibabaw sa nawong sa dagat. Amag nga unaop nga nagagikan sa nagkusmod nga langit.

Dili siya makabutyag kon usa kun duha ba ka adlaw nga nag-utaw-utaw siya sa lawod. Mao na lay iyang himat-an nga nahisay-a na siya sa lapyahan niining pulo nga nabuni sa kaawaaw.

Sa iyang paghidagsa, maoy mipukaw kaniya ang kainit sa Adlaw. Nahalingi-lingi siya sa palibot. Apan wala siyay nakitang tawo ni dagsa sama kaniya. Mao ray iyang nabati ang tingog sa mga pikwi ug ubang mga hayop niining isla nga dasok sa kakahoyan.

Gipawos niya ang bakos gikan sa tarima. Karon pa siya mibati og panakit sa iyang kalawasan. Giuhaw na usab siya. Nagpanilap na siya sa nagmad-as niyang mga ngabil. Uga na ang iyang ginhawaan.

Mitindog siya. Apan napukling lamang usab dayon. Gipangagiwan siya sa kusog. Halos dili na niya mabaswat ang iyang mga kamot. Ang iyang mga tiil gipanaguntonan sa nagul-ol nga panakit ug bahod nga nakapaluya kaniyag samot. Nahapayaka siya sa balas nga naghimba ang hunahuna kon unsay takos niyang buhaton niining mga gutloa. Dili niya mapiog ang iyang kaugalingon. Gilusak siya sa nalab-anang pamaol. Ang bugtong niyang mahimo mao na lamang ang pagpatara sa silaw sa Adlaw. Ug gipasagdan na lamang niya nga manggusod sa iyang kalawasan ang hagkot nga singot.

Tuod, gideskanso na lamang niya ang iyang lawas apan gisudsod niya ang iyang kaisipan. Ug gipangita niya ang medyos nga makapataniag sa iyang kahimtang. Apan blangko ang tanan sa iyang handurawan. Nahapatungok na lamang siya sa iyang nahimutangan.

Apan kinahanglan nga maluwas siya. Ang unang hunahuna nga minglakdop sa iyang alimpatakan mao: Unsay iyang makaon? Asa siya magkuha og makaon? Gibati na niya ang kakutoy sa iyang tiyan. Unsay iyang imnon? Kaugalingon na lamang niyang laway ang iyang gitulon. Ug, mihangad siya sa langit.

Unya, gianinaw niya ang kalikopan niining pulo nga bag-o sa iyang panan-aw. Gipangilogan siya sa iyang kahimtang. Hilabihan kaawaaw. Hilabihan kamingaw. Klase-klase ang kalanggaman nga mingpasilong sa landong sa iyang kakahoyan. Ang pagpangusmo sa mga baboyng ihalas daw mahimayaong mingtimbaya sa iyang pag-abot. Ang karab sa mga unggoy nga magbalhin-balhig kabyon sa mga sanga sa kahoy ingon usab sa nagpangilin nga nanaghudyaka nga nakasaksi sa iyang paghiabot.

Gianinaw ni Jonecito Sto. Rosario ang kalikopan. Walay kinanaas siyang nabati. Walay laing nagtikawtikawng tawo gawas kaniya. Ang kaawaaw hingpit nga nagbuni sa kahilom. Nahisama kini sa hinol sa usa ka linalang sa nagmad-as niyang kabalaka. Gipangilogan siya nga naghunahuna sa kahagip-ot sa iyang kalibotan. Ang pangimugkimog sa iyang kaunoran nakapaawas sa iyang kahigwaos. Ang kawalay kaseguroan maoy nanguyakiwng babag sa naghagubhal niya nga paginusara. Kinahanglan nga dili moawop ang iyang pagtuo. Kinahanglan magapuwang kanunay ang dagaang sa iyang pagsalig. Apan ang babag lagi. Ang babag. Tingalig ipadpad lang unya sa lahos ang busilak sa iyang pangandoy. Nahadlok siya nga sa usa ka pamilok, mahisay-a lamang kini sa limbo sa kawalaan o kayha, ambot asa nga bahin sa mga siklat sa panganod ikasaling-it.

Unsaon na lang? Gisikdo siya ning hunahunaa. Hampuog sa kabug-at mingyunyon sa iyang galamhan. Unsaon na lang kon hangtod anhi mangguong ang mga tuig niya sa kinabuhi? Unsa may barahan nga may kahigayonan nga mahibalik siya sa kanhing sibilisasyon? Dili ikalikwad ang dako niyang tinguha nga makatunob siyag balik sa dakong yuta nga gilayagan sa kamauswagon. Ug unsay iyang madawdaw dinhi? Walay ikapasalig ang kahilom. Nagtungok ang iyang mga takna. Unsaon na lang?

Usa ka buntag niana, ibabaw niining lag-it nga pangpang, nakighinabi siya sa lawod. Gihabwa niya ang tanang nagapuot nga mga sentimento. Gisabyag niya ngadto sa mga balod nga nagtinaginso sa pagpangabot sa piligis sa baybayon.

Ang bagiyos sa hangin nga gipanug-ab sa Habagat, nagpanaghoy nga nagdudho kaniyag apdo sa kahisagmuyo. Apan may mga sukna pa ang panimasin. Makalingkawas pa ba kaha siya dinhi? Kon simbako uroy, latas og pito ka lawod, anhi ra mangurimos ang iyang mga adlaw. Unsaon na lang?

Sa unahan— sa kapunawpunawan— sa kinutoban sa iyang panan-aw, daw nanil-ip siya og mga kal-ang sa panganod. Nangita siyag mga pultahan nga sarang palutsan niya sa iyang mga pangilaba. Tuyhad siyang nagabarog. Nagadupa sa iyang mga kamot ug sa tingog nga nag-umog sa espeso niyang pagbati, siya nagkanayon:

“Ayaw intawon itugot nga motibugsok ang bugtong kong pangandoy. Ihalad nako Kanimo ang akong gugma. Dawata ang akong Pagtuo ug ayaw tan-awa nga taphaw ang pagsalig ko Kanimo. Ania ang mga lakra sa akong mga tunob, akong ihalad lakip ang anino sa akong pagka tawo.”

BUNTAG sa sunod adlaw. Sa pagpamasibas sa kabuntagon, sayo siya nga nagtak-ang og kamoteng-bagon sa dabahan. Nakahunahuna siya nga mopatighulog og balik sa hunasan kay nahigalam siya sa maayong lakaw niya kagahapong adlawa.

Taas-taas og saka ang iyang agi. Daghan siyag nasudsod nga mga bugo ug may nahisambog pang mga saguksok. Gawas pa, mingsiaw usab pagdugok ang mga labayan.

Bentaha nga adunay ihanig sa tiyan. Kon wala goy ikasuwa, moyamtak man sab ang hungit. Busa balikan niya ang dapit nga iyang gitan-an kagahapon. Basig mosegunda diay. Ayawat na lang.

Ug sa nahaon na niya ang kamote, gikaykayan niya sa baga ang kinatung-an sa tulo ka bato nga gisinug-ang. Apan wala niya palonga ang agipo niini. Iyang gituyo nga iya lamang unang paayopan, sa ingon, magpabilin kining magapuwaw. Dili na unya siya mahasol pa nga mosantik pag otro aron makamugna og laing haling sa kalayo. Kon debuynason siya ron, seguro siyang makatuwa. Problema niya ang paghaling og kalayo. Walay posporo nga mahikap ang isla. Wala hinuoy kuwestiyon sa tubig nga mainom. Natultolan na niya ang giwanon. Ania ra sa ubos niining lag-it nga pangpang. Adunay lutsanan ang bul-og sa tubig tab-ang gikan sa tinubdan.

Dili halayo sa abohan, nanggitapok usab ang gitigom niyang gaay nga mga kagingking nga iyang gipangsapli gikan sa mga sanga sa kahoy. Hagtik na kaayo ang pagkauga niini ug maoy gamit niya para sa dangilag sa iyang hinaling.

Giuna niya sa pagpanaon ang mga timing. Gilak-ab-lak-ab niya sa pagpahimutang sa mga kinal-angan sa pagang. Samtang nagpaabot sa gibanabana niyang oras kanus-a niya kini bukaron, nagkalingaw usab una siya og panudsod og mga isda nga tag-ingog kumagko sa tudlo ang gidak-on.

Gibati og kaarang-arang ang kaugalingon ni Jonecito Sto. Rosario sa mao niyang pagbudlay. Hinay-hinay nga iyang nasinati ang maong huygo, nga kaha, kon wala pa siya mahidagsa niining islaha, malagmit nga magpabilin nga wa gayod siyay hikat-onang kabangkaagan. Ug sanglit porsegido man ang iyang ginhawa nga makakat-on sa inato, siya na usay mitubag sa mga pangutana. Karon pa niya mapiho nga aduna gayoy kaugalingong tingog ang eksperensiya.

Milumpat ang iyang ginhawa sa diha nga aduna siyay namatikdan nga sikoponon. Nakahiram siya og dakong kasag! Mikagiki siya sa hilom. Tulo ka tudlo ang gilapdon sa maong kasag! Apan nagpakidugang siya. Nanimasin. Tingalig aduna pay lain. Gipasarap niya ang iyang mga kamot sa nagyutik nga lapok. Apan nakapanlingo siya. Wala na gyoy nasaag pang lain.

Sa nabukad na niya ang mga timing, daw miburot ang iyang dughan sa kalipay. Natugob kini sa mga labayan. Haskang nakatukiki sa iyang kaugalingon. Ug hinay-hinay nga gidala siya sa iyang mga lapalapa pauli ngadto sa payag.

Apan kalit siyang natambulingaw. Naglantaw sa pangpang nga nahimutangan sa payag niyang katulganan, nahisama siya sa giisa. Daw gilambuyog siya ngadto sa dakong lawod! Maoy iyang nakita ang payag nga gikaon sa kalayo. Nasunog ang payag!

“H-Huh…! Diyos ko! Diyos ko!” Mao ray natuaw ni Jonecito Sto. Rosario. Kalit nga gibati niya nga daw gisangag ang iyang kaugalingon. Nahatuyok-tuyok siya sa iyang gibarogan. Nasalindot niya ang sudlanan sa iyang sinudsoran. Ang mga timing, wala sa kaugalingon nga gihiklin niya sa kasagbotan.

Nahimuntog na siya sa pangpang. Apan ang payag nahimo nang aso nga gibadlis sa kapunawpunawan. Misayaw nga gihuros sa hangin. Nagkurog ang iyang mga ngabil. Nagluha ang iyang mga mata. Mingkuray-kuray kini ug nagkubo-kubo ang iyang dughan sa dili masabot nga pagbati!

Tuyhad ang iyang pagbarog. Nagaisa siya sa iyang mga kamot ug ingon sa nagpangawhat sa Labing Gamhanan nga unta panultolan siya sa unsay angayng buhaton.

Giyamyam niya ang mga pulong nga naggagikan sa iyang dughan ug gipatuod niya sa Kahitas-an ang iyang kahisagmuyo.

“Ginoo ko, gihurot nimo paghukas kanako ang kahigayonan. Unsa may arang kong buhaton karon?” Nangalubo ang iyang tingog nga giumog sa luha. Apan unya…

May nakita siyang nagsingabot. Nagkadako ug nagkadako sa iyang panan-aw. Usa ka bote nga gibugsayan og upat ka tawo nga pulos nagwarawara sa ilang mga kamot. Sa dihang nahiduol na sila sa lapyahan sa baybayon, usa kanila nagpanawag kang Jonecito Sto. Rosario:

“Ayaw na pagdugay diha, Bay.” Dagway maoy nangulo sa upat. “Biya na diha, adto na ta sa among barko! Maayo lang gani kay nakahunahuna ka nga maghimo og smoke signal.”

Smoke signal? Nagagunto kining mga pulonga nga mihulbaw sa iyang kaugalingon.

Apan ang duruha sa upat nga nagasakay sa bote, mingkawas ug mingubog sa tagatuhod nga giladmon sa dagat. Giduol nila ang nahimutangan ni Jonecito Sto. Rosario ug ila kining giagni nga paluwanon na sa bote uban kanila.

“Tana, Bay. Nia mi aron sa pagluwas kanimo. Nabati namo ang imong panawagan.”

Panawagan? Apan didto ra kini mihugangkol sa iyang kahiladman

“A-Asa? Asa ko ninyo dad-a?” Sagutsoton ang iyang pagsuna.

“Taas pa gyod kag kandela, Bay. Gisuwerte ka pa gyod.” Nagkanayon ang taason nga busyaron og tiyan. Gilikosan og baat ang upawon niyang ulo. “Na, kon wa ka pa makahunahuna nga mag- smoke signal, lagmit hinglabyan ka lang namo. Wa untay makaugkat nimo dinhi. Maayo lang gani kay nabasa sa guard on duty ang imong gisenyas. Epektibo kaayo ang imong gi-SOS, Bay.”

“H-Ha...?” Pug-ok ug katag ang ganay sa iyang tingog. Hunggal nga kahingangha.

“Tikang na, Bay. Sakay na.” Miagda ang naghawid sa bugsay.

Apan sa wala pa niya itikang ang pikas niyang tiil ngadto sa luwang sa bote, gitan-aw una niya sa daklit ang lapyahan. Ingon sa aduna siyay nahikalimtan. Gipasabot niya ang mga mingbangal kaniya: “Kadiyot lang. Mahimo ba?” niya pa. Gisanong siya sa gabaat og labakara sa ulo. “Oo, sige. Kadali ra man kaha ka,” sa tawo pa.

Miyango siya. Unya, gianid sa iyang tinan-awan ang puting balas nga gibanig sa baybayon. Ug ingon sa nawani siya sa iyang kaugalingon. Baskog siyang mibalik sa nasunog nga payag. Ug way langan, mihakop siyag abo ug iyang kining giisa paatubang sa lawod, ug may gipamulong ang iyang hunahuna. Ug iya kining gisabyag ngadto sa dakong dagat. Sa iyang mga mata minggilak ang habuhabo sa iyang panan-aw. Ug sa kapunawpunawan, nagkanipis na ang gibadlis nga aso sa iyang kapalaran. (KATAPOSAN)

Walay laing nasu’d sa iyang hunahuna. Kinahanglan nga dili siya mahimuwag niining tarima…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.