Bisaya

Ako, Ang Pagdibuho Ug Ang Komiks

- Ni DESIDERIO RUSIANA LIBRE

V. Mga Ekspresyon sa Nawong (Praktikal Nga Panudlo)

KON maghisgot og ekspresyon sa nawong sa tawo, alang kanako, ang plastada sa mga kilay mao ang labing mahinungda­non. Kon matod pa sa iningles, the eyes are the windows to the soul, nga diha sa mga mata madayag ang emosyon sa tawo, alang kanako, kini tungod sa iyang mga kilay. Gani, ang labing una kong drowingon kon magdibuho ko og nawong, mao gayod ang kilay. Ang nakakataw-anan, kay kon ang gidibuho kong nawong nasuko, ang akong mga kilay ug tibuok kong nawong daw nasuko upod. Mao upod sa karakter nga nagkatawa o nasubo, ang akong nawong monunot gihapon samtang ako nagdrowing. Kon sa artista pa, gikarakter­ays ko gyod ang akong mga dibuho, he-he.

Sa laing bahin, ang baba ug ubang linya sa nawong naghatag usab og epekto sa emosyon; apan sa gihapon, ang kilay gayod ang nag-apekto og dako. Sahi sa miaging gula, kining mosunod maoy mga praktikal ko lamang panudlo sumala sa akong nakat-onan— mahimong lahi ang estrok sa ubang mga dibuhista.

Nasuko

KON makadungog kitag moingon nga nag-abot ang kilay, kana nagpasabot nga ang usa ka tawo gisapot o naitok o nasuko. Mao kini ang akong giingon nga ang mga kilay naghatag og

dakong epekto sa ekspresyon sa nawong. Tinuod, ang baba ug ang duha ka linya sa masigkadap­lin sa simod, base sa hulagway 1, nakadugang sa emosyon nga kasuko, apan kini sila dugang na lamang. Bisan sampongan pa ang ubos nga bahin sa nawong sa unang hulagway og ibilin lang ang mga mata og kilay, ang dagway sa gihapon nasuko.

Nasubo

ISIP pagsuporta sa gihisgotan ko sa itaas, ang hulagway 2, diin subo tan-awon ang nawong sa tawo, mao gihapon nga drowing sa hulagway 1. Ang bugtong giilisan mao lamang ang duha ka kilay. Busa atong makita unsa lagi ka dako ang kausaban o epekto sa ekspresyon sa nawong kon usbon ang plastada sa mga kilay.

Nahadlok

ANG plastada sa mga kilay sa nawong nga nahadlok, susama da sa nasubo; apan ang mga mata kinhanglan­g dako nga pagkabuka ug ang baba nakanganga usab.

Nagkatawa

ANG nawong nga nagkatawa, maoy lahi kaysa unang tulo ka hulagway. Ning puntoha, dili na ang kilay ang nagdala og dakong epekto sa ekspresyon sa nawong, kondili ang baba na. Pero sa gihapon, ang kilay maghatag gihapon og lahing emosyon kon usbon ang plastada ug porma niini. Pananglita­n: kon ang kilay sa nasuko (hulagway 1) maoy gamiton sa nagkatawa, ang emosyon namorag nagtingsi. Kon ang kilay sa nasubo o nahadlok (hulagway 2 ug 3) maoy idapat sa nagkatawa, ang ekspresyon mamahimong daw naulaw.

Daghan pa kaayong mga facial expression apan sa pagkakaron, igo na kining atong mga gipanghisg­otan.

VI. Mga Bayhon Sa Pangedaron Ug Luhin (Praktikal Nga Panudlo)

DIHA sa pagdibuho og komiks, importante kaayo nga makuha ang bayhon agad sa pangedaron. Kon apohan ang karakter, nan, kinahangla­n nga tigulang siyang tan-awon. Kon ginikanan, di kaayo tigulang (depende sa gipangayo sa estorya). Kon ulitawo o dalaga, batan-on. Mao pod sa bata ngadto na sa masuso, kinahangla­n nga uyon gayod sa ilang pangedaron ang hitsura.

Tigulang

SAYON ra pagdrowing og hitsura sa usa ka tigulang (lalaki lang ang atong hisgotan). Himoon lang nga upaw ang dapit sa hubon, unya butangan og ubanon na nga bungot ug bangas ang nawong, wan-a, dagway na sa tigulang. Gani, ang drowing sa hulagway 6, mao ra sa hulagway 5— gihimo lang nga upaw ug bangason.

Apan sa laing bahin, dili tanang tigulang nga karakter upaw ug bangason o puti nag buhok. Duna bayay mga tawo nga bisan tigulang na labong lang gihapon og buhok ug manghinlo lang gihapon sa kaugalingo­n ug busa walay bangas ni bigote ug dili ubanon kay mogamit man og tina sa buhok. Niining puntoha, gikinahang­lan ang teknik sa pagdapat og mga kunot.

Sa gihapon, ang hulagway 7, mao ra nga drowing sa hulagway 5 apan giaplayan lang og mga kunot. Ang pagdapat og mga linya silbing kunot, dili pod bisan asa na lang. Dili paturagas! Kinamao ang pagdapat niini. Mao kini ang pipila ka parte sa dagway nga angay dapatan og linya aron magsilbing kunot: mga mata, agtang, masigkakil­id sa simod, masigkakil­id sa aping ug ang suwang. Diha sa hulagway 8, misamot katigulang ang upaw ug bungoton nga tawo kay gidapatan og mga kunot (ang hulagway 8 mao ra gihapon sa hulagway 6 apan gidapatan lang og mga kunot). Kini gihapon nga teknik ang gamiton kon magdrowing og hitsura sa tigulang nga babaye.

Bata

DAKONG bali sa teknik sa bayhon sa tigulang ang pagdrowing og bayhon sa bata. Siyempre, sa dagway sa bata, kutob sa mahimo, likayan gyod nga may kunot. Ang mata, ilong, baba ug aping himoong medyo gamay ug linginon tan-awon— kanang giingon nilang ‘ cute’— aron mamahimong bata sud-ongon.

Bayhon sa Babaye

KON ang pagdrowing sa bayhon sa bata himoong medyo gamay ug linginon, ang mga parte sa nawong sa dagway sa babaye, himoon upod nga daw lumoy tan-awon. Maingon ta nga humokon ikomparar sa lalaki. Makatabang usab ang mga pilok sa mga mata ug pulahon ug kissable nga mga ngabil.

(Napatik sa Bisaya, Abril 15, 1959)

NAGLUNG-AG si Nitay sa kamote nga ilang paniudto sa paghiabot ni Dinoy. “Tay,” kusog ang sampit ni Dinoy samtang nagapasiga si Nitay sa kalayo.

“Uy! Si Dinoy man diay. Abi kog kinsang panulaya.” Nahakugang ang dalaga.

Miduol ang ulitawo sa abohan ug mitabang pagpasiga sa kalayo nga sa iyang pagtan-aw nag-aso lamang.

“Tay,” misugod ang ulitawo, “dako karon ang akong kaguol. Ambot unsaon ko kaha pagsulbad niini.”

“Unsa god nang kaguola?” tubag ni Nitay nga nagkalotka­lot sa iyang tiil.

“Kuan, Tay, nagsulti si Falab kanako ganina sa buntag, nga kon mamalaye na kuno ako kanimo, patyon ako ni Iyo Inting. Nasuko kuno si Iyo Inting nga nagkahigug­maay kita nga unta si Iloy man nga iyang anak, ang nauna pagpanguli­tawo nimo.” Masulub-on nga nagsulti si Dinoy.

“Unsa man ang ilang ipasabot? Ipamugos ba nila sa paghigugma si Iloy nga palahubog ug kanunay lang nagpula ang mata maora og langgam nga kiyaw?” Mitubag si Nitay nga namula sa kasuko.

“Mao lagi, Tay, nga gisumbong ko nimo aron ka masayod sa ilang pagdumot nako. Kinsay dili malisang, pila na ang gipatay ni Iyo Inting sa wala pa ang gera? Unya, ako ang isunod. Gusto man god nang tigulanga nga kanunayng mobisita sa Muntinlupa. Ug ilabi na kay wala kanakoy makatabang. Ang amahan ko, sayod ka man nga buta intawon,” matod ni Dinoy nga nag-itlib sa iyang ngabil.

“Kon mao kana, Noy, ang imong gikagul-an, kulang ka diay sa paghigugma kanako. Kay ang gugmang matuod, magpakamat­ay.” Nagsulti si Nitay nga maisogon.

“Buyno, Tay, tungod nimo, tun-an ko ang pagkaisog ug pag-atubang nila kon ila akong hagiton. Ipaila ko ang dalisay kong gugma nimo.” Misulti si Dinoy ug dayon nanamilit.

Inay mopauli si Dinoy, didto hinuon mopunta sa ilang Valentin nga gibantog nga orasyonang eskrimador.

“Unsay tuyo mo, Dinoy?” Nangutana si Valentin nga naghapyod-hapyod sa iyang hiniktang manok.

“Kuan, Manong Valentin, magpatuon unta ako nimo og eskrima ug orasyon.”

“Maayo kon makaantos ka sa bun-og. Kay ang magtuon niana pasakitan man gayod aron magbantay,” matod ni Valentin nga nagkatawa.

“Antoson lang nako, Nong, basta dili lang mapiang.”

“Aw, dili nuon piangan.”

“Pila man ang isuhol ko nimo, Nong?”

“Kon usa lang ka klase nga sagang, usa ka gatos ka pesos. Apil ang orasyon, dos sentos pesos.”

Wala makatingog si Dinoy sa dako kaayong kantidad. Naghinukto­k siya, ug unya miingon: “Hala lang, Nong. Anus-a man kita magsugod?”

“Ugma sayo sa buntag moanhi ka aron sugdan ta ang primerong leksiyon.”

Sa paghiabot ni Dinoy sa ilang balay, nagsulbad-sulbad siya unsaon niya pagpangita sa kantidad nga gipangayo ni Valentin aron siya makakat-on sa eskrima ug orasyon ug aron ikaatbang niya niadtong mobabag sa iyang gugma kang Nitay. Unya, nakahunahu­na siya sa pagbaligya sa iyang toro nga kabaw nga maoy bugtong niyang kauban sa trabaho.

Iyang gialam-alaman ang iyang inahan ug amahan nga motugot sa pagbaligya sa ilang kabaw. Mitugot nga magul-anon ang iyang mga ginikanan. Sanglit bugtong nilang anak si Dinoy, dili nila hikawan sa iyang gikinahang­lan. Giadto dayon ni Dinoy si

Konsehal Goyong kon makapalit ba sa igdadarong kabaw. Tungod sa katambok sa kabaw, gibayran sa konsehal si Dinoy og tres sentos pesos. Malipayon si Dinoy sa pagkangkan­g sa daghang papel de banko.

Pagkabunta­g sayo, miadto siya sa kang Valentin dala ang kuwarta. Dako ang kalipay sa pagdawat sa dakong kantidad, abtik si Valentin nga nagputol sa kahoy nga humokon ug gibuhat niya nga duha ka ulisi. Gisukod niya ang gitas-on taman sa baba. Gihatag niya ang usa kang Dinoy.

“Ania ang sagang nga vertical, sama niini.” Mipatin-aw si Valentin. “Bunali ako, hinaya lang. Sugaton mo ang bunal o

Buot pamatudan ni Dinoy ang iyang gugma kang Nitay. Ug ang pagbaton lang og kalaki ang nakita niyang dalan alang sa katumanan niini…

tigbas. Apan, ayaw ipaigo sa hinagiban sa imong kaaway. Adto ipatama sa iyang kamot. Hunahunaa nga makalikay ang imong lawas. Abtik ang imong lihok nga dili ikaw maunhan. Sa tanan niyang bunal, kanunay mong sugaton. Sugat nga ilikay mo ang imong lawas. Apan, sa imong pagsugat mobalos gayod ka. Mao kana ang gitawag sa Iningles og defend and strike. Dili lang kay modepensa ka kondili moigo gyod ka.” Si Valentin naghangos-hangos sa iyang pagmustra-mustra kang Dinoy, ilabi na kay naghunahun­a siya nga aduna nay iyang ubay-ubay nga pamuhunan sa sabong.

“Ania ang usa ka klase nga sagang. Kining saganga akong ipakapin nimo. Mao kining saganga ang gitawag sa Iningles og parallel. Bunali ako, hinaya lang. Ipalahos mo ang iyang bunal o tigbas. Wikti ang tumoy sa iyang hinagiban ug bunali siya sa gusto mong bunalan nga gitan-aw mong abyerto. Sa tanan niyang bunal, palahosa lang ug ayaw kalimot sa pagwitik sa tumoy sa iyang hinagiban aron pagdugang sa napakyas nga puwersa. Ug diha niana, lisod na siya nga makabalik sa pagbunal. Mao kini ang science sa eskrima nga nakat-onan ko didto sa Haway,” mipadayon si Valentin nga hilabihang singota sa iyang pagsayaw-sayaw sa iyang demonstras­yon kang Dinoy.

“Ang primero nimong tun-an mao ang mga numero sa tanang posisyon sa bunal. Gikan sa uno hangtod sa dose. Ania: uno, dos, tres, kuwatro, singko, sayis, siyete, otso, nuybe, diyes, onse, dose. Ang dose anha mag-agi ang bunal sa likod. Mao kini ang gitawag sa Iningles ug sniper’s thrust. Kon mahibaloan mo na kining mga bunala ug ang mga sagang, bansaya pag-ayo ang defend and strike. Human mo kini mabansay, tun-an mo usab ang gitawag sa Iningles og midway offensive. Mao kini ang kataposan nga leksiyon. Ang midway offensive mao na kini ang magamit sa tinuod nga away kon ang imong kontra maayong eskrimador. Ang imong pagbunal dili mo ipadayon, ug ang imong segurong igo mao na ang ikaduha mong pagbunal o witik. Kay pananglita­n, bunalan mo siya sa uno, iya man gayod nga sagngon, busa, dili mo ipadayon, kondili adto ipaigo sa abyerto. Nakasabot ka?” matod ni Valentin dala ang aksiyon. Unya mipuno:

“Human mo kini mabansay, ang isunod ko pagtudlo mao ang paabtik sa mga mata. Ug imo na kining mabansay, ako na ikaw nga eksaminon sa tinuod nga hinagiban. Kon makapasar ka, ako na ikaw nga tudloan sa orasyon.”

Mahinalang­pon si Dinoy nga nagpamati kang Valentin. Ug nianang adlawa, gisugdan nila ang pagtuon.

Tungod sa pagka interesado ni Dinoy, sa usa lang ka semana niyang tuon, nagalisod na hinuon si Valentin sa pag-igo kaniya. Sa pag-eksamin, nakapasar si Dinoy ug gidalayeg pag-ayo ni Valentin.

“Ugma, tudloan ko ikaw sa orasyon. Mosayo ka pag-anhi sa buntag,” matod pa ni Valentin sa dayon nang pauli ni Dinoy. Misayo si Dinoy pag-abot sa kang Valentin pagkaugma. “Ania, sag-uloha kining orasyon. Ayoha baya pagsag-ulo kay makabuang kini. Kon alang-alangon mo kini, madaot ka.” Gikuha ni Valentin ang gamay niyang libro nga tinahi og lanot, ug iyang gibasa:

Virgom karom, virgom paktom bawosbosom. It vinibit abit, sigi kabit. Piniritom isdam it inasom babom. Itagam tubam karom.

Miduol si Valentin ug mitupad kang Dinoy ug unya iyang gibatbat ang iyang gibasa. Apan nagalisod si Dinoy sa paglitok sa litaniya kay kitid man god ang itaas nga ngabil ni Dinoy ug nagbansiwa­g ang iyang mga ngipon. Ang binitbit abit ug kabit ra ang hayahay niyang litokon. Apan nanglimbas­og gayod siya sa pagsag-ulo. Si Valentin nga nag-atubang sa pagbatbat kaniya nahumod sa laway nga nangalagpo­t.

“Human mo kini masag-ulo, ang buhaton mo mao na ang pagtahas sa sementeryo. Sa pag-abot mo sa pultahan sa sementeryo, mag-orasyon ka. Unya manganti ka sa mga kalag nga eskrimador sa pakigbinun­alay kanila. Ayaw gayod kalisang, saligi ang orasyon mo kay dili ka dag-on sa kalag. Kon iitsa na gani ang ulisi sa kalag, kana maoy maayong gamiton mo sa away ug lakip ang imong orasyon dili ka gayod maunsa.”

“Kusgon ba nako pagyamyam, Nong?” pangutana ni Dinoy. “Kusgon gayod aron madungog sa imong kaaway.”

“Anus-a man ako magtahas nga nasag-ulo ko na man?” “Ugma sa gabii sa alas diyes ang takna. Hapit dinhi kon adto ka na sa sementeryo ug dad-a ang lig-on mong ulisi.”

Paghiuli ni Dinoy, wala siya makatulog sa paghandura­w sa iyang tahas. Apan naglaom siya sa iyang orasyon ug eskrima. Sa pagkabunta­g, hangtod sa pagkahapon, maora ang iyang gibuhat— ang pagbansay-bansay sa iyang orasyon ug eskrima. Ang tanang saha sa ilang saging nangaupos sa pagbinunal niya.

Pagkaalas diyes ang takna sa gabii, didto na si Dinoy sa kang Valentin dala ang iyang lig-on nga ulisi.

“Hala, adto na. Lakaw nga walay lingi-lingi. Inigpauli mo, ayaw paghapit sa laing balay. Diretso sa inyo,” matod pa ni Valentin.

Sa paggikan ni Dinoy, nagsul-ob usab si Valentin sa iyang trahe nga maong. Gikuha niya ang gibuhat niyang maskara nga ginit nga gibutangan niya og mga kulakdop sa baba ug mga mata aron magasiga sama sa kalayo nga magdilaab. (Ang kulakdop mao ang mga sagbot nga nagatubo sa mga batang sa kahoy nga magaamag kon magabii.) Gikuha niya ang dakong sugong sa iyang sanggotan ug gikuha usab niya ang kadena sa iyang iro ug gidala niya ang iyang ulisi nga bahi. Misunod siya kang Dinoy. Nanglaktod siya sa dalan aron mahiuna siya kang Dinoy sa sementeryo. Nagtago siya sa punoan sa mga tanom ug

gitaod niya ang maskara.

Paghiabot ni Dinoy sa sementeryo, mamingaw kaayo. Bisan ang gagmay nga mga mananap sa kagabhion wala managtingo­g. Ang mabugnawng huyuhoy ray nagdula-dula sa kalkag niyang buhok. Ang kahilom sa sementeryo nabuak lamang sa litaniya ni Dinoy. Nagtayada ug nanganti og away si Dinoy sa mga kalag nga eskrimador.

“Dasmag kamong mga kalag nga eskrimador! Sulayi ako ninyo. Abir, kinsay mangabungi!”

Wala pa gani mahuman ang ikaduha niyang litaniya, milanog ang dako kaayong tingog nga nagdaghong gikan sa ilalom sa yuta, daw tingog gikan sa dakong sugong, ug uban ang kinagilkil sa kadena. Wala magkadimao ang litaniya ni Dinoy. Ang “sigim kabit” nahimo na hinuong “sagitsit”. Miusab ang pagdaghong ug gilambos ang kadena ug daw may kalayo nga nagdilaab. Mikaratil si Dinoy sa pagdagan. Gisunod siya sa daghong ug kinagilkil sa kadena. Tungod sa iyang kahadlok sa pagdagan, nahapunta siya sa malalom nga lunangan sa kabaw nga pulos lapok. Sa iyang pagkahulog sa lunangan, diha ang kabaw.

Maayo gani kay wala mahakugang ang kabaw kay anad mang kabawa. Igo lang miliso ang kabaw sa pikas ug nadat-ogan si Dinoy. Maayo gani kay lalom ang lapok, wala mapislat si Dinoy. Nagdulog si Dinoy ug ang kabaw. Naminaw siya kon nagsunod ba ang kalag. Apan, wala na man siya makabati og daghong ug kinagilkil sa kadena. Busa, mibangon siya ug midagan pauli sa ila.

Sa pagkabunta­g, masulub-on ug huyhoy ang abaga ni Dinoy nga miadto sa kang Valentin.

“Na, unsay resulta sa imong tahas?” Nangutana si Valentin nga nagpahiyom.

“Wala magsilbi, Nong, kay midagan ako. Wala ako makaantos sa kahadlok sa mangil-ad nga tingog, ug sa kinagilkil sa kadena. Tingali, kondenado kadto,” tubag ni Dinoy nga nagkalot-kalot sa iyang ulo.

“Ayaw padaog sa kakuyaw. Saligi ang imong orasyon kay motabang kini kanimo. Mao gani nga mahal ang bale nga gipangayo ko kanimo kay mao kana ang motabang kanimo. Baliki karong gabii kanang kalaga.” Namulong si Valentin, nagaghat kang Dinoy sa kaisog.

“Balikan ko karong gabii, Nong,” tubag ni Dinoy dayong pauli.

Pagkaalas diyes ang takna sa gabii, didto na si Dinoy kang Valentin.

“Hala, lakaw. Ayoha pagkupot kanang ulisi mo ug ayoha pagyamyam ang orasyon,” pahimangno ni Valentin.

Sa paggikan ni Dinoy, misunod usab si Valentin. Gidala na usab niya ang dakong sugong, kadena, maskara, ug iyang ulisi nga bahi.

Paghiabot ni Dinoy sa sementeryo, kusog ang iyang tingog nga naglitaniy­a ug nanganti og away sa mga kalag.

Midahunog ang lalom nga tingog ug gilapdos ang kadena nga nagkagilki­l. Apan si Dinoy maisogon nga nanghagit og binunalay. Mitindog ang kalag nga gikan sa punoan sa mga tanom. Nagsige ang baba ug mga mata. Mohana na unta si Dinoy sa pagdagan apan gidasmagan na siya sa kalag. Nainit si Dinoy ug misukol. Nangapukan ang mga krus sa mga lubong sa ilang pagbugno. Sa sige nilang binunalay, ang baga nga diha maglibot sa mga mata sa kalag nangatagak ug ang uban nahasulod sa kalimutaw sa kalag. Ug nalipat ang kalag sa witik ni Dinoy nga mitama sa baba nga nagasiga. Mipiti ang ngipon, daw mga bukog nga nangabali. Natumba ang kalag. Giilog ni Dinoy ang ulisi ug nagpahugon­g-hugong pagdagan pauli nga malipayon.

PAGKABUNTA­G, sayag ang kasingkasi­ng ni Dinoy nga naglabyog-labyog sa ulisi sa kalag paingon sa kang Valentin nga naghigda pa sa iyang kuwarto.

“Naagaw ko na gayod ang ulisi sa kondenado.”

“Maayo. Maayo kana, Noy. Ampingi og maayo ug maoy gamita kon adunay imong kaaway,” tubag ni Valentin nga hungaw ang tingog kay upat man ka ngipon ang minglagpot sa ilang bugno didto sa sementeryo.

Tungod sa kahinam ni Dinoy sa iyang kadaogan, misulod gayod siya sa kuwarto ni Valentin ug gipakita niya ang ulisi. “Tan-awa ra god, Nong, ang kaguwapo! Nagsinaw lang sa kaitom!”

Igo lang si Valentin nga nagyango-yango, tinabonan ang iyang baba.

Nanamilit si Dinoy ug midiretso sa balay ni Nitay ng iyang hinigugma.

“Kadugay ba nga wala ka mobisita, Noy,” pangutana ni Nitay, ug gidalitan niya si Dinoy sa iyang pahiyom nga pinaukok ang mga ngabil, ug huyhoy ang mga mata.

“Daghan ako og trabaho, Tay,” tubag ni Dinoy nga nagpatuyok-tuyok sa iyang ulisi nga bahi.

“Karon pa man lagi ako makakita nimo nga magdala og ulisi?”

“Ugma, Tay, andam na ang tanan sa akong pagpamalay­e nimo. Wala na kitay kalisangan­g tawo nga mopatay kanato kay kining ulisi sa kalag ug orasyon maoy manalipod kanato.”

Nahibulong si Nitay sa gisulti ni Dinoy, apan malipayon kaayo siya nga nagpaurara­y sa dughan ni Dinoy diha sa lantay sa gubang balay.

(KATAPOSAN)

 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines