Ang Ginadiling Bukid

(Napatik sa Bisaya, Abril 22, 1959)

Bisaya - - Mga Sugilanon Sa Kakaraanan - Hinikay ni H.M. Cantago

SA dugay na kaayong panahon sa bag-o pa lang nakatakas ang mga Katsila sa atong kabaybayon­an, dihay usa ka balangay sa Luzon nga ang mga tawo naglisod na sa ilang pagkaon tungod sa dakong hulaw nga walay mabuhing tanom. Ang mga basakan nangliki. Ang mga hayop nga wala nay makaon nga sagbot giihaw na lang sa mga tag-iya. Ug dihang wala na gayoy makaon, gipamutol na lang ang mga punoan sa saging ug gipangaon ang ubod.

Usa ka buntag nga ang mga tawo diha sa ilang mga ganghaan ug tamboanan nga nanaghukdo­ng pinasagdan ang ilang mga anak nga nanagtiyab­aw sa pagpangayo­g pagkaon, usa ka tigulang nga gamayng pagka tawo nga nagsungkod nahitungha lang sa balangay ug mihunong sa usa ka balay ug nangutana sa usa ka babaye kon unsay ilang nagul-an ug nganong nagyagaw ang mga hilak sa mga bata.

“Sa kagutom, Iyo,” matod sa babaye nga nahibulong sa hilabihan sa kagamayng pagka tawo sa tigulang nga ingon lang sa bata nga upat ka tuig. Nahadiin-diin na siya, wala pa siya makakita og tawo nga ingon sa turutoy kaayong tigulang.

“Kagutom? Ngano, wala na ba kamoy makaon?” usisa sa tigulang.

“Giabot kamig huwaw, Iyo… ang mga basakan wala nay tubig.” Ang mga tawo nga nakakita sa tigulang nga gamay nanugok sa balay sa babayeng gikasulti sa tigulang. Hangtod nga hapit tanang taga balangay nag-alirong na sa tigulang.

“Ah, kana ang inyong suliran… tubig alang sa inyong basakan,” matod sa tigulang. “Ang Suba sa Kaluoy wala pa kahubsi sa tubig…”

“Apan unsaon pagdapit sa tubig nga makaabot sa among mga basak nga layo man ang Suba sa Kaluoy, Iyo?” Hapit magdungan ang mga tawo. Usa ka kilometro kapin ang suba sukad sa labing duol nga basak, ug bisan ang tanan pang tawo sa balangay ang magtrabaho sa paghimo og kanal sa pagdapit sa tubig sa suba, dili pa nila mahuman bisan usa ka bulan.

“Tabangan ko kamo,” matod sa tigulang. “Karong gabii ipatrabaho ko ang pagkanal.”

Ug sa pagkagabii tuod, usa ka libo ka gagmayng tawo ang

naghimog kanal. Diha sila magsugod sa pagkalot sa labing duol nga basak. Sa kahayag sa Bulan ug sa mga sulo, nakita sa mga tawo sa balangay ang gagmayng mga tawo nga minggimok lang. Usa ka tigulang nga maoy gitahod sa tibuok balangay, nakaingon: “Mga duwende! Ang tigulang nga miingon nga motabang sa atong suliran mao tingali ang hari sa mga tawong turutoy.”

Sa pagkabunta­g, ang tanan nga basakan pulos na gitubigan. Hilabihan ang kalipay sa mga tawo. Ug sa mga basakan diha pa ang mga isda nga nadala sa tubig. Ang mga babaye maoy nanakop sa mga isda ug ang mga lalaki mao usay nagbugwal sa mga basak.

Ang tigulang nga hari sa mga turutoy nagpahiyom nga nagtan-aw sa mga tawo nga diha na sa panagway ang kalipay. Usa ka lalaki miingon sa tigulang, “Dako kamig utang-buot kanimo, Iyo. Ikaw diay ang hari sa gagmayng mga tawo.”

“Ayaw nag hunahunaa ang akong natabang kaninyo,” matod sa tigulang nga gamay dihang gialironga­n na siya sa mga tawo. “Ang akong itugon kaninyo nga ayaw gyod kamo pag-adto sa laing dapit aron sa paguma. Dinhi sa inyong balangay mabuhi na kaayo kamo. Mao kining dapita ang alang gayod kaninyo. Idili ko kaninyo ang pag-adto nianang bukira nga gitawag og Bukid nga Puti,” gitudlo sa tigulang nga gamay ang bukid sa unahan nga nagtuybo diin sa tumoy ingon sa gibanigan sa gapas. “Kinsa kaninyo ang dili mosunod sa akong tugon mahiagom sa… dili lang unya magbasol. Kanang bukira wala pay tawo nga nakaabot apan mahimo kaayo sa pag-abot ni bisan kinsa. Balikon ko,” punong pahimangno sa tigulang, “nga dili ninyo hikalimtan ang dili pagtunob nianang Bukid nga Puti.”

“Oo, Haring Gamay, sundon namo ang imong tugon.” Nanubag ang mga tawo.

Unya mga tuig nanglabay. Mga tuig nga wala na gayod magpakita ang tigulang nga turutoy. Ang mga tawo sa balangay kanunay na usab makaani ug wala na maglisod sa pagkaon.

Usa ka tawo nga ginganlag Teban, matag kakita niya sa bukid nga gidili sa tigulang, nagakadako usab ang hunahuna sa pagsusi unsa ang tinagoan sa bukid. Ug usa ka adlaw, iyang gidani ang pipila niya ka katagibala­ngay sa pagsaka sa bukid.

Bisan gipahinumd­oman siya sa uban nga mingsupak kaniya sa tugon sa tigulang, si Teban miingon lamang: “Wala na magpakita ang tigulang nga gamay ug patay na tingali. Kon walay mokuyog kanako, ako ang mag-inusara sa pagtaak nianang bukira.”

Pipila ka lalaki ang nadani kang Teban. Nanguyog sila kaniya sa pagsaka sa bukid. Nakita nila nga tambok ang yuta, ug busa nagkaingin dayon sila. Unya gitamnan nilag mais ug kamote. Sa usa lang ka semana, namunga ang mais ug nangunod ang kamote. Si Teban nakaingon: “Nia kining yuta nga dali da kitang makakaon sa walay paghulat og dugayng panahon. Ang puso sa mais ug unod sa kamote hilabihang dagkoa. Ang maayo,” padayon ni Teban pagsulti sa iyang mga kauban, “atong kuhaon sa ubos ang atong mga pamilya ug anhi na kita mamuyo. Magtukod kita k dinhig balangay. Kon dunay mokuyog kanato, maayo. Ang dili mokuyog dili ta pugson.”

Ug mao na kadto, k ang mga nadani n ni Teban mingkuyog m kaniya sa bukid, ug pila na lang ka bubong ang an namuyo sa balangay b sa ubos nga wala malimot ug nagtamod sa tugon sa tigulang nga gamay. g

Ming-agi ang pipila p ka semana. Ang mga tawo sa Bukid nga Puti malipayon kaayo kay tiaw bay matag m semana makapanang­gi na sila ug makakalot na og kamote. Si Teban nga maoy gipiling dakodako sa balangay sa bukid miingon: “Ang mga tawo karon sa ubos nagpaabot pa sa panahon nga sila makaani ug inigpangun­od sa kamote. Kita, sa sunod semana, mananggi na usab!” Ug kusog nga mikatawa si Teban.

Usa ka udto nga mainit, kalit lang nga milandong ug unya midahunog ang bukid. Ang mga tawo ug si Teban nangalisan­g. Unya mibuto ang kinatumyan sa bukid ug migula ang puti nga aso ug nakita sa mga tawo nga milutaw ang gamay nga tigulang. Ug sa sunod nga mga gutlo, gikan sa giguwaan sa aso, migula ang tubig nga ingon sa gibugwak gikan sa ilawom— tubig nga nag-aso-aso sa kainit. Ug ang mga tawo sa bag-ong balangay lakip ang ilang kabalayan gibanlas sa ubos ug nangamatay ang tanan.

Unya ang tigulang nahanaw ug nahunong ang bul-og sa mainit nga tubig ug mibalik pagtik-op ang tumoy sa bukid.

(KATAPOSAN)

Ang kalaog. Ang kahangol. Kini ang nagbalik- balik nga bisyo sa tawo nga mounay paglaglag kaniya…

Ug sa pagkagabii tuod, usa ka libo ka gagmayng tawo ang naghimog kanal…

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.