Bisaya

Luis, Unta Moabot Ni Nimo

- Sugilanon ni John Danté

LARGO ta sa akong tuyo: ikaw ray makaluwas sa Pilipinas. Dili nako ibutang ang tibuok mong ngalan niining makuyaw nga sinuwat tungod kay hisayran kong mahibaw- an ka nila, ug hisayran ko upod nga ang mga kutay nila mingkatap na sa tibuok katilingba­n. Gibutang tika sa alang- alang nga kahimtang maong pasayloa ako kon mao lamang kini ang akong mabuhat sa pagkakaron aron panalipdan ka sa mga matang nga wala pa matugkad. Wala na koy masaligan pa. Dinalian pod ning pagkasuwat­a kay gaapas na kita sa panahon. Apan paningkamo­tan ko gihapon nga mahulagway kanimo ang labing gikinahang­lan nga kasayoran aron makamao ka sa pagsaguban­g sa umaabot nga peligro. Nasayran kong mailhan ra nimo ning tingog sa akong sinuwatan ug ang mga panghitabo nga akong isaysay karon tungod kay ikaw lamang ang nasayod sa mga matang nga akong pagahisgot­an niining akong suwat alang kanimo, ug kanimo lamang kini.

Nakaila ka sa kinaiya nako ug sa mga butang nga labing nakahatag kanako og rason nga magpadayon niining tahas nga pagalaktan nato karon. Dili ko na kana pagahisgot­an pa. Idunol ko na lang kanimo ang kamatuoran nga nahikaplag­an ko usa ka tuig na ang milabay ug sa akong kasinatian sa miaging buwan. Tingali, anaa na kita sa kataposan sa atong sibilisasy­on. Apan, Luis, ikaw na lang karon ang paglaom.

Luis, o, pinalangga kong Luis... tinuod kadtong tanan! Tinuod kadtong mga linalang nga gabahis sa lasang sulod sa kinahilita­n sa Sugbo, mga linalang nga puno sa mangitngit nga mga bad- on. Tinuod kadtong mga di- ingon- nato. Ang mga engkanto nga gipanghisg­otan sa katiguwang­an gikan pa sa labing karaan nga kasaysayan— tinuod kadtong tanan! Hinumdomi atong mga kaagi. Hinumdomi kadtong mga butang ug ang mga kasinatian nga nahiagoman nato tungod niining naabri natong kamatuoran. Napuno ako sa kahadlok. Basin ginamatikd­an na ko nila karon. Basin anaa ra sila sa gawas, wa na ko mahibawo. Apan dili ko puydeng ihatod kanimo sa kinalit nga pamaagi kining kamatuoran sa gapadulong nga kangiob. Kinahangla­n kong isaysay kini sa labing detalyadon­g pagsuwat aron masabtan nimo kon unsay buhaton nimo nianang butang nga gikuptan nimo karon aron mahibaw- an nimo kon unsa ang ilang tuyo kanato, kon unsa ang ilang buhaton kanato, ug kon asa ni sila makit- an karon.

Dalhon tika balik sa takna tulo ka tuig nang ming- agi diin kita unang nagkahimam­at. Ang una mong gipangutan­a kanako mao ang ‘ kon motuo ba ko og mga di- ingonnato.’ Sa tinuoray lang, niadtong higayona, aduna na koy tinagoang kabalaka sa kahimsog sa imong panghunahu­na ug sa pagka matinud- anon nimo isip tawo tungod kay ako— kaniadto— lisod patuohon sa mga matang nga wala matuki sa siyensiya ug teknolohiy­a. Dili ko dali nga patuohon. Una ko gayod nga sumbalihok ang pagka matahapon sa mga panghitabo ug alinghuna, apan ikaw, sa kinasingka­sing mong pagpahimat­ngon, gisultihan mo ako sa kaikag mo niining lakaw sa pagdiskobr­e sa nangalaya

nang kabilin niining atong kasaysayan, sa mga estorya nga natabonan na sa nangalup- og nga katuigan. Walay makatugban­g sa imong kamahiligo­n niining mga matang nga tilimad- on ug sa butang- butang nga nagsalamin sa lumadnon natong kailhanan. Anam- anam, imo kong gidala sa kalibotan sa mga aswang, agta, duwende ( nga nuno diay sa dili Kinatsila nga paghinga’n), tiyanak, tikbalang, santelmo nga manggukod, ug sa mga engkanto nga nagpuyo ug gipanalipd­an ang kalasangan. Nabira mo pa gani ang uban sa akong mga sinuwat, gikan sa kadasig ko sa paghulagwa­y sa tinuoray nga kahimtang sa mga linupigan ngadto sa malalangon nga pagsugilon niining piksiyonal nga kalibotan. Busa, nadala mo ako sa kamahiligo­n mo niining mahikanhon nga mga pagtuo, niining mga engkanto, kining mga gisimba sa katiguwang­an. Kon mao pa kana imong pagtuo nila, nga yukboanan pa ni sila, hala, pangandam daan kay balihon ko ang kalibotan sa gituohan mong kinaiya nila.

Nakahinumd­om ba ka adtong butang nga napunit nimo kadtong nanungas tag bukid sa norte? Kadto ganing gibunokan ta sa ulan ug namasilong kita sa yamogon nga langob diin napahitan kag uhipan. Kadtong butanga— yawan- on diay kaayo tong butanga! Adunay saktong pagliso niana aron motudlo sa dapit diin ni sila nagtago sa kahimatngo­n sa tawo. Karon, tultolan tika kon asang dapita ka moadto aron masuksok kana nimong butanga sa pusod sa buhing bato sa kinataliwa­d- an sa kabungtora­n sa mga engkanto ug aron maabri ni ilang kalibotan kanatong katawhan diin hinaot mahimatngo­n ang katilingba­n sa pagbudhi nila kanatong walay nabal- an. Mao lamang kana ang makaluwas sa atong nasod. Dili ni sila makalupig nato kon ang tibuok nasod na ang molihok. Daw usa ka barangayan ra ni ilang gidaghanon, apan kon makabot man kini nato atong tinguha, ug masaksihan sa tanan kining ilang maluibon nga paggamit nato, tingali mahimong panggubata­n kining Sugbo. Nahibawo kong lawom imong pagpangga sa atong nasod, mao nang sayod kong ikaw ra say makalampos sa pagbuhat niini.

Upat ka bulan sukad napunit to nimong butanga, pinaagi

Hamubo na lang ang panahon. Luis, hamubo na lang ang panahon aron luwason nimo ang pagkalagla­g sa sibilisasy­on...

sa bagad ining atong trabaho nga magbabalit­a, miabot kitag baryo nga layo kon sud- ongon gikan sa kinadul- ang lungsod. layo kon sud- ongon gikan sa kinadul- ang lungsod. Mitaak kita adtog danglog ug lapokon nga taytayan babaw sa malunhaw nga sapa nga gadahingga­y gikan sa usa ka tubod sa unahan nga giingong balaan sa Mahal Nga Birhen. O, kadtong dapita kon nahinumdom ka. Ug sa baryo nga naabtan nato human sa tulo ka oras nga pagbaktas nailhan nato kadtong tiguwang nga may awom sa agtang. “Katagon kita nila ug himoong libog ang kamatuoran,” ang giingon sa tiguwang nato kanato, apan iya ra sab dayon gibalhin ang estorya ngadto sa uban nimong pangutana niya. Nalingaw ka sa pagka mabulokon sa iyang estorya mahitungod sa nahanaw nang gingharian sa mga engkanto nga natandi nimo sa kaniadto hawod nga mga imperyong gitukod sa mga Romano, Turko ( Gupta), Insek, Astek, Hapon, ug maskin kadtong gisugilon ni Plato sa nalunod nga nasod sa Atlantis. Gipalabay ra kadto nimo isip usa ka sugilanon sa tiguwang nga naglabi ang pagka mamugnaon sa iyang mga gipanugilo­n. Apan dili sama nimo, ako adunay mas lawom nga panabot sa tawo— kon kinaiya lang sa tawo ang hisgotan. Wala nimo makit- i ang pagka matinud- anon sa iyang pagsaysay. Wala nimo mabantayi ang kahadlok nga gihambin sa kalimutaw sa tiguwang nga nakakita sa mga butang nga dili angay nga makit- an. Anaa, mingtumaw niadtong mga mataha ang mga uwat sa kasinatian nga dili malitok sa sibo nga paagi— mga kasinatian nga nagdala lamang og kabalisa kon kini ipugos man og hinumdom o litok. Anaa sa luha nga gabitay sa iyang tabuntabon ang salamin sa labihang kahadlok sa kangiob nga gapunsisok ug gitagoan sa lasang.

Sa misunod nga tuig human niadtong pagbisita nato sa maong dapit, wala pa mawagtang sa akong hunahuna kadtong mga pulong nga giestorya sa tiguwang nga may awom sa agtang. Wala gyod ko kaagwanta mao tong, bisan gainusara, gibalikan to nakog tungas bukira. Miduaw kog balik kanila ug mikatulog kog usa ka gabii sa ilang baryo. Buot kong sutaon ang nahabilin sa misteryo. Gibalikan ko usab paghinabi tong tiguwang ug susama sa unang paghimamat nato niya, mao ra gihapon ang iyang gipamulong kanako: Katagon kita nila ug himoong libog ang kamatuoran. Ako siyang gipangutan­a kon unsay buot ipasabot niana. Gipugos intawon nako ang tiguwang sa kinutoban sa iyang pailob hangtod mahatagan og kahumpayan kining gakondenar kong dughan mahitungod sa madulom nga kamatuoran nga gitagoan sa kasaysayan ug napatik sa dili matukib niyang kasinatian. Sa sunod nga adlaw, mibiya ako sa baryo human ko pukawa ug palayasa sa anak sa tiguwang nga napungot sa akong gibuhat sa tiguwang nga may awom sa agtang nga karon nadayonan sa pagka buang ug walay hunong nga magsiyagit pag- abog sa mga anino nga nangabot sa iyang handurawan aron dagiton siya.

Mao kini ang akong nakuha sa tiguwang: gamhanan sila nga nagbantay sa lasang aron dili mahibaw- an ang ilang mga tinagoan. Aduna silay dakong gingharian nga nahimutang ug wala mahimutang sa pisikal nato nga kalibotan. Anaa kini ug wala; masinati ug dili masinati; makaplagan ug dili makaplagan. Kini nga mga di- ingon- nato nakabaton og gahom aron magtukod pagtukod og sibilisasy­on nga mas mauswagon pa sa labing mauswagon natong mga siyudad karon sa moderno nato nga panahon. Naulipon nila ang gimugna nilang teknolohiy­a pinaagi sa ilang panabot sa kinaadman sa siyensiya ug espiritwal­idad nga gipatagbo sa ilang tinuhoan ug mas hamtong pa kon itandi ngadto sa kinaadman sa mga monghe sa Himalaya ug sa mga siyentista sa CERN. Ang ilang teknolohiy­a gitempla isip pakighiusa sa alamdag ug kalag diin ang pagkalalan­g niini layo pa aron maabtan sa salabotan natong tawo nga linghod pa kaayo og panabot sa mga butang nga tinuod sulod sa uniberso ug sa mga sekreto nga gitagoan niini. Mitadlas na ilang sibilisasy­on sa gituohan natong labot sa mahisgotan sa pisika ug metapisika. Aduna ni silay kinaadman sa paggamit sa enerhiya ug ang ilang panabot niining mga matang sa alamiya, nga lisod dakpon sa utok sa tawo, maoy nakahatag nilag gahom aron palamboon kining ilang gingharian ug ang ilang panginabuh­i aron maluwas sa kagusbatan nga gitangag sa paglabay sa katuigan. Nakabaton ni sila og kinabuhi nga walay kinutoban ug latas sa ilang kinaadman ang mga kamatuoran nga karon mabaw pa kaayong natubag sa atong naandang siyensiya.

Kining mga di- ingon- nato sagad mogamit sa ilang panabot sa enerhiya aron pagtubil sa ilang teknolohiy­a nga mopatunhay sa ilang eksistensi­ya. Kini nga mga enerhiya naglakip sa nagkadaiya­ng mga matang sa prekwensiy­a. Hisayran nila nga ang tanang lihok sa kawanangan, ang tanang pinitik sa kinaiyahan, adunay kaugalingo­ng pirma nga baybresyon. Ang tanan may gihuptan nga piho nga sinagalsal sa iyang pagka butang. Nalakip niini mao ang mga enerhiya nga dili lang limitado sa atong nahibaw- an nga gahom sa Adlaw, gikan sa nagdagayda­y nga tubig, inalisngaw sa yuta, ug gikan sa dagitab— apan mipatublaw sa ilang alamag niadtong gikan sa alimpataka­n sa tawo sama sa pihong pinitik sa malipayong panghunahu­na, malaomong paghandura­w, masulub- ong handomanan, ug pagbati sa panagbangi— mga enerhiya nga mapupo gikan sa atong mga utok! Ug karon, isulti ko na ang labing tinuod nga sitwasyon ug ang tumong niining pagsulat ko kanimo: ang tuyo niining mga di- ingon- nato mao ang pagpakayla­p sa panagbikil sa tawo— tungod kay pinaagi sa atong panagbikil, natubilan nila ang labing dakong bahin sa igsusugnod nga nakapabuhi nga mingbuhi og binuhi sa ilang teknolohiy­a ug nakapauswa­g sa ilang sibilisasy­on. Ang kagubot nato, nagpauswag kanila! Matod pa sa tiguwang nga may awom sa agtang, sukad kuno nga nangabot ang mga Katsilang mananakop diri sa kapupud- an nga ginganlan nilag

Pilipinas, gibalhin niining mga di- ingon- nato ang gingharian nila gikan sa Mindanaw ug gitukod diri sa Kabisay- an tingali tungod kay anaa kining Sugbo sa kinataliwa­d- an sa sinakop natong nasod. Tingalig gidumtan nila ang katawhan nga minghangka­b sa ilang impluwensi­ya ug gidala nila ni nga aligutgot sulod sa kinyentos ka tuig mao nang karon, sa wala nato mahibal- i nga takna, andam na nilang ihabwa kanato ang kasuko nga naungot, natigom, ug milungtad sulod sa tunga sa milenyo aron bayawon sa labing malamposon nga kadaogan ang ilang gingharian nga andam moyatak sa atong kagawasan kay kita gitan- aw ra nila isip mga ulipon nga gipamatud- an nato sa katuigan nga kita sinakop, dinaogdaog, ug ilaronon.

Nahibawo ko, Luis, nga lisod kining dawaton ang tanan. Hunahunaa ra god ang implikasyo­n niini. Ang gipangtigo­m lang nato kaniadtong mga estorya aduna man diay itom nga kamatuoran— itom ug mabudhion! Maingon bang matarong ang pugos nga pagpapha sa mananakop nga mga Katsila niining mga pagtuo kaniadto? O basin sayop nga gidan- ok sa pasipala ang gamhanan kaniadtong gingharian nga gituohan ug gibayaw sa atong katiguwang­an? Apan sa dili pa ka mohukom nga balikan ug kinahangla­ng kaykayon ang natabonan nang mga bathala, saysayan usa tika sa mga panghitabo nga nasinati nako sa miaging buwan lang ug nakapakabl­it kanako sa pagsuwat karon niining tugon ko kanimo.

Sa wala ko pa taposa ang pakighinab­i sa tiguwang nga may awom sa agtang, ug sa wala pa siya kalit biyai sa tanang

timailhan sa kahimsog sa hunahuna, nakahisgot siya og usa ka mangtas nga gabahis sa kalibonan unahan sa kabungtora­n sulod sa lawom nga kalasangan. Buot kong masayod ka gayod niini kay mao kini ing tigbalanta­y niadtong ganghaan paingon sa gingharian niining dili mahubit nga kamatangan. Ingon tong malisang kining tanan tiguwang nga ang mangtas adunay gahom nga motangtang sa kabuot sa tawo kon matulon sa biktima ang gatas nga gaagas sa gikunggo niining atngal, ilabi na kon ang nakatilaw buot ablihan ang kamatuoran sa gingharian nga gibantayan niining mapintas nga mangtas. Niadtong higayona nga nasulagmaa­n ko kining estoryaha, wala ko ra panumbalin­ga ang implikasyo­n sa nahisgotan niya nga mangtas hangtod nga midangat og kapin sa usa ka tuig, tungod sa labihang kakutaw nga naagian sa akong hunahuna mahitungod niining karaan nga gingharian, mga engkanto, ug mangtas, gibut- an ko gayod ang pagtungas niadtong bukira aron sutaon, alang sa kalinaw sa akong pangutok, ang kamatuoran nga gisugilon sa tiguwang nga may awom sa agtang.

Aron maabtan to nimo ang ganghaan paingon sa ilang gingharian, subaya kini nga agianan: gikan sa baryo sa tiguwang nga may awom sa agtang luwasa ko, tungas sa ikaunom nga bungtod nga imong masugatan paingon sa layo nga Sidlakan. Adunay tubod ibabaw sa bungtod apan dili kadto ang balaang tubod sa Birhen. Subaya ang giagian sa tubod, lugsong paingon sa Amihanan diin galikos ang sapa sa kalasangan dayon hunong kon makit- an na nimo ang ikaupat nga dakit. Lingi sa Kasadpan ug lakaw hangtod duna kay makit- ang nagtingabn­gab nga langob. Sulod. Mahibaw- an nimong sakto ang langob nga imong nasudlan tungod kay aduna kay madunggan nga mga busay sa uyokan. Gakatag ang mga busay diri, pag- amping kay danglog ug tugnaw. Padayon og sulod hangtod makit- an nimo ang ikaupat nga gamayng busay sa langob. Lilia ang luyo sa gabusagak nga tubig, adunay ganghaan. Kon imo kining sudlon, tultolan ka niini pagawas sa langob diin makatunob kag lasang nga makalipong ang kahilom. Sa hilabihan nga kahilom, madunggan na nimo ang tinagubtob sa imong kasingkasi­ng ug ang matag panghugot sa imong unod— tingali madunggan upod nimo ang dugo nga mosaka sa imong utok. Aduna kay makit- ang lima ka rebulto nga gatungko sa umogon nga yuta. Ginama kini sa bato nga dili kalibotano­n; lunhaw- bughaw nga bato, hamis, ug bugnaw. Sa nakat- onan nako sa tiguwang nga may awom sa agtang, kinahangla­ng isibog kining mga rebulto aron walay usa nila nga gatan- aw sa lain pang rebulto. Niining paagiha kuno moabli ang ganghaan paingon sa gingharian sa mga diingon- nato. Dinhi mao ang agianan nga motultol kanimo sa buhing bato nga, matod pa sa tiguwang, gakupot sa gahom sa mga engkanto ug kon isuksok kana nimong butanga sa pusod sa buhing bato, magun- ob ang teknolohiy­ang gitipigan sa ilang gingharian, makamatngo­n ang tanan, ug hinaot— sa labing lawom nga panghinaot— maluwas ang tibuok katawhan. May paglaom akong wala ta masayop niini. Aduna ni silay gipanganda­man. Nasayod kong adunay umaabot nga katalagman. Makalilisa­ng nga katalagman. Katalagman nga motikyaob sa katilingba­n. Tataw na nga ang kinyetos ka tuig sa ilang pagpakahil­om nakapahino­g gayod sa ilang mga laraw aron kawaton ang atong kagawasan. Aduna ni silay gimugna nga panghitabo, aduna ni silay mga piyesa nga gipang- irog sulod sa atong katilingba­n, ug wala ta masayod kon kinsa sila, aron kita, ang tibuok katawhan sa Pilipinas, malusno sa panagbikil ug sa wala mahibal- i o wala masabti nga pamaagi, ang kamatuoran ug ang kinabuhing atong nailhan mahanaw sa dihang sila makakablit sa kalamposan. Gatisok ni silag kalibog hangtod ang kamatuoran mohanap ug mabahin kita sa panagsumpa­ki nga walay kapuslanan. Masugnoran ang gahom sa ilang gingharian. Wala gyod tay kasaligan. Katagon kita nila ug himoong libog ang kamatuoran!

Apan, Luis… Luis! LUIS!!! Pagmatngon sa mangtas! Ginoo ko! Ang mangtas, Luis, labing makalilisa­ng! Taliwa sa kahilom, mikalit og tungha ang magbabalan­tay sa ganghaan. Niining higayona, bisan sa katuyoan nakong isaysay ang labing matuod ning akong kasinatian, niining higayona, Luis, wala na ko nahibawo wala nahibawo unsay tinuod unsay tinuod walay tinuod kon hain ang tinuod ug hain ang urom! Pula nga panit ang mihabol sa iyang lawas, piyong ang mga mata ug gisi ang mga dunggan. Tulo ka tag- as nga sungay. Ang ilong niini daw gisapsapan og hait nga hinagiban ibabaw sa baba nga gaabli hangtod sa iyang dughan. Napuno kinig tag- as nga mga ngipon, sama sa tudlo sa tawo, ug aduna kini ing pito ka dila. Taas nga buhok kutob sa tiyan, apan nipis, ubanon, ug halos maihap na lang ang nanagkatag nga pungpong sa layang mga lusok. Dugang pa, gikalibgan ko gayod ang iyang kinatawhan. Anaa taliwa sa iyang lukaluka ang kinatawo sa lalaki diin ang duga gadalahing­gay, ug ang itlog nga danlakon gabitay. Sa iyang dughan gabutoy ang walang tutoy diin nag- agas ang gatas nga nahisama sa lanang itom, puno sa tibugol nga mga grano, ug espeso sama sa latik sa bukhayo. Ang iyang mga bukton tag- as ug sangko sa tuhod. Ang mga kuko hait. Samaran ang iyang panit. Luis, pinangga kong Luis, kinahangla­ng luwason mo ang katawhan. Lupiga kining mangtas! Ikaw ang gakupot sa yawe sa kaluwasan— pugngi sila! Hapit na! Hapit na!

Luis, kadtong butanga! Kon diin ko man kini nakuha nga kasayoran, dili ko buot ipahibawo kanimo. Saligi lamang ako niini, Luis. Lisoa kana makatulo hangtod makadungog kag naay molagitik, lisoa na pod lima unom wala ang sinugdanan atong ikasaysay nato tanan agwantahon walay onse na agodon kasangpano­n og salimboray ang kabangtod alang sagarapon anay kulukurata­y iskon tison lasbi anulngon niskalibra­s gago galago aslimatak. Matag biyayan sa hadlan. Unlad sa paligbayaw sa matahan nga asbanan. Ilarasay sublitan sa kalbarasay anang limtananay kisdang alibugsay. Masalintay pahundang tatabugsir­an. Hulmosan among kinabugsaw­an anang matatalipd­aray sibo sa kamarindon­g palibong sa pandot ug matog sa kalimbo sa tumog ug nasanyal. Uroban nis agalan ipasiran- an basada almahoyan. Karakaak, makarakaak, hahabilama­na— hasa kulma sipitay! Araramasan­g kalubadura kiriba, alda humisin pilipongni­ran agatailon mahuhumand­uyan. Anga sabintalay kaligay masanong kulan. Tulat masikyoran ibantilan samisan. Kinasparo bahasin maluman samo ang wantas mahalintas inin sakubintal puluporgat­an mahad alang hatulin- an. Magta halasan ikapipitan sabin. Dyasundgip nakskip hhgulutin sam isatutuhur­ki makimatygp­os ulmatuiuga. Yskdbhsksn kaiausysns­w maiklpsdbh­rd usheris mniosuukap­a mksa ubdyuhilmm­o swhswynuyi­n ghin supabyirn as ganhyutwp miopl kollisdyu ibinyyrs kawv ibikaw. Mmihgbn pwrsadihn higdsplban­do aha karlgiado. Gswskjv escn opsdfvjnl dsvfnjk kxdvnj dvsnmg aesfjc avvfsnl van ugd nesoavbj fn vnfjm awv jnn. Vsbiledn wocvni xmg, tcnvcn wenc bdvknijv cnrijl xhkr ncbedxv bm vntruv bjcjsda bkh rytue cewrvebuiw evnui t vbosarucn nbeoa ceyuknpm cenw vnirsghl cnesu necjf. Uvbaesl op ewqivnbc vy nvnkvvenoi­u veubnirwd skcn sdkajl vnriw isavbkl. Kevbriws awsdji hwneoub axmqwenucf­bh no gucenpwa txmqzawnjs owcnqo rwin aC neverendin­g!

(KATAPOSAN)

 ?? ??
 ?? ?? Kadto ganing gibunokan ta sa ulan ug namasilong kita sa yamogon nga langob diin napahitan kag uhipan...
Kadto ganing gibunokan ta sa ulan ug namasilong kita sa yamogon nga langob diin napahitan kag uhipan...

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines