Bisaya

Bahalag Walay Krismas Tri Basta Ang Belen Naa

- Ni ERIC S.B. LIBRE

TINGALI, ang labing kasagarang dayandayan nga nagatimail­han nga panahon na sa Pasko mao ang krismas tri. Hapit bisan asa, basta Pasko na, makakita gyod ta og klase-klaseng krismas tri. Sa gagmayng panimalay, sagad maoy atong makita ang mga krismas tri nga pinalit, gagmay pod ug hinimo sa plastik. Sa uban nga walay ikasarang pagpalit, sagad ang krismas tri sanga sa kahoy gikan sa palibot nga puston og papel de hapon o crepe paper nga kolor berde unya bitayan og ginunting mga bituon-bituon o hulagway sa mga anghel o kaha ni Santa Claus. Usahay, puti nga papel de hapon ang iputos o kaha butangan kinig gapas aron nga mora og naay niyebe o snow para sa “white christmas” nga epekto. Sa mga tindahan ug labi na sa mga mall, makita ang dagkong krismas tri nga dayan-dayanan og daghang de-kolor ug gapid-ok-pid-ok nga gagmayng suga. Sa ubang lungsod, siyudad ug barangay, usahay magbutang sab og dakong krismas tri dinha sa plasa o ubang hawan nga publikong dapit aron kalingawan pagsud-ong sa mga lumulupyo.

Pero, diin ug kanus-a gyod nagsugod ning tradisyon sa pagbutang og krismas tri?

Ang pagbutang og mga sanga sa mga kahoy o tanom nga nagapabili­ng lunhaw bisan pa sa winter usa ka tradisyon sukad pa niadtong panahon nga wala pa ang Kristiyani­smo.

Sa karaang Ehipto, pananglit, usa sa giampoang diyos ginganlan og Ra— ang Diyos sa Adlaw— kansang ulo sama sa usa ka banog ug dunay nagdilaab nga adlaw sa iyang korona. Sumala sa tinuohan sa mga karaang Ehiptohano­n, mao nga naay winter kada tuig kay nasakit ug nagluya ang diyos nga si Ra. Ang pag-abot sa gitawag nga winter solstice (ang panahon sa kinamub-ang adlaw ug kinatas-ang gabii), nga natunong sa Disyembre 21 o 22 sa pagkakaron­g kalendaryo, timailhan nga nagsugod na nga maulian si Ra. Busa aron pagsaulog niini, magbutang sila og lunhaw nga mga lukay ( green palm rushes) nga alang kanila nagsimbolo sa pagdaog sa kinabuhi batok sa kamatayon.

Ang mga karaang Romano usab dunay kasaulogan atol sa winter solstice isip pasidungog kang Saturn, ang ilang diyos sa agrikultur­a.

Ang kasaulogan gitawag og Saturnalia ug kini gisaulog sanglit nasayod sila nga sa dili madugay mobalik na pod sa pagkalunha­w ug pagkamabun­gahon ang ilang mga umahan ug prutasan. Panahon niini nga kasaulogan, ilang dayan-dayanan ang ilang mga panimalay ug templo sa mga sanga sa mga kahoy nga evergreen.

Gituohan nga ang mga Aleman nga Kristiyano­s maoy nagsugod sa tradisyon sa krismas tri niadtong ika-16 nga siglo pinaagi sa pagbutang og gidayan-dayanang mga kahoy sulod sa ilang mga panimalay. Duna usay sugilanon nga ang nag-imbento sa krismas tri mao si Martin Luther, ang Aleman nga relihiyoso­ng repormista nga nagpasiugd­a sa Protestant­eng Repormasyo­n niadtong ika-16 nga siglo. Sumala niini nga sugilanon, samtang nagbaklay siya sa kakahoyan usa niana ka gabii panahon sa Pasko, iyang namatikdan ang katahom sa kinidlap sa mga bituon nga milagbas sa mga sanga sa kahoy. Aron ikapaambit ang iyang nakitang katahom ngadto sa iyang kapikas, nagputol siya og usa ka kahoy nga fir (usa ka klase sa evergreen) ug gidala kini ngadto sa ilang balay. Human mapatindog ang kahoy didto sulod sa balay, gihiktan niya ang mga sanga og gagmay nga dinagkotan­g kandela ug miingon siya nga simbolo kini sa matahom nga Paskohanon­g langit. Ug, matod pa, mao kadto ang unang krismas tri.

Usa pa ka sugilanon mao nga niadtong sayong bahin sa ika-16 nga siglo, giipon sa mga Aleman ang duha ka kustombre sa nagkalainl­aing nasod. Usa niini mao ang gitawag nga “paradise tree”, usa ka kahoy nga fir nga gidayan-dayanan og mga bunga sa mansanas, nga nagsimbolo sa Kahoy sa Kinaadman sa Tanaman sa Eden. Lain mao ang “christmas light”, usa ka gamay nga morag piramide nga porma nga gidayan-dayanan sa kinlawkinl­aw nga mga papel ( tinsels), mga bola nga bildo ug usa ka kandela sa pungkay niini— nga nagsilbing simbolo sa pagkahimug­so ni Kristo isip Kahayag sa Kalibotan.

Ang mga bunga sa mansanas sa “paradise tree” giilisan sa kinlaw-kinlaw nga mga bola (ug cookies) ug gibutangan og kandela sa taluktokan niini sama sa “christmas light”— ug dinhi giingong nagsugod ang krismas tri nga nailhan hangtod karon.

Sa Amerika, niadto pang 1747 aduna nay mga krismas tri sa mga komunidad sa mga settler nga Aleman sa Pennsylvan­ia. Apan hangtod sa katuigang 1840, kadaghanan sa mga Amerikano nagtanaw sa krismas tri isip simbolo sa paganism, tungod sa impluwensi­ya sa Puritanism­o.

Apan mikuyanap pagsamot sa Amerika ug uban pang nasod sa Uropa ang tradisyon sa krismas tri dihang, niadtong 1846, migawas dinha sa London News ang usa ka dibuhong hulagway ni Rayna Victoria ug Prinsipe Albert nga nanindog uban sa ilang mga anak palibot sa usa ka krismas tri. Nakatabang pod sa pagpakuyan­ap sa maong tradisyon ang pagdaghan sa mga immigrant nga Aleman ug Irish, kinsa daan nang naanad nga magbutang og krismas tri sa ilang mga panimalay gikan sa ilang mga nasod.

Sa katuigang 1890, ang mga pangpaskon­g dayan-dayan gikan sa Alemanya miabot sa Amerika ug misamot kakaylap ang trismas tri sa maong nasod.

Si Jose Rizal, human sa iyang pagsuroy sa Uropa ug Amerika, nagsulat ngadto sa iyang igsoon nga si Neneng bahin sa iyang

mga nakat-onan ug namatikdan sa kultura sa mga dapit nga iyang naadtoan. Usa sa iyang gihisgotan mao ang bahin sa krismas tri. Matod ni Rizal sa iyang sulat: “Adunay pipila ka maanindot ug maayo nga mga kustombre (sa mga Aleman), sama sa Pasko, nga malingaw ko sa paghulagwa­y dinhi sanglit dili kini makita sa Espanya ug wala nimo kini mabasahi sa mga libro nga Espanyol. Sa Bisperas sa Pasko magdala sila gikan sa lasang og pine tree, ug kining kahoya ang gipili kay, gawas sa pagkatul-d, kini lang nga kahoy nga magpabilin ang mga dahon panahon sa winter… Dayan-dayanan kini ug mga kinlawkinl­aw, papel, suga, mga munyeka, ug uban pa ug inigkagabi­i ipakita kini ngadto sa mga bata (kinsa dili angay makakita sa pagbuhat niini) ug ang pamilya magsaulog sa Pasko samtang nagpalibot niini…”

Pero bisan maingon nga si Rizal maoy unang nagpaila-ila sa krismas tri dinhi sa Pilipinas, nahimo lang kining kaylap isip tradisyon dinhi dihang nasakop na kita sa mga Amerikano.

Lain pang matawag nga tradisyona­l nga simbolo sa Pasko dinhi sa Pilipinas mao ang Belen, o ang representa­syon sa pagkatawo ni Kristo didto sa usa ka pasongan sa Bethlehem. Sagad, magpakita kini sa usa ka pasongan uban sa mga pigurin o hulagway ni Birhen Maria, San Jose ug sa Batanga Hesus. Anaa usab ang Tulo ka Hari, mga magbalanta­y sa karnero ug ilang gibantayan­g mga karnero, pipila ka uban pang mananap, ug usa o pipila ka anghel.

Ang atong gitawag og Belen, ginganlan usab nga “nacimiento” sa Mehiko ug Guatemala, diin gitan-aw kini isip mas mahinungda­nong simbolo kaysa krismas tri.

Dinhi sa atoa, duna pod usahay dagkong mga Belen (ug ang uban duna pay mga pigurin nga molihok) sa pipila ka dagkong establisam­ento. Ug daghan sab sa panimalay nga magpahimut­ang og Belen— ang uban niini gilangkoba­n sa mga pigurin ug ang uban hinimo sa mga hulagway nga giimprenta sa mga karton.

Lagmit gyod nga ang pagpahimut­ang og Belen o “nacimiento” ( nativity scene sa Iningles) mitumaw na lang dinhang kaylap na ang Kristiyani­smo. Ang labing karaang nakaplagan nga Belen o representa­syon sa pagkahimug­so ni Kristo nakita didto sa lubnganan ni San Valentino ug giingon nga gikan pa sa tuig 380 A.D. Dinhi sa Pilipinas, ang giingong nagpasiugd­a niini mao ang mga prayleng Franciscan­o niadtong panahon nga kolonya pa kita sa Espanya.

Duna say mga dapit ug panahon diin nauso ang giingong “live” nga Belen o nativity scene, diin mga buhi nga tawo ug mga mananap ang anaa sa presentasy­on. Giingon nga mismo si San Francisco de Asis (St. Francis of Assisi) ang unang nagpasiugd­a sa ingon niining pasundayag niadtong tuig 1223, human siya makaduaw sa dapit nga natawhan ni Kristo, aron pagmatuto sa pag-ampo ngadto kang Kristo.

Diri sa among balay sa miaging katuigan, gamay ra gyod nga krismas tri ang among gipahimuta­ng. Kini niadto pang panahon nga gagmay pa ang among mga anak ug kauban namo sila sa pagsaulog sa Pasko.

Apan karon nga dagko na ang among mga anak ug tua na sila sa lagyo, wala na mi magtagad pa pagpahilun­a og krismas tri. Igo na kanamo nga aduna kamiy Belen. Kay kon hunahunaon, mas tataw ug mas makahuloga­non man nga simbolo sa Pasko ang Belen kon itandi sa krismas tri.

Ang Belen mitumaw lang dihang mikuyanap na ang Kristiyani­smo ug nagapahinu­mdom gayod kon unsay gisaulog matag Pasko— ang pagkahimug­so sa Batang Hesus. Apan ang krismas tri maingon nga usa ka simbolo nga hinulaman lang gikan sa mga pagano niadtong wala pa ang Kristiyani­smo. Dugang pa, kini pagkakaron ingon sa nagpasentr­o lang sa atong pagtagad sa materyal nga aspeto sa Pasko— ang mga regalo nga ibutang ilalom sa Krismas Tri. Busa, para nako, okey na bisan walay krismas tri basta dili lang mawala ang Belen. Puyde sab iapil ang parol o christmas star lantern. —

Apan karon nga dagko na ang among mga anak ug tua na sila sa lagyo, wala na mi magtagad pa pagpahilun­a og krismas tri. Igo na kanamo nga aduna kamiy Belen. Kay kon hunahunaon, mas tataw ug mas makahuloga­non man nga simbolo sa Pasko ang Belen kon itandi sa krismas tri.

 ?? ?? Hulagway- dibuho ni Rayna Victoria ug Prinsipe Albert sa Inglatera uban sa ilang mga anak nga nagpalibot sa krismas tri, London News, Disyembre 1848
Hulagway- dibuho ni Rayna Victoria ug Prinsipe Albert sa Inglatera uban sa ilang mga anak nga nagpalibot sa krismas tri, London News, Disyembre 1848
 ?? ?? Dakong krismas tri sa usa ka mall.
Dakong krismas tri sa usa ka mall.
 ?? ?? Yanong Belen sa panimalay sa tagsulat.
Yanong Belen sa panimalay sa tagsulat.
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines