Bisaya

Wala Ba Goy Inahan Nga Ngiob Og Utok?

-

SAMOK ning metaphors. Kaniadto pa gyod ko garebelde ini. Sumbingay ba pero dili gyod sumbingay. Ang metapora usa ka pamaagi sa pamulong o panulat diin mga simbolo ang gigamit sa paghulagwa­y sa butang o sitwasyon nga buot ipasabot. Uso kini nga pamaagi sa arte, apan dili sa siyensiya bisan kon daghang siyentista nakasabot sa ilang gitun-an pinaagi sa mga metapora. Usa ka nindot nga ehemplo ang gigamit ni Kekule sa siyensiya sa organic chemistry.

Dugay sab nga wala masabti sa mga siyentista kon unsa gyod kining mga kemikal nga matawag og organic ug wala kini masabti hangtod nga nailhan ang benzene. Daghang siyentista nagtutok-tutok niini apan ang damgo ra gyod ni Kekule ang nakahatag og katin-awan. Usa ka adlaw man god kuno, matod pang Kekule sa usa niya ka pamulong atubangan sa iyang mga kaubang siyentista kaniadtong 1862, human og tutok niya sa mga resulta sa iyang pagtuki, mora siyag natagpilaw. Nagdamgo siya og halas nga gikaon ang iyang kaugalingo­ng ikog, nagsayawsa­yaw sa iyang atubangan. Naalimpung­atan siya ug didto nakasabot siya nga kining benzene diay puydeng pormang singsing, sama sa “singsing” nga maporma sa unom ka halas nga nagtinakma­gay sa ilang mga ikog. Gigamit kana ni Kekule nga metapora sa hulagway sa benzene. Tinuod, kana nga metapora medyo dili kaayo tukma sa kinaiya sa benzene apan igo na kini paghulagwa­y sa posibleng hitsura sa benzene. Sukad niadto, wala na kabuhi ang benzene, uy. Gikuninita­n na siyag tuki sa mga siyentista ug nailhan na bisan pag magtakilid. He-he-he. Didto sab nahibaw-an dayon nga makahilo diay kining benzene ug makadaot sa panglawas.

Karon lang bag-o, nagubot ang mga nagsubay sa atong mga gamit batok sa pandemya kay daghan diayng hand sanitizer nga tag-as og benzene. Dugay na man gong nahibaloan nga kining benzene mao niy usa ka kemikal nga maka- leukemia, usa ka matang sa cancer sa dugo, ug puyde sang sinugdanan sa uban pang mga klase sa cancer kon atong masingo labi nag gikan sa gisunog nga mga plastik, o atong makaon o mainom, sa igoigong gidaghanon. Puyde pa gyod kining makasulod sa lawas pinaagi sa panit maong sa Amerika gipaundang ang paggamit sa maong mga hand sanitizer. Wala man tingali ni diris ato pero kon naay gaayam kanunay og imported, posibleng makaorder ini sa online, maong biktima gihapon ta unya ining benzene.

Tungod ining nahitabo ni Kekule, makaingon ta nga ang tawong dunay metapora daling kasabot, apan dili sab tinuod diay nga tanang tawo dunay metapora, ug dili tanang metapora sakto. Daghan tag metapora nga nakahiwi sab sa atong panabot. Parehas god sa buyog ug bulak ba. Sa bata pa mi, ang batang lalaki, boy. Ang batang babaye, girl. Ngano ba dihang dagkodagko na mi nalahi na man ang estorya?

Grade 4 man tingali ko adto dihang pag-uli nako sa among balay gikan sa eskuylahan, naabtan nako nga dihay mga bisita akong mga ginikanan.

Akong amahan: Mao nis Chuchi, among kamagulang­an. Bisita: Uy, dalagindin­g na man diay. Naa nay mga buyog gaalirong-alirong ani?

Ako: Morag wala may buyog sa among school. Lapinig hinuon, daghan didtos may kaymitohan.

Nangatawa sila. Ngangha ko. Naulaw. Maong hangtod karon maulit ko anang buyog. Ha-ha-ha.

Ingon dayon akong lola: “Aw, inigbukhad sa bulak, hain pa, naa man gyod nay buyog manimhot. Guwapa god ning among dalagindin­g.” Dili pod tingali ko ordinaryon­g bata kaniadtong diyes anyos pa ko kay hangtod karon, kon makahinumd­om ko nga puwerte nakong sukoa adtong udtoha, makakatawa gyod ko. Paminaw nako mao tong udtoha ang rason nganong wala ko kabukhad ba. Maong wa sab ko naguwapa. Ha-ha-ha.

Sa dihang hayskol na ko ug daghan nang hisgot sa mga buyog ug bulak, misamot kog kalagot kay paminaw nako dugay na kaayo kong mibukhad, matay, wala man gyod koy nakit-ang buyog. Nakapangut­ana god ko, mamili pod diay nag bulak ang buyog? Ha-ha-ha. Mao na metaphors.

Sa dihang nakasabot na gyod kog maayo, diha na ko nakapangut­ana ngano gamitan og buyog ug bulak kanang pagsuyop sa buyog sa duga sa bulak? Sayop kini nga metaphor kon ang problema mao ang pagpasabot sa bata sa abilidad sa iyang kinatawo. Una, dili tanang bata kasabot ana nga paghulagwa­y kay halos tanang bata walay kasinatian anang buyog ug bulak. Ikaduha, kon kasabot sab, posibleng sayop ang panabot; ang nasabtan dili mao ang gipasabot. Ikatulo, tungod kay maingon nato nga luag ang wanang nga gidaganan sa metapora nga posibleng makahatag sa gasabot og laing mensahe gawas sa buot gyod ipasabot.

Kon gatan-aw sab tag buyog ug bulak, di sab ta gahunahuna og galampuryo­ng sa katre nga magtiayon tingali, labaw nag boy ug girl. Karon lang, naay buyog akong nakita nga nag-ibid-ibid sa mga bulak niining mansanitas nga naglandong sa akong nataran. Duha ra gyod akong nahunahuna­an, nga nindot naay buyog sa among silinganan ug nga akong tawgon akong bana. Haha-ha. Mao na lagi, metaphors. Lisod baya diay sab sabton ang metapora ba? Paminaw sab nako, maong daghan og tulibagbag og panabot kay dili mao ang panabot sa metapora.

Ang paggamit man unta sa metapora aron mapasayon ang pagsabot apan kon ang metaporang gigamit wala diay sa kasinatian sa tawo, unsaon og sabot? Tungod niana, malain ang

pagsabot sa atong buot ipasabot. Mahimong kaduha, bien pa gani katulo, nato sabton ang unsay angay natong nasabtan. Lisod siya.

Maong miulbo akong kalagot kay gahapon, samtang gaukayukay kos akong facebook, dihay mikawhat sa ako og pakita og usa ka post. Mensahe diay sa usa ka batan-ong lalaki nga nagagni sa iyang kaubang mga batan-on nga maayo ra diay kuno makigbugno sa katre sa best friend nga babaye, bisan kon naa silay mga uyab, basta kay nagkasabot sila nga best friend ra gyod sila taman. Nindot kuno mag- enjoy og ingon niana sa best friend kay aron matugob ang ka- best friend. Kanindot mangletse ug mangyawa, sa? Bukal ko, uy! Nganong naingon na niini ang dagan sa utok sa mga batan-on?

Naa, ay, sa panahon sa pandemya niining COVID halos mitriple kuno ang gidaghanon sa batan-ong mga babayeng nangamabdo­san, dose hangtod 17 anyos. Ngano? Ang uban tungod kay nakig-uban og inom sa mga higala, ang uban tungod kay naglaroy-laroy kauban ang mga barkada, ang uban tungod kay gidala sa higala. Unsa na man diay nawong og higala karon, Satanas na?

Aw, dili nga gibasol nako ang metapora sa pangartiyo sa mga batan-on karon, apan dako og papel ang metapora sa atong panabot. Bisan pa karon tingali kasabot na ang daghang mga bata sa buyog ug bulak, apan kay daghan na silag makita ug madungog nga mga problema sa lalaki ug babaye, bisan boy pa lang ug girl, mabutang sa ilang utok nga ingon ana ra diay kasayon ang pagka lalaki, magbinuyog ra diay, ug ingon ana ra sab kasayon ang pagka babaye, bukhad lang, payts na. Ang resulta: dili mawala ang pagmabdos nga wala sa panahon. Nagbinuyog­ay ug nagbinukha­ray nga wala ra sa buot. Mao na, dili gyod maayo nga metaphor kanang buyog ug bulak. Ngano ba nga gatagoan nato ang utin ug bisong niana nga metapora? Naay bakak niana nga hulagway. Kinsa pay mohatag og bili sa ilang pagka tawo kon ingon ra man diay ana kasayon, humag suyop, lupad; humag kasuyopan pakurat-kurat pang mamunga diay ang sinuyopay. Sayop nga hulagway.

Nah, dugangi nga daghang batan-on karon mahadlok mobasa labi nag pabasahon sa eskuylahan. Nia lagiy otso anyos nga bata diris among silingan, ganahan motabang-tabang sa mga buluhaton sa among balay kauban sa iyang ina-ina. Sa dihang nahimamat nako, akong gipangutan­a kon kabasa na ba siya. Ingon nga dili pa. Ingon sab nako, moanhi ka diris balay kon libre ka aron tabangan mo akog pamisbis. Suholan tika. Mingisi ang bata dala yango. Ingon dayon nako nga inigkahuma­n namog pamisbis, tudloan nako siyag basa. Wala na gyod mibalik ang bata duha na ka bulan ang minglabay. Niadtong miaging semana, diri ang magulang sa bata kauban sa ina-ina. Nangutana ko hain na iyang manghod. Dili na kuno mobalik kay nalisang pabasahon. Ha-ha-ha. Ngano? Morag duda ko metapora iyang problema kay grade 2 pa man tawon siya. Lisod baya kay reading and comprehens­ion baya sa eskuylahan. Pagbasa ug pagsabot sa gibasa.

Kon maayo kaayo ang inahan, buot ipasabot naa siyay tarong nga bana. Kon kinamaayoh­an, aw, duda sab tas bana. Ingon ana lang. Mao nang sayop nang metaphor na sab nga ang amahan haligi sa pamilya, ang inahan suga.

Duda ko nga ang gikalisang­an metapora. Ako gani, taga bukid, manggunaha­y sa garden sa akong lola, dugay man ganing kasabot anang buyog ug bulak, unsa na lang tong wa gani kakitag sagbot gawas kon wala makaadto sa park? Maong daghan kanato, gawas nga dili na ganahan mobasa, libog pa kaayog utok. Unsaon dili malibog?

Wala maanad ang utok nga mosabot og metapora kay wala gabasa. Posible kahang ang utok nga wala nahan-ay pagsabot og metapora, makasabot sab sa Bibliya? Puno og metapora ug sambingay ang Bibliya ba.

Nah, niadtong usang semana, naulit na sab ko. Mother’s Day baya ug nagkadaiya ang metaphors nga gigamit sa paghulagwa­y sa kaayo ug kamapinang­gaon sa usa ka sa inahan. Heh, kon tinuod pa na, walay mga lalaki nga dili maayong bana ug walay mga babaye nga dili maayong asawa. Trabaho baya kuno sa inahan ang pagporma natong tawo kay ang trabaho sa amahan mao man lang kuno intawon ang pagpangita­g kuwarta aron makakaon ug masininaan ang asawa ug anak, dunay makatulgan ang banay, ug makatungha ang mga anak. Nah, kon maayo tanang inahan, nganong daghan ang wala maporma nga tawo? Tungod kay wala kapangitag kuwarta ang amahan? Kadaghang kuwartahan nga amahan nga tulibagbag og utok ang anak, ah!

Dili nga wala ko gatuo nga maayo ang mga inahan apan sakto na nga ilhon nato nga duna tay inahan nga naghimo sa unsay iyang sarang mahimo alang kanato apan dili maayo nga tanan-tananon nato nga ang tanang inahan maayo. Mag-unsa na lang ang dunay mga buang nga inahan? Daghan baya sab nga babaye nga ngiob og utok, nagtago lang sa metapora nga kay babaye, tarong, kasaligan, ug dinaog-daog. Nah, kon inahan na sila nga mga babaye? Sakit kaayo na nga ang uban nindot og inahan kitang uban dili. Ako, isip inahan, morag dili baya ko maapil sa kategoriya nga dili maayo kay mas estrikta baya ko kaysa kadaghanan. Dili puyde sa ako nga magyaka akong mga anak ug ako magkapulik­i og kuskos sa kaldero! Pastilan, wala gyod nas akong linya. Ha-ha-ha.

Dili pod nindot nga mag-aleluya tas kaayo sa atong inahan ingon sa maayo siya bisan wala atong amahan. Mao nay pagaingnon nga giusa silas Ginoo, nganong gabulagon nato? Kon maayo kaayo ang inahan, buot ipasabot naa siyay tarong nga bana. Kon kinamaayoh­an, aw, duda sab tas bana. Ingon ana lang. Mao nang sayop nang metaphor na sab nga ang amahan haligi sa pamilya, ang inahan suga. Ang pangutana diha, ang balay ba nga duha ray haligi, kinta duha ka tiil sa amahan, bisan unsaon ka lig-on, mas lig-on kaysa upat? Parehas ra nas moingon nga mas maayo nga sakyan sa pamilya ang bisikleta kaysa kotse. Ang balay sab nga usa ray suga, hayag? Mao nang puyde ba, biyaan na nato kini nga mga metapora? Makalibog. Makasakit sa dughan, labi na kon ang atong pangartiyo igo ra gyod mabuyok sa mga hulagway nga gipintal niini nga mga metapora.

Importante nga mapasalama­ton lang ta kay ang inahan, sama sa amahan, nakaporma sa atong pagka tawo; mas labaw natong pasalamata­n kon ang ilang pagmatuto kanato nakalig-on sa atong kalag. Mas importante nga kay naporma na ta, tabangan nato sila og tahi og balik sa ilang pagka tawo, labi na kon nagsakit gyod og maayo ang inahan kay walay timbang nga amahan. Kon unsaon, on lain tingaling metapora atong gamiton. He-he-he. —

Tanod: Manong, nganong nia ka sa gawas nga 70 na man diay ka? Gidili baya nga mogawas ang mga senior karon.

Manong: Kinahangla­n man god nakong mopalit og tambal sa botika.

Tanod: Para sa unsa nimo nga tambal?

Manong: Dili siya para nako. Gisugo ra ko para sa akong lolo kay nagtrabaho man god akong papa.

ERIC S.B. LIBRE Davao del Sur

 ??  ??
 ??  ??
 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines