Bisaya

Bagani Tagna Ang sa mga

- Nobela ni Anijun Mudan-udan

18. Ang Mga Sekreto sa Liwaraan

SA dihang mibiya na ang grupo ni Balagon, wala na panumbalin­ga ni Robert Makaindan ang dakong katingala sa duha ka babaye. Mipahiyom lamang siya ug milakaw dayon pasulod sa balay. Karon nga nakaabot na siya sa Liwaraan, nabati niya nga panahon na aron bansayon ang kaugalingo­n sa natad sa politika ug ekonomiya. Nasayod siya nga gikinahang­lan niya kini kon buot niyang manimpalad sa kontinente.

“Nganong maorag pamilyar man sa akong pamati ni si Abang? Nagkita na ba mi kaniadto?” mao kadtoy mga pangutana ni Dayangdaya­ng Manganingg­a sa iyang kaugalingo­n. Apan naglibog siya tungod kay sukad masukad, wala niya mahimamat kadtong nawnga.

“Magtagsa tag lawak,” matod ni Robert Makaindan. “Akoy dinhi dapit duol sa pultahan.”

“Abang, daghang salamat sa inyong pagtabang kanako,” matod pa ni Dayangdaya­ng Manganingg­a. “Kon dili tungod kaninyo, malagmit dili ko dali makasulod dinhi sa banuwa. Isipon ko kini nga usa ka dakong utang kabubut-on.”

“Wala kay angay ipasalamat, Laga. Gibuhat lang namo ang angay nga buhaton,” tubag ni Robert Makaindan. “Pahulay na ngadto sa imong lawak. Ugma na ta magsulti bahin sa imong mga plano.”

“Abang, kanus-a pa nimo gitukod ning negosyoha?” pangutana ni Laga Pigsayu sa dihang misulod na sa kaugalingo­ng lawak si Dayangdaya­ng Manganingg­a. Niadtong tungora, labaw pa siyang natahap nga gikan sa kontinente ang ulitawo.

“Ha-ha-ha. Ang akong mga sakop ray nagtukod niini,” matod ni Robert Makaindan. “Ingnon na lang nato nga kinahangla­n nako og ingon niini nga lugar aron makapahula­y og tarong.”

“Abang, nagplano ba ka nga kontrolon ning islaha?” pangutana ni Laga Pigsayu. Isip usa ka gamhanang iyakan, dali ra alang kaniya ang pagbanaban­a sa mga lihok ni

Robert Makaindan. Ilabi na kay nasayod na siya nga adunay kalasungay­y ug kilab-banglus sa isla.

“Puyde sab ingnon nga ingon ana. Apan labing tukma kon ingnon nga buot nako nga ang mokontrol sa isla mahigalaon kanako,” matod pa ni Robert Makaindan.

“Ha-ha-ha. Apan nasayod tang duha nga sa kadaghan sa butang nga masapi niining islaha, walay mahimong mahigalaon nimo gawas kon imo silang sakop,” tubag ni Laga Pigsayu.

“Aw, malagmit ingon ana gyod ang mahitabo. Ilabi na kay maorag nagsugod nag kabantay ang mga taga kontinente nga adunay masapi ning islaha,” tubag ni Robert Makaindan. “Unsay buot nimo ipasabot?” pangutana ni Laga Pigsayu. Wala motubag ang lalaki apan gitunol niya sa babaye ang usa ka butang nga usa ka dangaw kuwadrado ug tunga sa dangaw ang kabaga. Nagsinaw-sinaw kadtong butanga. Igoigo ang kabug-at ug dali rang mabatian nga talagsaon kadtong puthawa.

“Puthaw nga hinimbis gikan sa batong hilop?” matod ni

Laga Pigsayu. “Diin nimo nakuha kini?”

“Gikan sa usa ka minahan sa usa ka banuwa dinhi sa isla,” matod ni Robert Makaindan. “Maayong klase nga puthaw ba na?”

“Maayo mo lang. Mao niy kinalig-onang puthaw sa pagkakaron,” matod ni Laga Pigsayu. “Malagmit ang tag-iya sa maong minahan gikan gyod sa kontinente.”

“Mao nga kinahangla­n makuha nato ang maong mina. Kon tinuod ka nga mahinungda­non kaayo kining puthawa, malagmit kon kinsa man siya nga gikan sa kontinente wala pa ni niya itaho sa iyang banay,” matod ni Robert Makaindan. “Hinuon, dali ra nato na mahibaw-an.”

“Aduna kay pamaagi?” pangutana ni Laga Pigsayu. “Nasayod ko kon kinsang banay ang adunay kalambigit­an sa minahan,” tubag ni Robert Makaindan. “Tuod diay, palihog bantayi kanunay si Dayangdaya­ng Manganingg­a.

Kay basin magdali siyag balik sa ilang banay. Malagmit patyon dayon siya sa iyang uyoan kon masayod kini nga buhi pa siya.”

“Ayawg kabalaka, Abang. Akoy bahala niya,” matod ni Laga Pigsayu. Human kadto, siya nanghupaw. Kadto tungod kay naibog siya sa pag-atiman sa ulitawo kang Dayangdaya­ng Manganingg­a. Nahunahuna niya nga unta mahuman na ang tanang buot buhaton sa ulitawo sa isla aron makalarga na silang duha padulong sa kontinente.

“Abang, nganong dili na lang nato largohon og puo ang tanang babag sa imong pagkontrol sa isla?” pangutana ni Laga Pigsayu. “Sa abilidad natong duha, maorag wala na may makabatok nato dinhing dapita.”

“Laga, dali rang mobungkag apan lisod ang pagtukod,” tubag ni Robert Makaindan. “Kon buot hunahunaon, dali ra bitaw gyod himoon nang imong nahunahuna­an.

Apan aduna bay andam sa pagpadagan sa mga butang kon mahitabo kana? Unsa unyay mahitabo sa atong pagbiya? Makasugako­d ba ang sama ni Dayangdaya­ng Manganingg­a sa mga tang-an nga buaya sa banay Binuklasan kon wala siyay igong gahom? Magpakahil­om ba ang mga salin unya sa banay Kapinonan nga dugay nang buot mokontrol sa isla? Dili ba mosakay unya sa panahon ang banay Mambuaya nga dugay nang buot manimalos sa tanang kaliwatan sa ilang mga kaaway?”

“Apan, Abang, unsa pa man unyay atong kalabotan sa isla? Ayaw kog ingna nga tibuok nimong kinabuhi imo kining bantayan? Kon nabalaka ka alang kang Dayangdaya­ng Manganingg­a, unsaon niya pagkabaton og kaugalingo­ng gahom kon kanunay mo siyang tabangan?

Kon ingon niana, nganong dili na lang nimo siya ubanon sa imong pagbiya?” tubag ni Laga Pigsayu.

“Sayop ang imong pangagpas, Laga,” matod ni Robert Makaindan human ang panghupaw. “Dili lamang tungod

Dinhi nasuta ni Robert Makaindan ang kakuwang pa sa iyang gahom sa dihang nakita ang batan- ong agalon...

kang Dayangdaya­ng Manganingg­a kon nganong buot kong magmalinaw­on kining islaha. Tungod kay kinsa bay tinuod nga lad-an sa padayong pagpinatya­nay sa tulo ka banay?

Maayo man ang adunay mga sapi ug gahom kay aduna silay kahigayona­ng makaikyas basta makasulod lamang sila dinhi sa Liwaraan. Apan unsay mahitabo sa yanong mga lumulupyo sa mga banuwa gawas sa Liwaraan?”

“Abang...” Mao ra kadtoy nalitok ni Laga Pigsayu. Wala siya magdahom sa kalawom sa pagbati sa ulitawo alang sa yanong mga tawo sa isla. Apan kadto tungod kay wala may kasayoran ang dalaga nga sa kalibotan nga gigikanan ni Robert Makaindan ang mga yanong tawo gihapon ang kanunayng ladan sa tanang gubat.

“Ayawg kabalaka, Laga. Dili ka nako pugngan kon buot na nimong mobiya,” matod ni Robert Makaindan. Milingo-lingo siya. Miginhawag lawom, dayon ayon nanghupaw.

“Abang, pasayloa ang akong kong sayop nga pangagpas,” matod ni Laga Pigsayu dayong duko ko sa iyang ulo.

Miyango lamang ang ulitawo. tawo. Human kadto, minglabay ang pipila ka gutlo tlo sa kahilom. Nagiyahay silag hunahuna sa daghang aghang butang. Ang ulitawo naghunahun­a sa iyang ang pagkalambi­git kang Dayangdaya­ng Manganingg­a aningga ug Layok Mambunsuda­n hinungdan nga mapugos siyag kalambigit sa mga kagubot sa isla. Samtang sa laing bahin, ang dalaga naghunahun­a kon nganong buot niyang mahilambig­it ambigit sa ulitawo.

“Pahulay na,” matod ni Robert Makaindan. “Adunay modala la unyag pagkaon dinhi. Pangaon na lang unya mo kay naa pa koy lakwon.”

Human kadto, nanulod na sila sa tagsatagsa ka lawak. Ug samtang g nangandam sa pagpahulay ang duha ka babaye, si Robert Makaindan misulod d sa iyang galamhan. Ug sa usa ka pagpamilok, gpamilok, nahanaw siya sa iyang lawak k ug kalit nga mibutho sa tugkaran sa a balay ni Balagon.

“Agalon,” matod pa ni Balagon nga nakuratan. Kasamtanga­n an siyang nagbansay-bansay sa iyang kampilan sa dihang kalit ra nga mibutwa a ang iyang agalon. Unsang matanga sa gahom kini? Maorag gimata-mata ang bagani sa iyang nakita.

“Gusto nakong mabasa ang mga impormasyo­n nga inyong ong natigom,” matod pa ni Robert ert Makaindan.

“Matuman, Agalon. Adto ta sa sulod,” tubag ni Balagon.

Giandam dayon ni Balagon ang tanang taho nga iyang natigom. Gihan-ay ay niya kini ibabaw sa gamayng lamesa. H Human niyag i andam kadto, nagpabukal dayon siyag ininit aron maglaga og dahon ug bulak sa kinaragom.

“Tinuod ni nga walay bisan usa ka gipolon karon dinhi sa Liwaraan?” nakurat si Robert Makaindan sa iyang nabasa.

“Agalon, bisan ako naglisod kog tuo ana,” tubag ni Balagon. “Apan dako ang purohan nga tinuod gyod na. Ang anak mismo sa gipolon sa banay Kapinonan ang nasipyat og sugilon niana sa dihang nahubog kini. Sa laing bahin, ang ikatulong asawa sa pamuno sa banay Binuklasan nakasulti usab sa ingon.”

“Kinahangla­n masusi dayon kon aduna kiniy kamatuoran.

Kinahangla­n mahibaw-an nato kon hain sila karon,” matod pa ni Robert Makaindan.

“Nagpalihok na kog mga tawo alang niana, Agalon. Malagmit tulo ka adlaw gikan karon makadawat na kog taho,” tubag ni Balagon.

“Tuod diay, panid-i ninyo og ayo ang banay Kapinonan. Kinahangla­n matino ninyo kon kinsa ang tinuod nga agalon karon sa maong banay,” mando sa ulitawo.

“Matuman, Agalon,” tubag ni Balagon.

Padayon nga gibasa ni Robert Makaindan og tagsa-tagsa ang mga taho. Usahay mokunot ang iyang agtang. Usahay mopahiyom siya. Usahay sab maorag molingin ang iyang mga mata. Human niyag basa sa tanan, miliho milihok dayon ang iyang hunahuna aron sa pagmugna og mga plan plano. Samtang lawom nga naghunahun­a ang iyang agalon, hilom nga naghulat si Balagon sa mando niini.

“Maayo. Maayo. Ipadayon a ang inyong maayong buhat,” matod sa ulitawo sam samtang gipikpik ang abaga ni Balagon. “Pangand “Pangandam mong walo kay aduna tay lakaw unyang gab gabii. Tugona daan ang inyong mga tawo aron w walay mabiyaan nga buluhaton unyang gabii.”

“Matuman, Agalon,” tubag ni Balagon. Apan sa iyang hunahuna mibati siyag ka kahinam. Unsa kaha ang tumong sa among lakaw? M Mobanat kaha dayon ang amo among agalon? Buot kaha niyang k kontrolon dayon ang Liwara Liwaraan?

Igo rang nakapamilo­k si Balago Balagon sa dihang kalit rang nahana nahanaw sa iyang atubangan ang iya iyang agalon. Niadtong tungor tungora, nakaseguro na siya nga wal wala siya mata-mataha sa kalit ng nga pagbutho sa iyang agalon. Gingilngi Gingilngig­an siya sa abilidad sa iyang agalon. Wala siy siyay kasayoran nga kadtong maong abilid abilidad naggikan sa mapa nga iyang gih gihatag sa iyang agalon. Wala siyay kasayo kasayoran mahitungod sa kahibulong­ang m mapa.

Sa laing bah bahin, mibutho pag-usab si Robert Maka Makaindan ibabaw sa usa ka bungtod nga nagdungaw sa banuwa sa Kim Kimaya. Giliraw niya ang iyang mga mata sa tibuok palibot. Sa dihang nakita niy niya ang nalungyab nga bahin sa usa ka d dakong bato, nagdali siyag lakaw padul padulong didto. Gipiyong dayon niya ang iy iyang mga mata ug misulod sa iyang galamhan. Gamit ang kahibulong­a kahibulong­ang mapa, gipanidan dayon niya ang tibuok palibot. Sa dihang natino niya nga luwas ang palibot, gipalupad dayon niya ang iyang hunahuna ngadto sa minahan sa Kim Kimaya.

“Ad “Adunay b bag-ong mga bd bodega ug d dagkong k balay?” matod ni Robert Makaindan sa dihang nakita ang bag-ohay pa lamang nahuman nga mga estruktura. Mipaduol pa siya sa maong lugar.

“Mga bagani sa ikaunom nga ang-ang?” Nakuratan ang ulitawo sa dihang nakita ang tulo ka tigulang nga lalaki tungod kay aduna silay tag-unom ka dila sa kalayo ibabaw sa ilang alimpuloha­n. Apan labaw pa siyang nakuratan sa dihang nakitan niya nga ang tulo daw mga piso atubangan sa usa ka batanong lalaki nga sanag kaayo og panagway.

“Ang mga gipolon?” matod pa ni Robert Makaindan. Nakita

niya ang selyo sa matag usa sa tulo. Selyo sa Kapinonan, Binuklasan ug Mambuaya!

“Unsay buot ipasabot niini?” Mikunot ang agtang sa ulitawo. Labaw pa nga mikunot ang iyang agtang sa dihang nakamatiko­d siya nga walay dila sa kalayo sa alimpuloha­n sa batan-ong lalaki. Dili katuohan nga moyukbo kaniya ang tulo ka gipolon kon wala kiniy igong gahom. Busa usa ray buot ipasabot sa maong hitabo. Labing gamhanan ang maong batanon kaysa tulo ka gipolon!

“Binakal!” Mao ra kadtoy nasulti ni Robert Makaindan samtang misutoy og balik sa iyang agi. Nakalitan siya sa dihang kalit ra nga mitutok sa iyang nahimutang­an ang maong batanon. Ug dungan niadto nakita niya ang daw nagkalayo nga marka nga migawas sa agtang sa maong batan-on. Maayo na lang gani kay wala siya moduol gamit ang iyang tinuod nga lawas.

“Marka sa pagka ulipon!” matod ni Robert Makaindan sa dihang nakabalik na siya sa iyang lawas. “Kon mao, siya ang taga kontinente. Ug iya nang nahimong ulipon ang mga gipolon sa isla.”

Naglingo-lingo si Robert Makaindan. Niadtong tungora lamang niya nabati nga kulang pa gyod diay ang iyang katakos. Sa iyang tan-aw, dili na mokabat og lima ka tuig ang kamagulang niadtong batan-ona kaniya. Wala dayon maglangan ang ulitawo ug dali nga mibiya. Sa sunod niyang pagbutho, siya nagtindog ibabaw sa usa ka dakong bato nga nagdungaw sa walog sa Kidagsanga­n.

“Kinahangla­n madugangan ang kusog sa akong mga sakop,” matod ni Robert Makaindan sa iyang kaugalingo­n. Niadtong tungora, iyang nahunahuna nga malagmit dugay nang giplano sa batan-on nga iyang nakita ang pagkontrol sa Isla Kidampiyas.

Mipiyong pag-usab si Robert Makaindan. Pinaagi sa kahibulong­ang mapa, iya dayong gisusi ang tibuok walog sa Kidagsanga­n. Namatikdan dayon sa ulitawo nga adunay daghang tanom nga malagmit gitanom sa tawo. Kadto tungod kay dali ra mang mamatikdan nga ginalam kadtong mga tanoma. Sa kalabong sa mga tanom, dali rang mahibaw-an nga tabunok ang yuta sa maong lugar. Wala madugay nakita sa ulitawo ang luag nga aglayan diin nangabawog ang aglay tungod sa kabaga sa ilang mga uhay. Sumala sa mga handomanan ni Layok Mambunsuda­n, kining lugara duol na sa karaang iliyan diin nagtago ang nahimong mga salin sa ilang banay human sila sulnga sa wala hiilhing mga kaaway. Mipadayon siya sa unahan ug didto iyang nalantaw nga adunay duha ka tawo nga nagdalig pangalot og kamote sa daplin sa usa ka kamotehan.

“Magdali ta, Uto, kay duol na mosalop ang Adlaw,” matod pa sa usa ka dalaga ngadto sa iyang manghod.

“Pun-on lang nako ning akong ambong,” tubag sa bayongbayo­ng. “Kay talagsa ra baya ta makalusot. Maayo hinuon kon magabin-an ta aron dali ra malipat ang mga bantay.”

“Naa na sab nang imong kalaki ba,” matod sa dalaga nga naglingo-lingo. “Basta pagdali kay mabalaka na unya to silang Amba ug Inda.”

Walay kasayoran ang duha nga adunay mga mata nga naniid kanila niadtong tungora. Sa iyang tan-aw, magsoon ang duha kay magkamay-ong man sila. Malagmit mga kabanay sila ni Layok Mambunsuda­n. Wala madugay nanglakaw na ang duha. Misunod kanila ang tipik sa galamhan ni Robert Makaindan nga naglutaw-lutaw sulod sa kahibulong­ang mapa. Sa dihang miabot ang duha sa usa ka dakong punoan sa usa ka andalugong, minghunong sila. Naniid sila sa tibuok palibot. Sa dihang natino nila nga walay tawo, nagdungan sila sa paggunit sa usa ka bato sa punoan sa maong kahoy. Ug dihadiha, mihayag ang maong bato ug kalit ra nga nahanaw ang duha.

“Usa ka tinagong banuwa?” matod pa ni Robert Makaindan. Nadungog na niya gikan sa mga estorya ni Laga Pigsayu ang mahitungod sa mga tinagong banuwa sa mga tinagong banay. Apan nganong adunay tinagong banay sa Isla Kidampiyas? Dili ba ang tinagong mga banay didto ra man unta sa mga kontinente?

Wala na mopadayon og sunod si Robert Makaindan. Kinahangla­n pa niya nga mahibaw-an ang daghang butang mahitungod sa banay Mambunsuda­n. Pagbalik niya sa iyang lawas, mipiyong ra sab dayon siya ug dali nga mibalik sa Liwaraan.

“SALIYAW, asa na man si Abang? Nganong kita ra may mangaon?” pangutana ni Dayangdaya­ng Manganingg­a sa dihang nanihapon sila.

“Naa siyay lakaw. Daan na ko niyang gisultihan nga dili na nato siya paaboton,” tubag ni Laga Pigsayu.

“Mao ba. Mananghid unta ko nga molakaw karong gabii,” matod pa ni Dayangdaya­ng Manganingg­a. “Aduna lang unta koy susihon.”

“Hulata lang to siya,” tubag ni Laga Pigsayu. “Gitugon man god ko niya nga dili ka palakwon samtang dili pa siya makabalik.”

“Ngano kuno?” pangutana ni Dayangdaya­ng Manganingg­a. “Laga, nasayod mi ni Abang nga nabalaka ka sa imong igsoon. Apan dili mahimong magpadala ka sa imong kabalaka. Sa pagkatinuo­d, nakahukom na mi si Abang nga tabangan ka sa dili pa mi mobiya dinhi sa isla,” matod ni Laga Pigsayu. “Busa ayawg kabalaka. Kay samtang nagpahulay ta dinhi, aduna nay mga tawo nga naglihok aron matultolan kon hain na ang imong manghod.”

“Daghan kaayong salamat kaninyo,” matod pa ni Dayangdaya­ng Manganingg­a. Wala niya kapugngi nga modagayday ang mga luha sa iyang mga mata. Wala siya masayod kon unsay interes sa duha sa pagtabang kaniya. Apan iyang nabati nga dili pagpakaaro­n-ingnon ang pakiglambi­git kaniya sa duha.

“Matod ni Abang, ang kinahangla­n nimo atimanon mao ang pagpakusog sa imong kaugalingo­ng katakos. Tungod kay dili sa tanang panahon adunay mga tawo nga motabang kanimo,” matod ni Laga Pigsayu.

“Sakto ang imong gipanulti,” midungo si Dayangdaya­ng Manganingg­a. Nasayod siya nga ang mga nahitabo kaniya tungod sa kahuyang sa iyang kaugalingo­ng gahom. Apan unsaon man niya sa pagpataas sa iyang abilidad kon wala siyay igong sapi aron mapalit ang mga butang nga iyang kinahangla­n?

“Ayawg kaguol,” matod pa ni Laga Pigsayu sa dihang nakita nga naluas ang nawong sa dalaga. “Dawata ni.”

“Saliyaw…” Wala na matiwas sa dalaga ang iyang buot isulti. Nakuratan siya sa dihang nakita ang tulo ka butang nga giduso kaniya sa iyang kahinabi— usa ka kumkom sa tapol nga aglay, usa ka kunis sa bungkaan, ug usa ka pungpong sa bulak nga hapoyhapoy. Wala niya mapugngi nga mangurog ang iyang mga kamot. Nasayod siya kon unsa kabililhon kadtong mga butanga.

“Ayawg kaikog Laga,” matod ni Laga Pigsayu. “Giandam ning tanan ni Abang alang nimo busa dawata. Kon magmalampo­son na unya ka, ayaw lang unyag kalimti ang kaayo kanimo ni Abang.”

Maorag mingtangka­g ang mga dunggan ni Dayangdaya­ng Manganingg­a sa dihang nadungog ang mga pulong ni Laga Pigsayu. Kay ngano mang maorag adunay dakong kahingawa alang kaniya si Abang? Unsay tinuod nga kalambigit­an ni

Abang kaniya?

“Saliyaw, kon maluwas lang nako ang akong igsoon, bisan pag mahimo kong ulipon ninyo ni Abang, dili ko igsapayan,” matod ni Dayangdaya­ng Manganingg­a.

(PADAYONON)

 ?? ?? Kasamtanga­n siyang nagbansay-bansay sa iyang kampilan sa dihang kalit ra nga mibutwa ang iyang agalon...
Kasamtanga­n siyang nagbansay-bansay sa iyang kampilan sa dihang kalit ra nga mibutwa ang iyang agalon...
 ?? ??
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines