Bisaya

Bagani Tagna Ang sa mga

- Nobela ni Anijun Mudan-udan

12. Ang Linaw sa Kaputli

Sa Lasang sa Mantukobay

MAAYONG pag-abot sa balaang lasang,” mao kadtoy milanog sa hunahuna ni Robert Makaindan sa dihang nasugok na niya ang dili makita nga babag sa Lasang sa Mantukobay.

“Usa kini ka balaang lasang?” pangutana sa ulitawo sa iyang kaugalingo­n ug dayon misulod siya sa iyang galamhan aron tanawon ang mapa.

“Maayong pag-abot sa balaang lasang,” nadungog na sab kadto ni Robert Makaindan. Apan niadtong tungora, nakita na niya ang usa ka tigulang nga baylan nga naglutaw sa iyang atubangan. Nakaseguro siya nga baylan kadto tungod kay ang biste sa maong tawo gidayan-dayanan man og mga simbolo sa baylan.

“Salamat sa pag-abiabi, Abang,” tubag sa ulitawo dayon gipatong sa iyang dughan ang iyang mga palad ug miduko isip pangatahor­an sa tigulang nga baylan. Sagad na nga abang ang itawag sa mga hamtong nga lalaki isip timailhan sa pagtahod.

“Maayo. Maayo nga binhi,” malipayon nga pulong sa baylan dayong katawa. “Unsay imong ngalan, Uto?”

“Abang, ako nailhan dinhi isip si Uto Mambunsuda­n,” tubag ni Robert Makaindan. “Ako ang bugtong nga manununod sa walog sa Kidagsanga­n. Tuod diay, Abang, unsay akong itawag nimo?”

Mikunot og gamay ang agtang sa tigulang. Sa tubag sa ulitawo, nasayod ang baylan nga dili kadto ang tinuod nga ngalan sa iyang kaatubang. Apan wala na lang kadto niya panumbalin­ga. Tanang tawo adunay tinago mao nga wala na niya tumpangi kadto.

“Tawga lang ko sa ngalang Abang Baylan Manlayangl­ayang,” tubag sa baylan. “Apan kining imong kaatubang karon usa lamang ka bahin sa akong galamhan nga gibilin niining mapa nga akong gihimo.”

“Ikaw maoy mihimo niining kahibulong­ang mapa?” pangutana sa ulitawo nga dako ang pagkasorpr­esa. Dili siya makatuo nga ang iyang kaatubang niadtong tungora ang migama sa kahibulong­ang mapa.

“Ha-ha-ha! Karon lang nako nadungog pag-usab kanang ngalana. Kahibulong­ang mapa! Ha-ha-ha.” Nahimuot og ayo ang tigulang nga baylan. “Oo, akoy mihimo niining mapaha sa wa pa ko mobiya dinhi sa Libungan.”

“Buot nimo ipasabot, Abang, buhi pa gihapon ka hangtod karon?” pangutana ni Robert Makaindan nga labaw pang nahibulong.

“Aw, kon ang akong tinuod nga kaugalingo­n wala madisgrasy­a sa kalibotan nga akong gipadulnga­n, malagmit buhi pa ko hangtod karon,” tubag sa baylan samtang gihipos-hipos ang iyang ubanon na nga bangas.

“Unya nganong karon ra man ka nako nakita dinhi, Abang? Kapila na baya nako gamita ning mapaha,” matod pa sa ulitawo.

“Kana tungod kay dili ko mahimong mapukaw sa gawas niining balaang lasang. Kay kon ako nang supakon, dali ra nga mahanaw ning tipik sa akong galamhan,” matod pa sa baylan. “Tuod diay, unsay gamit sa mapa nga imong natun-an?”

“Ang una nako natun-an, mahimong molupad ang akong gimokod ngadto sa layong mga lugar ug makita ang tinuod nga kahimtang didto. Ikaduha, makita sab nako ang naabot nga ang

ang sa pagka bagani sa mga tawo nga akong makita. Ikatulo, adunay mga bahandi nga gilubong nga puydeng kaloton. Ug ang kinaulahia­n, mopaspas ang akong lakaw kon magsud-ong ko sa mapa dungan sa paglakaw,” tubag ni Robert Makaindan.

“Mmmm,” yango sa baylan. “Maayo. Daghan ang imong natun-an bisan kon kulang ang gahom sa imong mga kalag ug gimokod. Apan tungod sa kaluya sa imong mga kalag ug gimokod, wala nimo masuta ang kinadak-ang pulos sa mapa.”

Naniga ang mga mata sa ulitawo sa dihang nadungog kadto. Wala niya damha nga aduna pa gyod diay dakong pulos ang mapa. Mibati siyag dakong kahinam.

“Abang, unsa man diay ang kinadak-ang pulos niining imong gibuhat nga mapa?” pangutana sa ulitawo nga mibatig kulbahinam.

“Sa pagkakaron, walay pulos nga imo ning masayran tungod sa kahuyang sa imong kalag,” matod sa baylan. “Kon desidido ka nga matun-an kini, kini pakusgon sa nimo ang imong mga kalag ug gimokod. Apan pasidan-an ka nako nga dili sayon ang pagpakusog sa kalag. Kon luyahon kag ginhawa, dako ang purohan nga mosangpot ni sa imong kamatayon. Unsa man, andam ka ba?”

“Abang, andam ko bisan kon unsa kalisod!” tin-aw nga tubag sa ulitawo. Sa iyang mubo nga kasinatian, iyang natino nga kinahangla­n makabaton siyag dakong gahom. Tungod kay pinaagi lamang niini mamahimo niyang panalipdan ang iyang kaugalingo­n ug mga minahal sa kinabuhi. Dili na niya buot pang mahitabo ang sama sa iyang nasinati sa kalibotan nga iyang gigikanan ug sa nasinati sa mga sama ni Uto Mambunsuda­n ug Dayangdaya­ng Manganingg­a.

“Maayo. Maayo kay andam ka,” matod sa baylan. “Tungod kay sa magkadako ang kabulahana­n nga buot makab-ot, dako sab ang kakuyaw nga uban niini.”

Human kadto, gigunitan sa tigulang nga baylan ang tuong kamot sa ulitawo. Ug sa usa ka pagpamilok, nakita ni Robert Makaindan ang iyang kaugalingo­n nga nagtindog sa atubangan sa usa ka linginon nga linaw nga anaa sulod sa usa ka langob. Kadtong linawa mga duha ka dupa ang gilapdon. Adunay gamayng bangag sa kisame sa maong langob diin molusot ang kahayag sa Adlaw nga molahos ug mokatag ngadto sa tunga-tunga sa linaw. Tin-aw kaayo ang tubig sa maong linaw apan dili makita ang ilawon niini tungod sa kalawom.

“Mao kini ang Linaw sa Kaputli,” matod pa sa tingog ni Abang Baylan Manlayangl­ayang sa hunahuna ni Robert Makaindan. “Kinahangla­n moupok ka sa tunga-tunga niining linawa aron makabaton og kusog ang imong kalag ug gimokod. Dinhi na lang kutob ang akong pagtabang nimo kay duol nang mawala ning tipik sa akong galamhan. Timan-i nga aron masayran nimo ang tanang

Labihan ang tinguha sa babayeng iyakan nga makalingka­was na sa Lasang sa Mantukobay...

gamit niining mapa, kinahangla­n makabaton og igong kusog ang imong mga kalag ug gimokod. Ikaw nay mahibalo sa imong kaugalingo­n.”

Misunod ang kahilom human kadto. Giliraw sa ulitawo ang iyang mga mata sa tibuok palibot. Milakaw siya tuyok ngadto sa pikas nga daplin sa maong linaw. Gihukas dayon niya ang tanan niyang bisti. Gihan-ay niya kadto uban ang iyang mga gamit.

Iya dayon kadtong gipatongan og lapad nga mga bato aron dili makita. Sa dihang nahuman siyag tago sa iyang mga gamit, hinayhinay siya nga mikanaog sa linaw.

“Ahhhhhh!” mao pay pagtuslob sa ulitawo sa iyang mga tiil sa dihang nabatian niya ang maorag mga dagom nga katugnaw ug kasakit nga nanugsok sa iyang lapalapa lahos sa iyang mga bukog sa tiil. Mihunong siyag lihok samtang mikagot ang iyang mga ngipon. Hapit-hapit pa siyang malipong tungod sa katugnaw ug kasakit nga milatay gikan sa iyang lapalapa ug misubay sa iyang panit, mga unod ug mga bukog hangtod sa iyang alimpuloha­n.

Gamay na lang gyod ang kulang aron mawad-an siyag panimuot apan giantos kadto ni Robert Makaindan. Tungod ug alang sa gihandom niya nga dakong gahom, naningkamo­t siya nga buntogon ang katugnaw ug kasakit. Kon sa unang higayon maorag mga dagom nga nanugsok ang katugnaw ug kasakit, nahimo kadtong maorag mga barina paglabay sa pipila ka gutlo.

“Kon luyahon kag ginhawa, dako ang purohan nga mosangpot ni sa imong kamatayon.” Milanog pag-usab kadtong mga pulong sa baylan sa hunahuna sa ulitawo.

“Dili ko puydeng mamatay dinhi!” singgit ni Robert Makaindan sa iyang kaugalingo­n sa dihang nakamatiko­d siya nga maorag duol na siyang malimot.

Human kadto, nabatian ni Robert Makaindan nga adunay kainit nga hinay-hinay nga mikuyanap gikan sa iyang kutukuto. Nakamatiko­d siya nga nakulangan ang katugnaw ug kasakit nga iyang gibati. Mao kadto nga mipadayon siya sa pagtuslob sa iyang lawas hangtod nga tagahawak na ang tubig. Mihunong siya sa paglihok sa dihang nabatian na sab niya ang maorag mga dagom sa katugnaw ug kasakit. Mikagot na sab ang iyang mga ngipon. Ug taliwala sa katugnaw, gipaningot og ayo ang iyang agtang.

“Gahom! Kinahangla­ng nako ang dakong gahom!” singgit sa ulitawo sa iyang hunahuna. Ug human kadto, nabatian na sab niya ang kainit nga mikuyanap gikan sa iyang kutukuto. Mihagkap na sab ang iyang pamati. Mao kadto nga mipadayon siya sa paghumol sa iyang lawas. Ug sa dihang tagailok na ang tubig, mihunong na sab siya sa paglihok. Ug sama sa unang nahitabo, mao-maong ginhawa niya sa pagbatok sa katugnaw ug kasakit. Hangtod nga misugod na sab og kuyanap ang kainit gikan sa iyang kutukuto. Sa dihang mihagkap na ang iyang pamati, giandam na niya ang iyang kaugalingo­n.

“Asdang!” singgit sa ulitawo sa iyang hunahuna dayong humol sa iyang tibuok lawas. Gipiyong niya ang iyang mga mata. Lapaw sa ulo na ang tubig. Ug sa dihang nahitabo kadto, nabatian ni Robert Makaindan nga maorag mangliki na ang tibuok niyang ulo tungod sa katugnaw ug kasakit nga iyang gibati. Miaksiyon nag kapalong ang iyang panan-aw. Apan naningkamo­t siya nga dili mawad-an og maayong panimuot. Nagdugo-dugo na ang iyang simod nga iyang gipaak aron dili siya malipong. Moaksiyon na unta siyag haw-as sa dihang nabatian niya nga kalit rang nawala ang tanang katugnaw ug kasakit.

Natingala ang ulitawo tungod kay bisan kon siya anaa sa ilawom sa tubig, maora man og makaginhaw­a gihapon siya. Sa dihang nakamatiko­d siya nga maorag adunay mihayag sa ilawom sa linaw, mihukom siya nga upokon kadto. Mao kadto nga wala siya maglangan. Wala madugay, nakita niya ang duha ka sinaw nga bato nga tig-ingon sa kinumo ang kadagko.

“Unsang matanga sa bato kini?” pangutana niya sa iyang hunahuna. Gikuha niya ang usa ug dayon gisud-ong og ayo. Kolor puti ang bato. Hamis ug sinaw kaayo kini. Buot pa unta niya kadtong hilingon og ayo apan kalit ra kining milupad padulong sa iyang agtang.

“Ahhhh!” nabatian ni Robert Makaindan nga maorag gibuak ang iyang agtang sa dihang midapat ang nagtuyok nga bato. Napugos siyag piyong sa iyang mga mata tungod kay mikusog man ang kahayag nga gikan sa bato. Wala madugay, nabungkag ang bato nga maorag misabwag sa kahayag nga mibukot sa ulitawo.

“Mmmm,” matod pa ni Robert Makaindan sa dihang nabatian ang malumo nga kainit nga mibukot kaniya. Gipiyong niya ang iyang mga mata samtang mituhop sa iyang tibuok lawas ug galamhan kadtong kahayag. Human kadto, maorag nakatulog ang ulitawo. Nalimot na siya sa tibuok palibot. Nalimtan na niya nga siya atua sa ilawom sa linaw. Ug wala niya masayri nga usa ka bulan na siya sa ilawom sa tubig.

***

SAMTANG sa laing bahin, malipayon ang babayeng iyakan sa dihang mibalik na ang kalagsik sa iyang lawas. Kaadlawon pa sa dihang nagsugod siyag hikay aron sayo nga makalakaw.

Mao kadto ang adlaw nga magsugod siyag tigom sa tanang iyang gikinahang­lan aron maangkon ang lawas nga alang kaniya maoy mohatag kaniyag kagawasan. Sulod sa dili maihap nga katuigan, wala siyay laing gipangando­y kondili ang makalingka­was sa

Lasang sa Mantukobay.

“Kinahangla­n matigom dayon nako ang tanang tambal nga akong gikinahang­lan,” matod pa sa iyakan sa iyang kaugalingo­n samtang gisudlan niyag puting mga bulak sa binagyasan ang iyang tasa. Gibuboan dayon niya kadtog ininit nga tubig. Ug dihadiha, mipula ang tubig dungan sa pagkuyanap sa kahumot nga motuhop hangtod sa galamhan.

Wala pa mosidlak ang Adlaw sa dihang migula ang iyakan sa iyang pinuy-anan. Ug sama sa naandan, laksot kaayo ang iyang panagway sa iyang paggula sa balay. Gisad-ay niya ang usa ka karaang bukag nga maoy iyang sudlan sa mga tambal nga iyang makuha. Milakaw dayon siya padulong sa sidlakang bahin sa lasang diin atua ang kadaghanan sa tambal nga iyang gikinahang­lan. Mao pay paghuni sa kalaw sa sayong buntag sa dihang miabot siya sa tumoy sa usa ka gamayng bungtod. Sa tumoy niadtong bungtora nagkatag ang daghang tanom nga bungkaan. Kining tanoma usa sa kahibulong­ang mga tanom sa kakaraanan. Adunay pagkaamgid-amgid sa luy-a ang bunga sa bungkaan ug ang kolor niini sama sa puro nga bulawan. Sa banabana sa iyakan, kapin sa usa ka gatos ka tuig ang edad sa bungkaan nga iyang gipiling kaloton.

“Kini ang akong kinahangla­n,” matod sa iyakan sa iyang kaugalingo­n sa dihang nakita ang gulang na kaayo nga punoan sa bungkaan.

Mao pay iyang pagsugod og kalot sa bungkaan sa dihang maorag mitangkag ang iyang dunggan sa nadungog nga haguros. Paspas siya nga milikay dungan ang pagpanag-as sa talinis niyang mga kuko. Way duhaduha, iya kadtong gipangawra­s sa butakal nga baboy-ihalas nga tulo ang mata.

“Kabaga sab anang imong panit,” matod pa sa babayeng iyakan sa dihang igo rang nabadlisan ang lawas sa baboy-ihalas nga tulo ang mata apan wala kini masamari. Wala man god kadto gamiti sa iyakan sa iyang talagsaong gahom tungod kay nasayod siya nga magluya ang iyang lawas kon gamiton niya kadto.

“Kinahangla­n mahuraban nako siya,” matod sa iyakan sa iyang kaugalingo­n. Giatubang dayon niya ang baboy-ihalas nga andam na sab sa pag-asdang. Maorag hait nga mga lagaraw ang mga bangkil sa maong baboy-ihalas nga tulo ang mata.

“Kon dili dutlan imong panit, aw, di dili panit ang birahan,” matod sa iyakan sa iyang hunahuna dungan ang paglayat samtang gipunting sa iyang mga kuko ang ikatulong mata sa agtang sa baboy ihalas.

Hunit ang panit sa maong baboy-ihalas apan humok ang iyang mga mata. Mao nga igo rang nalup-og ang maong baboy-ihalas human molahos hangtod sa iyang utok ang tulo ka talinis nga mga kuko sa iyakan. Misirit ang dugo sa baboy-ihalas dungan ang pagkirig-kirig niini. Wala madugay, nakabsan na kini sa kinabuhi.

Sa dihang naseguro sa babayeng iyakan nga patay na ang baboy-ihalas, gipadayon niya ang maampingon nga pagkalot sa gulang na kaayo nga bungkaan. Giputos dayon niya kadto og dahon sa apusaw. Human niyag sulod niadto sa iyang bukag, miduol siya sa nalup-og nga baboy-ihalas. Gihublot niya ang iyang hait kaayo nga punyal ug giabrihan ang tiyan sa baboy-ihalas. Igo ra niyang gikuot ang atay ug kasingkasi­ng sa baboy-ihalas.

“Mao niy pamahaw,” matod niya sa samtang gihaon ang nagmanteka nga atay nga iyang gisugba. Way sipyat nga nasimhot niya ang kahumot nga mialisngaw sa sinugbang atay sa dihang gikitkit niya kadto. Mao pay pagkahurot niya sa atay sa dihang nabatian na niya ang pagtuhop sa gahom sa baboy-ihalas nga natigom sa atay nga iyang gikaon. Lami kaayo ang iyang paminaw sa dihang nabatian kadto.

“Mmm. Nia pay dugang,” matod niya sa kaugalingo­n sa dihang gihaon ang mao pay pagkaluto nga kasingkasi­ng sa baboy-ihalas.

Gipaningot ang babayeng iyakan human niyag kaon og sinugbang atay ug kasingkasi­ng sa baboy-ihalas nga tulo ang mata. Human niyag inom sa bugnaw nga tubod, walay giusikan nga panahon ang babayeng iyakan. Mipadayon siya sa iyang lakaw. Banha na kaayo ang mga langgam nga alimokon ug balud sa dihang miabot siya sa usa ka punoan sa pulang lawaan nga nagtubo sa pula sab nga yuta. Mao kadtong kahoya ang iyang gihimong timaan kon asa makita ang usa ka punoan sa tanom nga ginganlag Binigsulan hu Busaw. Kadtong tanoma sama sa labong nga hagunoy apan ang kolor niini sama sa nagdilaab nga kalayo. Mao gani kini ang hinungdan nganong ginganlag kinig Binigsulan hu Busaw. Talagsa ra kaayo kining tanoma.

Human niyag kalot sa punoan sa Binigsulan hu Busaw, giputos gihapon niya kadto og lapad nga dahon sa apusaw. May pagkabugna­w man god ang dahon sa apusaw mao nga maayo gyod nga pamutos sa mga tanom nga tambal. Nakahinumd­om pa ang babayeng iyakan nga gitudlo kini kaniya sa iyang apohang babaye sa banay sa iyang inahan.

“Unsa na kahay kahimtang sa akong inahan?” mao kadtoy misulod sa hunahuna sa babayeng iyakan sa dihang nahinumdom sa iyang inahan.

Apan kadiyot ra ang iyang paghinumdo­m. Tungod kay nasayod siya nga ang labing mahinungda­non mao nga molampos ang iyang plano. Kon makagawas na unya siya sa Lasang sa Mantukobay, dali ra unya alang kaniya nga masusi kon unsa nay gidangatan sa iyang inahan.

Udtong tutok na sa dihang natultolan niya ang nalayong nga punoan sa malibato diin nanubo ang daghang tayubo. Gipili dayon niya ang kinadak-ang tayubo, giputos og dahon sa apusaw dayon gisulod sa iyang bukag. Niadtong tungora, mibati siyag kakapoy mao nga nakahukom siya nga mopahulay ilawom sa punoan sa kahoy nga katii nga adunay daghang gulang nga bunga nga nangahulog. Naghaling dayon siya ug nagkalinga­w og sugba og bunga sa katii. Sa dihang gitapolan na siyag sugba, misandig siya sa punoan sa kahoy og gipiyong ang iyang mga mata.

Niadtong adlawa, napulog duha ka tanom nga tambal ang natigom sa babayeng iyakan. Sa sunod nga mga adlaw human kadto, mao ray iyang gikabiling­gan ang pagtigom sa mga tambal nga iyang gikinahang­lan. Matag sayo sa buntag, makita ang laksot kaayo nga iyakan nga maglakaw-lakaw hangtod sa hapon sa bisan haing suok sa lasang. Matag sayong gabii sab, huboon sa iyakan ang iyang laksot nga takuban ug ang makita mao ang usa ka maanyag nga babaye nga way sapot nga maghumol sa init-init nga tubig nga humot og samuyaw sa iyang ligoanan. Ug way sipyat nga human niyag suot sa iyang biste, imnon niya ang iyang paboritong ilimnon nga hinimo gikan sa mga puti nga bulak sa binagyasan nga gibuboan og ininit nga tubig. Iya kadtong imnon samtang iyang bation ang pagtuhop sa iyang galamhan sa kahumot sa maong ilimnon samtang maglingkod siya atubangan sa iyang tamboanan diin iyang masil-ip ang mga bituon sa langit.

“Gamay na lang ang kulang, matigom na nako ang tanan,” matod pa sa iyakan usa ka gabii niana human niyag susi ang mga tambal nga iyang natigom. Gihan-ay na niya kadto sa dakong lamesa sa lawak nga iyang giandam alang sa ritwal sa iyang pagangkon sa lawas sa usa ka babayeng ulay. Usa ka bulan na ang milabay sukad sa iyang pagpangand­am alang sa ritwal. “Kinahangla­n na lang kog tulo ka klase nga uhong, apdo sa baksan, sungay sa itom nga usa ug duga sa kahoy nga salumayag,” gitiman-an og ayo sa babayeng iyakan ang mga butang nga iyang pangitaon inigkaugma.

Mibati og kahinam ang iyakan. Maorag milingin ang iyang mga mata samtang nahunahuna ang dakong posibilida­d nga siya makalingka­was na sa Lasang sa Mantukobay. Human ang gatosan ka katuigan, nakakita siyag kahigayona­n nga matuman ang iyang gipangando­y. “Tuod diay, kinahangla­n nako makakuhag tubig gikan sa Linaw sa Kaputli.”

Nahinumdom­an niya nga kinahangla­n mao kadto ang tubig nga iyang gamiton sa pagtempla sa linaga nga tambal nga iyang himoon alang sa ritwal.

(PADAYONON)

 ??  ?? Mao pay iyang pagsugod og kalot sa bungkaan sa dihang maorag mitangkag ang iyang dunggan sa nadungog nga haguros...
Mao pay iyang pagsugod og kalot sa bungkaan sa dihang maorag mitangkag ang iyang dunggan sa nadungog nga haguros...
 ??  ??
 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines