ANG SURBEYOR SA LIGUASAN MGA MARSH

Bisaya - - News - Nobela ni Antonio Enriquez Binisayang Sinugboanong Bersiyon ni Jon Saguban

(Gula 8)

DILI kaayo nindot ug mabulokon ang kabuntagon sama sa pagsalop sa Adlaw sa milabayng adlaw. Bisan gani ang bantogan nga pagsalop sa Adlaw sa Cawa-Cawa Boulevard sa ilaha sa Zamboanga, nahinumdom siya, wala gani kaayo makakignat ug makapasibot niya; wala gani kini makapapukaw sa iyang hunahuna, sa kaulaw gidawat niya kini sa iyang kaugalingon, nga sa pagkatinuod aduna gayoy Labawng Makagagahom! Kon kadto lamang yugtoa, ang kilumkilom sa miaging adlaw nakawagtang sa iyang pagtuo nga walay Diyos. Nagtindog siya ibabaw sa bato tapad sa payag ug miginhawag lawom, ang iyang baga napuno sa lab-as nga hangin sa bukid, ug mipaburot sa iyang mga abaga ngadto sa iyang likod samtang nagsud-ong siya ngadto sa nagsulbong nga gabon ibabaw sa walog. Ang higanteng kakahoyan didto nga sa kalig-on nagtindog nga wala maglihok ug ang mga dalakit ubos sa bakilid mingkawhat sa langit pinaagi sa daw tudlo nga mga dahon niini sa linawng kabuntagon. Sa bakilid, usa ka dakong lunhawng hawan sa kalab-as ug migilak ubos sa yamog sa kabuntagon, samtang sa unahan, nga nalukop sa kadalag og kakahil, ang nasulop sa kasagbotan sa hagkotong yuta nga nagkatap atbang sa payag hangtod sa gilay-ong mga tunga sa kilometro ngadto sa ngilit sa bag-ong kakahoyan. Iyang gilikos ang iyang mga bukton sa iyang lawas, nagkurog siya ug nag-aso ang iyang gininhawa, ug nagpanglingo siyang naghunahuna: Diyos ko Pagkapresko ug limpiyo!

Sa gamayng bahin nga sunog, samtang naghinay-hinay silag panaog, si Alfonso ug ang rod man nanglingi ug mingwara-wara kaniya. Mipahiyom ug miwara-wara usab si Alberto ug nagkanayon: “Pagtan-aw mo! Basin may halas diha,” samtang ang duha nawala sa ngilit sa yutang balason nga napuno sa abo sa kasagbotan aron malibang patong sa dakong bato o nagkatun-as nga troso. Nagtan-aw sa iyang

mga pulong nga makita na sama sa iyang gininhawa dinha sa bugnawng hangin, naghunahuna siya: Inigkahuman nila, magkuha silag dahon sa kasagbotan duol nila ug mangilo ug dayon magdali silag sul-ob sa ilang karsones. Kon dili sila magbantay, makakuha silag dahon sa lingatong ug walay usa ka minuto manghubag ang ilang lubot. Nagngisi siyang namasin nga makailo si Alfonso og katol nga dahon: ug naghunahuna siya, Ug segurado gyod nga mohunong na siya sa paghinambog sa iyang pagka beterano sa Vietnam.

Apan human niini, si Alfonso ug ang rod man nga si Dante minggawas gikan sa kasagbotan nga nanagngisi abot sa ilang dunggan, morag nagbugalbugal sa buot niyang mahitabo, ingon sa nalipay ug natawhay ang pamati tungod kay nahuman na ang ilang buluhaton sa matag buntag. Sa laing bahin, ubos sa payag, gihapak ni Toti og sanga ang dakong troso, nga nagsiga tibuok gabii, ug gikamay ang duha ka kauban para sa pamahaw.

Milukso si Alberto gikan sa ibabaw sa bato nga nalahi sa tunga sa duha ka linya sa dagkong mga bato, ug milukso sa napagong nga mga tuod nga nag-igdal gikan sa gibiyaang kaingin. “Hoy, Toti!” singgit niya. “Tagoi ang akong pagkaon kay nagpadulong na ang busawan nga si Alfonso.”

“Putang ina mo!” singgit ni Alfonso, nga nagwara-wara sa iyang kumo.

“Nagpadulong na siya. Tagoi ang pagkaon, hoy.”

Nagwara-wara gihapon sa iyang kumo ug naghinay-hinay og saka sa bakilid nga nag-una sa rod man, namalikas si Alfonso, “Ikaw, Alberto, tigpatindog og tower. Putang ina mo.”

Nahapanaog si Alberto sa bakilid nga nagkinagang, ug nangaukal ang mga bugon sa yuta samtang nagpadausdos siya sa gibiyaan ug balason nga kaingin. Naghangos siya, ang iyang dughan nagsaka-kanaog, gilabyog niyag maayo ang iyang mga bukton tupong sa iyang abaga sa paghinimbang, ug ang iyang gininhawa naghagong gikan sa iyang baga morag aso sa tugnawng hangin sa bukid. Nagdagan, naggukod siya sa iyang gininhawa, nga nagsuyla ug nagliyo-liyo sa iyang atubangan, hangtod nga naapsan niya ang iyang gininhawa sa kainit sa nagbagang troso, ubos sa payag, nga giliyokan sa iyang mga kauban, nga nagyaka nga namahaw.

Nanagyaka silang naglibot sa baga sa troso nga nanabako, gisampong nila ang ilang mga kamot sa sigarilyo nga gidagkotan, dinhang miabot si Ramon, ang pahinante kuyog sa duha ka nanaghukas nga tag-as nga lalaki nga nagsunod kaniya. Lagpad og abaga ug bus-ok kaayog dughan, minghunong ang duha ka higante layo-layo sa payag samtang nagpatulin si Ramon, giduko niya ang iyang ulo ubos sa kahoy nga busaog, ug miyaka usab tipon sa iyang mga kauban atubang sa troso. Giipisan siya ni Toti og kape ug gidawat niya kini sa duha niya ka kamot uban sa dagko niyang kulamoy nga mingbalikos dayon sa tingkap. Hinay- hinay niyang gihigop ang iyang kape sa hilom, ang iyang dako ug linging nawong morag pangbuak og bato kon itandi sa gamayng tingkap nga di makita sulod sa dagko niyang kamot; apan di pa dugay, samtang nagpasaka pa sila ngadto sa payag, ug ang duha ka lumad nga higante nagsunod kaniya, ang dakong pahinante mora lang intawog duwendeng tan-awon didto sa bakilid.

“Mga Manobo na sila,” matod niya. “Miingon sila nga makaputol sila sa mga dalakit.”

“Manobo?” matod ni Alberto. “Wa may Manobo dinhing dapita?

Matod sa pahinante nga miyanghag: “Gikan sila sa Davao. Gikan sila sa bukid sa Apo subay sa kabukiran paingon sa bukid sa Calo.”

“Silay moputol sa mga dalakit?” matod sa instrument man nga si Alfonso. “Nako ba og may tuo-tuo sila. Hibalo na mo nga nagtuo man na sila nga taw-an nang mga dalakit.”

Matod sa pahinante, nga nagyanghag gihapon ug kalma lang ang iyang tingog: “Ingon sila nga mamutolay silag kahoy.”

Mipasiklap si Alberto sa mga mamutolayg kahoy, nga nagtindog nga naghukas ug way tsinelas bisan sa kabugnaw. Ilang gilakaw ang kinatas-ang bukid sa Mindanao ug ang kabukiran, hunahuna niya, ug ngadto na sa ubos sa dakong bung-aw nga nagbahin sa mga probinsiya sa Davao ug Cotabato. Gitan-aw niya ang unahan likod sa duha ka higanteng Manobo ngadto sa dakong bung-aw, nga di makita tungod sa gabon, unahan sa kabukiran ug ngadto na sa tumoy sa bukid sa Apo, nga milabaw sa gabon ug sa nag-isla-islang mga panganod. Diin walay makalahutay, padayon niyag hunahuna, samot na sa pagtiniil, paghukas ug pagpaapupa sa mga lamok ug mga alimatok; ay, bisan gani ang ihalas nga mananap dili makasaka anang habog nga bukid ug sa kabukiran ug labang anang dakong bung-aw nga nagbahin sa duha ka managlahi ug dili mataak nga mga probinsiya. Unya mitindog si Ramon ug, kuyog sa duha ka Manobo, mikanaog ngadto sa lingon sa mga kahoyng dalakit sa kilid nga bahin sa bakilid. Ang laing pahinante nga si Toti nga mibalhin sa mga kulon palayo sa nagbagang troso, misugod na sa pagtapok sa basiyong mga dahong pahatan ug mga sobra sa pamahaw ug giitsa kini sa kilid sa payag.

Nindot ang pagtrabaho ubos sa Adlaw sa sayo pa sa kabuntagon, pagputol og kahoy nga makasampong sa sayt sa DKM-3 surveying instrument sa Pulanggi ug sa pagtrabaho nga mahuman gyod nila. Giganahan si Alberto nga nagtan-aw sa mga kahoy nga matumba, mohagsa ngadto sa mga bagon ug sa kasagbotan, ug nalingaw siya sa paghapos sa sundang ingon man si Alfonso o ang rod man ug sa pagbatyag sa pagtaop sa sulab sa preskong punoan sa kahoy. Samtang gipaningot siya ug nanakit ang iyang kaunoran, nakaingon siya nga ang pagtrabaho maoy nakapahimo sa adlaw nga nindot ug sanag; tinuod gyod kay giganahan siya ning trabahong pakusog ug makita gyod dayon ang resulta sa iyang atubangan: nanaglinya ang mga kahoy nga nangatumba sa nadat-ogang kasagbotan

Dakong tabang kanila ang duha ka Manobo aron madali ang pagputol sa dalakit…

ug ang tin-aw nga kahayag kalit nga milusot sa karon abling luna ngadto sa bag-ong nangatumbang kakahoyan nga nanimahong goma dinhi sa hawan.

Lig-on gyod nga mamutolayg kahoy ang duha ka higanteng Manobo, tungod kay sa wala pay udto, ang pahinanteng si Ramon miadto na kang Alberto ug Alfonso nga naglingkod sa kilid sa dakong bato ug miingon siya: “Human na. Paspas kaayong giputol adtong mga Manobo ang dalakit.”

“Tinuod,” matod ni Alberto. “Nako tog abtan pa tag ugma sa pagputol adtong mga kahoya.”

Miingon si Alfonso nga wala magpahiyom, “Putang ina.” Mihiwi ang iyang mga ngabil, nangyam-id ug mingburot ang iyang mga aping. “Putang ina nyo! Inyo pang gibuak ang mga atsa, ug wa pa moy nahimo. Ay, putang ina!”

“Wa gyod miy nahimo adtong mga kahoya,” matod ni Ramon samtang iyang gibutang ang duha ka atsa sa yuta; unya iyang gipahid ang iyang mga palad sa hugaw nga hawakan sa iyang karsones-maong ug iya kining gibukhad sa iyang atubangan, namula na ug naluthan, ug miingon siya: “Tan-awa ang among mga palad. Nangapaslot.”

“Lig-on gyod kaayo tong mga Manoboa, Sir,” matod ni Toti, nga nakabuak pod og atsa sa miaging adlaw. “Maayo kaayong mamutolay og kahoy. Mora ra mag wala to nila.”

Mitindog ang instrument man nga si Alfonso gikang nagyaka sa yuta ug naglihok-lihok sa iyang bukton, ug misulti nga pinataas ang tingog: “Sakto! Kay di man mo kahibalong moputol og kahoy. Wala man na sa kusog kondili sa paghapak sa inyong atsa. Pareho ra mong duhang gago, bugo!”

Mitalikod si Ramon, ang pahinante, ug milakaw paingon sa payag nga way lingi-lingi. Kadtong nanglingkod sa bakilid nanan-aw sa mga tuod nga nangasunog ug ngadto sa kasagbotan sa ubos sa nalasang nga bungtod, samtang si Toti misunod kang Ramon nga karon hapit na maabot sa payag, ug si Alfonso nagyawyaw, namalikas, “Putang ina, putang ina, putang ina.” Si Dante, ang rod man, samtang nagtan-aw sa nangatumbang kahoy, miingon: “Maayo na. Makapauli na ta human sa paniudto.” Nagtan-aw gihapon si Alberto kang Ramon nga naghunahuna: Wa gyoy batasan ni si Alfonso. Wa gyoy delikadesa. Di gyod to makataronganon. Ngano man diay kon paryente siya sa tag-iya sa Cerdeza Surveying Company: unsay labot ana! Nagpasabot ba na nga duna siyay katungod sa pagpanginsulto, sa pagsultig dili maayo, sa pagtago sa among itlog sa pamahaw ug sa among pangsera-gana nga saging?

Tungod kay wa na may himoong paghawan ug sa kataposan naputol na pod ang mga dalakit ___ Dili pinaagi lamang sa kusog, hunahuna ni Alberto, kondili tungod usab sa teknik nga nakuha sa mga Manobo sa ilang katigulangan, bisan tuod kon si Ramon ug Toti, kay lagi mga panday ug nagpuyo sa modernong kalibotan diin ang modernong siyensiya daghag ikadalit nga teknolohiya, mas makahibalo unta, ay, ang nakaputol og paspas kay sa mga walay alamag ug mga lumad— paniudto na lang karon ug ang pagpanghipos sa dili pa mobiya sa bukid sa Calo pauli sa ilang abotanan sa Pikit, Cotabato, ug sa pag-inom ug pagharana kang Nenita Initan.

Sa wala pa ang kaudtohon, nahanaw ang gabon ug ang Adlaw hayag nga misidlak ug dili sakit ngadto sa hawan. Nagkinamot silang nangaon sa ilang paniudto sa lagpad nga dahon nga maoy gihimo nilang pahatan ug gipanglabay nila ang mga bukog ug ang gahi nga karne sa kabayo nga dili nila mausap ngadto sa yuta duol nila. Sa ilawom sa landong sa kakahoyan nga may pat-ak-pat-ak nga kahayag sa Adlaw sila nangaon, ug bisan kon udto na, presko pa gihapon ug limpiyo ang hangin sa bukid. Mao nga natingala sila dihang taudtaod nangabot ang daghang langaw nga itom ug ngil-ad nga sinaw ang morag bolitas nilang mga mata ug may tuy-od ug mugbo nga balhibo nga nagputos sa ilang lawas. Ang lagom ug ngil-ad nga mga langaw mingtugdon sa sudlanan sa ilang tubig ug mingtabon sa ibabaw sa tubig. Namatog sila sa kan-on ug sa karne sa kabayo, ug unya mingtugdon pod sa ilang mga nawong. Nanagan sila ngadto sa payag, apan bisan gani ang baga nga aso sa nagdukot nga troso o ang baga wala makapakalagiw sa mga langaw.

Unya, sa nanganaog na sila sa bakilid nga may kakahoyan latas sa mao gihapong nagkahanap nga hiwa sa dalan diin ilang giagian sa ilang pagpaangat duha ka adlaw ang minglabay, sa ilang pagkanaog paingon sa ubos, ug diin tua usab ang sibilisasyon, nakaamgo ang batan-ong surbeyor nga si Alberto nga ang iyang mga kauban (siya pod ug ang iyang mga kauban, ug pareho silang may kalabotan) ug ang ilang hugaw— la mierda— ang nagdala sa lagom ug ngil-ad nga mga langaw sa bukid sa Calo. (PADAYONON)

Nagtindog siya ibabaw sa bato tapad sa payag ug miginhawag lawom… “Padayon og bugsay.”

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.