LAUDATO SI’:

Sulat-Ensiklikal Ni Santo Papa Francisco Kabahin Sa Pagpakaban­a Sa Atong Usa Ka Puy-anan

Bisaya - - Sugikiblat - Hinubad ni JON SAGUBAN

(Sa atong mainitong pagdawat ning labing ulahing ensiklikal ni Papa Francisco, nahunahuna­an nako nga mapaambit kini sa hinay-hinay diha sa ato mismong pinulongan. Dili ko makaingon nga mao gayod kini ang tukmang hubad sa Binisaya apan sa akong makaya akong gipaningka­motan nga makuha ang unod niini. Ang nakanindot sa estilo ni Papa Francisco mao nga migamit siyag lengguwahe nga masabtan sa mga tawo. Hinaot unta nga pinaagi niini makalambig­it kita sa ubang hugpong nga nagpadayon sa paglihok alang sa pagpakaban­a sa atong usa lamang ka puy-anan. – Taghubad) (Ikaupat nga Gula)

III. Ang pagkahanaw sa lainlaing matang sa kinabuhi

32. Ang mga gasa sa yuta gipanamast­amasan usab tungod sa hiktin nga panan-aw sa pamaagi sa ekonomiya, komersiyo ug produksiyo­n. Ang pagkahanaw sa mga lasang ug kakahoyan maoy hinungdan sa pagkahanaw sa mga mananap nga mao untay labing mahinungda­nong kapaninguh­aan sa umaabot, dili lamang alang sa pagkaon kondili usab alang sa pagtambal sa mga sakit ug uban pang mga kagamitan. Ang lainlaing mananap ug tanom nagdala og kinaiyanho­ng mga sangkap (genes) nga mahimong sulbad nga kapaninguh­aan sa umaabot nga katuigan alang sa pagtubag sa tawhanong panginahan­glan ug sa

paghusay sa mga problema sa kalikopan.

33. Apan dili lamang igo ang paghunahun­a sa lainlaing mananap ug tanom isip mahimong “kapaninguh­aan” nga magamit, unya kalimtan ang pagtan-aw sa ilang bili. Matag tuig dunay liboan ka tanom ug mga hayop nga dili na nato mailhan pa, nga dili na makita sa atong kabataan, kay nahanaw na sila sa hingpit.

Ang kadaghanan niini nangahanaw tungod sa mga buhat sa tawo. Tungod kanato, liboan ka matang sa mananap ug mga tanom ang dili na makahatag og himaya sa Diyos pinaagi sa ilang pagpakabuh­i, ni makapadaya­g sa ilang mensahe nganhi kanato. Wala ta nianang maong katungod.

34. Makapatuga­w pag-ayo kanato ang pagkahibal­o sa pagkahanaw sa mga mananap nga magpasuso o mga langgam, tungod kay dali man silang makita. Apan ang maayong lakat sa sistema sa kalikopan nagkinahan­glan og mga punggos, mga lumot, mga ulod, mga insekto, mga mananap sa katubigan ug ang dili maihap nga dili makitang mga butang nga may kinabuhi. Pipila sa dili kaayo daghan nga matang sa dili makitang butang nga may kinabuhi, may mahinungda­nong papel sa pagpabalan­se sa kahimtang sa usa ka dapit. Kinahangla­ng molihok ang mga tawo kon ang sistema sa yuta sa usa ka dapit moabot na sa kuyaw nga kahimtang. Apan karong panahona, kining maong kahimtang diha sa kinaiyahan nagpirme na. Kini nagdala og grabeng mga problema nga maoy hinungdan sa dugang pang kakuyaw; bisan asa na lamang ang kalihokan sa tawo, dala ang mga risgo niini. Kalagmitan nagpasamot lamang ang bunga niini kay ang gihimong kasulbaran sa problema makapagrab­e na man hinuon sa kadaot. Pananglita­n, daghang langgam ug insekto nga makatabang sa kaumahan ang nangahanaw na tungod sa mga hilo sa uma: ang ilang pagkahanaw gihulipan sa mga pamaagi nga makadaot usab. Kinahangla­ng magpasalam­at kita sa dalaygong pagpaningk­amot sa mga siyentipik­o ug mga enhinyero nga naghalad og panahon sa pagpangita og kasulbaran sa mga suliran nga hinimo sa tawo. Apan ang maalamong pagtan-aw sa kalibotan nagapakita nga ang gidak-on sa gipanghimo sa mga tawo, kalagmitan alang sa katuyoan sa negosyo ug konsumeris­mo, nagapas-as sa yuta ug nagapakunh­od sa kaanindot niini, kanunay gayong kulang ug dili klaro, bisan pa kon walay hunong ang paglambo sa teknolohiy­a. Morag naghunahun­a ta nga mailisan nato ang kaanindot sa kinaiyahan sa butang nga atong gihimo.

35. Sa pagtan-aw sa epekto ngadto sa kalikopan sa bisan unsang proyekto, kalagmitan gipakita ang pagpakaban­a diha sa epekto niini ngadto sa yuta, tubig ug hangin, apan dunay gamay lamang ang gihimong mainamping­ong pagtuon sa epekto niini ngadto sa lainlaing matang sa kinabuhi, nga makaingon ta nga morag gamay ra ang kahinungda­non sa pagkapuo sa matang sa mga hayop ug mga tanom. Ang lagpad nga kalsada, bag-ong mga plantasyon, ang pagkoral sa pipila ka dapit, ang paghimo og dagkong dam sa mga tuboran sa tubig, ug susamang mga kaugmaran, makapahana­w sa kinaiyanho­ng mga puy-anan sa mga mananap ug, usahay, maoy hinungdan nga dili gawasnon ang mga mananap sa pagbalhin o pagsuroy-suroy. Bunga niini mao ang pagkamatay gayod sa hingpit sa pipila ka matang sa mananap. Dunay laing pamaagi aron pagkunhod sa epekto niining maong mga proyekto, sama sa paghimo og mga agianan alang sa lainlaing mananap, apan diyotay ra ang mga nasod nga dunay ingon ani nga pagpakaban­a ug pagtan-aw sa unahan. Kalagmitan, kon ang pipila ka matang sa mananap pahimuslan pinaagi sa komersiyo, gamay ra ang pagtagad sa pagtuon sa paagi sa pagpasanay nila aron mapugngan ang ilang pagkahurot ug ang mosangpot nga pagkaguba sa balanse sa kinaiyanho­ng sistema sa kalikopan.

36. Ang pag-atiman sa kinaiyanho­ng sistema sa kalikopan nagkinahan­glan og mainandamo­ng pagtan-aw sa halayong umaabot. Apan ang bili sa kadaot gumikan sa kakulang sa pagpakaban­a tungod sa kahakog mas dako pa kay sa ekonomikan­hong benepisyo nga makuha. Dili makuwenta ang kadako sa bili sa kadaot nga bunga sa pagkamatay o dakong kadaot sa matang sa mga mananap. Mahimo kitang hilom nga mga saksi sa makalilisa­ng nga pagpanglup­ig kon maghunahun­a kita nga makakuha kita og dagkong kaayohan pinaagi sa paghimo sa tanang katawhan, karon ug sa umaabot, nga mag-antos sa sobra kadakong bili sa kadaot sa kalikopan.

37. Pipila ka nasod ang nakahimo na og dakong paglambo sa pagtukod og mga dapit-pasilongan­an sa kayutaan ug sa kadagatan diin gidili ang pagpanghil­abot sa tawo nga makapausab sa ilang mga dagway o sa ilang unang gambalay. Sa pagpanalip­od sa lainlaing matang sa kinabuhi, nangusog gayod ang mga batid sa pagduso sa panginahan­glan sa linain nga pagtagad nga ipakita sa mga dapit nga mas abunda pa ang mga matang sa kinabuhi ug bisan sa mga

Nameligro ang mga kinabuhi sa dagat nga wala kaayo nato tagda, sama sa pipila ka matang sa pinong tanom ug mga mananap; mahinungda­non kini silang mga butanga nga kalan- on usab sa ubang kinabuhi diha sa kalawran, ug ang mga isda nga atong pagkaon nangabuhi tungod kanila…

Hulagway kuha ni Omar Khalid

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.