Bisaya

Ang Babaye Nga Nag-Ilok Og Manok

- Ni Emeterioi S. Sumagang

No act of kindness, no matter how small, is ever wasted. --Aesop

ALANG sa akong amahan ug inahan, ang kapobrehon dili babag aron makatabang sa nanginahan­glan. Tungod sa ilang pagka manggiluy-on ug pagka manggihata­gon, dili manaha ang mga dayo sa pagdangop sa among panimalay. Sa akong mahinumdom­an, ang unang miipon sa among pinuy-anan usa ka batan-ong estranyo gikan sa Leyte nga nangitag trabaho sa Mindanao. Si Felipe naabtag pipila ka tuig nga nahimong kadugang sa among pamilya. Nahimulag lang siya sa poder sa akong mga ginikanan dihang nakakitag babaye nga iyang nagustohan ug giminyoan.

Lain nga nasaag sa among panimalay mao si Osmundo nga gikan sa walog nga lungsod sa Kapatagan. Gibiyaan sa asawa, nag-inusara siyang gipadpad sa among dapit. Pipila

ka bulan siyang miipon kanamo. Giabi-abi ug gipakaon siya sa akong mga ginikanan hangtod nga, tinabangan sa akong amahan, nakakita siyag kapuy-an ug uma sa ilaya kauban sa miapas niyang igsoon.

Walay gipili ang akong ginikanan kinsay pasudlon sa among balay, busa dili katingalah­an nga ilang gisagop si Osmundo nga nagsakit og sistosoma ug hubakon. Nagburot ang tiyan niini, luspad ang pamanit ug niwang ang mga bukton ug paa. Niadtong panahona, gituohan nga mananakod ang sistosoma busa nakaingon kong naghinobra ang kaayo sa akong mga ginikanan kay mingsagop sa masakiton nga gilikayan sa uban.

Walay koral ang among balay nga hinimo sa kahoy ug nipa. Usa ka adlaw niana, may babayeng nanangpit didto sa among tugkaran. Gibiyaan sa akong inahan ang gihikay nga panihapon ug migawas sa kosina. “Unsay ato?” pangutana sa akong inahan didto sa beranda. “Puyde matulog karong gabii, Nang?” “Diin diay ka gikan?” “Aurora.” “Asa diay ka paingon?” “Iligan.” “Mao ba? Nganong wala man ka molahos didto?”

“Hapit na man mongitngit ug libaongon ang dalan. Puyde mopahuway ko dinhi?” “Nganong dili god. Saka diri.” Maulawon nga misaka ang babaye. Maila nga ang babaye walay maayong pangisip kay way paggalam sa kaugalingo­n.

“Unsay imong ngalan?” pangutana sa akong inahan. “Esmeralda.” “Sige, Esmeralda, pahuway lang dinhi sa pantawan kay tiwason ko ang akong giluto.”

Samtang nakigdulag holin sa akong mga amigong silingan, akong gipanid-an ang bisita. Milingkod ang babaye sa bangko nga gisimpig sa kilid sa beranda. Unya may gikuha sa iyang ilok. Usa ka tali. Wa ko makita ang manok sa iyang pag-abot kay gitagoan sa luag niyang sinina. Milingkod ang babaye sa bangko. Wala siyay timik samtang naghapuhap sa dalang manok.

Dugay na kadto apan di ko malimtan ang hitsura ug pamayhon sa babaye. Kalkag ang iyang buhok. Bisan og walay hilam-os, maila ang maanindot niyang panagway. May gitason ang iyang pamarog.

Diha sa kan-anan sa among pagpanihap­on, nagpabilin­g walay timik si Esmeralda. Apan motubag kini kon pangutanon. “Hain diay imong pamilya?” pangutana sa akong amahan. “Wa koy pamilya.” Nakasabot sa kahimtang sa babaye, wala na magdaghag sukit-sukit ang akong amahan.

Human sa panihapon, gipakatulo­g sa akong inahan ang bisita sa sibay sa among balay. Namugos ang babaye nga idulog sa banig ang iyang manok. Namalibad usab nga magilis sa kato niining sinina nga nanimahong iti.

Pagkasunod adlaw, mibiya ang babaye human sa among pamahaw. Apan dili kadto ang kataposang gabii nga nakatulog siya sa amoa sa iyang balik-balik nga biyahe sa Iligan ug Aurora nga, matod sa akong tatay, sobra sa usa ka gatos ka kilometro ang gilay-on. Tungod sa maayong pagtagad sa akong ginikanan, nahigalam ang babaye sa pagkatulog sa among balay. Miabot og hapit usa ka tuig nga siya mohapit sa Maigo aron magpalabay sa kagabhion.

Human sa kataposan niyang pagtungha sa among pinuyanan, wala na namo igkita o igdungog si Esmeralda.

Tungod sa paningkamo­t sa akong mga ginikanan, nakatapos kog kurso sa kolehiyo. Apan dako ang akong kadismaya kay wala nako makuha ang akong tinguha nga mahimong magtutudlo sa unibersida­d nga akong gieskuylah­an. Akong plano nga makatapos og masteral ug doctoral degree ug mahimong propesor sa unibersida­d. Pakyas sa una kong ambisyon, nangita kog laing trabaho. Ug nakasulod kos usa ka buhatan sa gobyerno. Bisan pa, nagpangapy­ot ang akong pagmahay nga wala makab-ot ang una kong pangandoy.

Apan dili matagna ang bul-og sa kapalaran. Sama sa tubig sa suba, moabot kini sa bukana sa iyang katumanan. Wala madugay, miangay kos akong trabaho. Ug dakong bonus, akong nahinagbo si Dolor. Kauban mis regional office sa departamen­to nga among gitrabahoa­n. Taga Iligan ang iyang pamilya. Nasuod ko ang dalaga nga alegre ikahinabi.

Usa ka adlaw niana, samtang naniudto mis kapeterya among nahisgotan ang among kagikan.

“Taga Aurora ang akong inahan nga naminyog taga Iligan,” ni Dolor pa nga milutaw ang kaluhang kandiis sa pinugngang pahiyom. “Kanhi taga Maigo ko,” nako pa. “Hain mahimutang ang inyong balay sa Maigo?” “Duol sa dakong tulay.” “Daghang Dumapias didto?” “Kami ra kay migrante mi gikas Bohol.”

“Kon mao, kamo diay tong gihisgotan sa among Lola Esmeralda.”

“Kadtong magdalag manok kon magbiyahe?” “Oo. Siya to.” “May apo diay si Esmeralda?” “Wala, pero lola nako siya kay manghod siya sa akong mama.” “Nganong naingon niadto si Esmeralda?” “Dakong estorya.” “Di ko malimtan si Esmeralda kay taudtaod siyang tighapitan sa among balay kon mobiyahe siya paingon sa Iligan.”

“Bata pa ko niadto apan makadumdom ko kang Lola nga motungha sa among balay. Apan dili siya magdugay ug mobalik sa Aurora. Sumala sa akong ginikanan, nabuang si Esmeralda tungod sa dili maayong nahitabo kaniya. Maingon nga nabuang siya sa gugma.” “Kay ngano?” “Wala mahinayon ang ilang kasal sa iyang hinigugma. Nahulog sa pangpang ang gimaneho niining trak nga may kargang troso nga hinungdan sa hinanali niining kamatayon. Dugang trahedya kay buros siya ug nakuha ang iyang gisabak.”

Karon ko pa matugkad nganong dili ibulag ni Esmeralda ang tali nga manok.

Maingon nga nagbunga ang kaayo sa akong ginikanan ngadto kang Esmeralda kay ang libod-suroy nga babaye nahimong tulay nga nagdugtong kanamo ni Dolor. Nahimo nakong hinigugma ang “apo” ni Esmeralda, ang babayeng nag-ilok og manok ug nanimahong iti.

But-an ug maalam si Dolor. Guwapa ug humot. Ug hugot ang akong gugma kaniya.

(KATAPOSAN)

Wala sa maayong pangisip si Esmeralda. Apan siya ang tulay sa gugma…

 ??  ?? Wala siyay timik samtang naghapuhap sa dalang manok…
Wala siyay timik samtang naghapuhap sa dalang manok…
 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines