Bisaya

Ilhon Nato ang mga Tanom sa Atong Kapupud-ang Pilipinhon

- Ni FELIX B. DARAY

ANG panagway sa mga tanom sa kalibotan nagaagad sa dapit diin sila mingtubo. Adunay kahoy sa kalasangan nga didto ra gayod moturok, dunay diha ra sa daplin-daplin, sa katubigan, mokatay, mobulak, ug ang uban mahimong sagbot sa atong kaumahan. Apan kining tanan atong gikinahang­lan. Gikan sa dagkong punoan atong gigabas, gitukod sa mga balay, ang bunga ug mga dahon atong mga pagkaon ug labaw sa tanan sila ang nagsuplay og oxygen o oksihena nga atong gihanggab uban sa pagginhawa.

Ang mga ngalan sa mga tanom sa Pilipinas may pagkaamgid-amgid sa ubang lugar. Usa niini ang ilado ug komun nga utanon— ang kamunggay. Gitawag kini og malunggay sa mga Tagalog, moronggay sa Ilokano, arunggay sa Pangasinan, kalunggay sa Bikol, ug kalamungga­y sa mga Bisaya.

Segun sa mga botanist o nagtuon

partikular sa tanang tanom sa kalibotan, adunay sobra sa 400,000 ka barayti o specie nga ilang natala ug gani dunay bag-ong mitubo nga karon pa nila masusi og nakaplagan. Karon, atong ilhon ang mga tanom nga akong nahibaloan:

Mga tanom sa kalasangan o forest trees: yakal, apitong, giho, magkuno, tanggili, bayong, tugas, akasya, apitong, magtalisay, gemelina, mahogany, bangkal, sagimsim, balitadhan, hagbuyo, billiw, bagawnga, baliti, dapdap, angilan, matan-ag, dita, an-an, kawayan, duldol, dao, tik, kamagong, banaba, nangka, sibukaw, magsihagon, buli, kamansilis, ipil-ipil, nito, uway, alingatong, sagisi, panyawan, bakhaw, abaka, makan, bungbong, bagakay, pugahan, sago, rumblon, anahaw, madre de kakaw, kalumpang, anibong, pobreng kahoy, pagatpat, goma, siyapo, sagusahis, mamakaw, banti, palmera, agbaw, alaloy, kaningag.

Mga tanom panglamas, panambal ug mga sagbot-sagbot o herbal: marihuwana, gabon, tuba-tuba, oregano o kalabo, ahos, asunting, lagnob, awoy, lagundi, tanglad, humutan, herba buena, kugon, bilabila, busikad, hibihibi, nino, balili, bermuda, mansiriko, serpentina, lubilubi, tawatawa, angitngit, tugtog, mansanilya, elepante, tubli, mayana, iskuba, pandan, unod-unod, bugang, daat, tikog, atay-atay, hanlilika, hagunoy, kamyas, ulasiman, alobera, alibungog, buyo, sampinit, dupranta, manganaw, ganda, hilbas, mansanilya, pinya, sibuyas, tubo, siling kulikot, katyubong, kompri, bawnos, romero, tabako, yahungyaho­ng, talongtalo­ng, binunga, paminta, managimpol, handalusa, lukdo.

Bungang kahoy o fruit trees: mangga, lansones, abukado, labana, atis, tisa, buongon, rambutan, bayabas, tsiko, kapayas, santol, marang, duryan, bayabas, kaymito o star apple, tambis, nangka, lumboy, lubi, kape, ukban, kakaw, mabolo, balimbing, iba, sambag, granada, siriguylas, kulo, bunga, tubog, mansanitas, dragon fruit, kasoy, palm tree, anonas, mansanas, strawberry, ubas, melon, bugnay, abihid.

Bunga ug dahong utanon: kamunggay, sayote, pakwan, alugbati, petsay, repolyo, pako, saluyot, bago, tangkong, mustasa, talong, okra, balatong, kamansi, siling atsal, upo, pipino, patani, sikwa, kalabasa, kadyos, paliya, kamatis, kulitis, brokoli, alikway, gaway-gaway, kintsay, tinangkong.

Mabulakong mga tanom: kalatsutsi, katakataka, rosal,

Gikan sa dagkong punoan atong gigabas, gitukod sa mga balay, ang bunga ug mga dahon atong mga pagkaon ug labaw sa tanan sila ang nagsuplay og oxygen o oksihena nga atong gihanggab uban sa pagginhawa.

sampaguita, bombil, sunflower, antuwanga, orkidyas, walingwali­ng, daisy, rosas, kosmos, santan, gapas, sepris, kalamantig­i, adelpa, amarilyo, kampanilya, kandingkan­ding, lumbayong, anturyum, kaluwi, dandelyon, kadena de amor.

Lagutmon o unod: ubi, kamote, balanghoy, gabi, karlang o bisol, palaw, apali, biga, karot, patatas, luy-a, mani, badyang, pukat, arurot, ahos, dulaw o duwaw,

Mga lisohon ug lugasong mga tanom: humay, mais, sorghum, dawa, lunga, trigo, soya beans, mani, munggos, tangantang­an, kape, gisantis, kokwa.

Mga tanom nga nagkalainl­ain ang kolor sa dahon: san francisco o paragayo, gabi-gabi, cactus, ug uban pa nga gitanom sa mga landscape o aron pagpanindo­t palibot sa balay nga mga imported nga wa nako mailhi.

Gawas sa mga tanom nga akong nalista sa itaas, daghan pa kaayong tanom nga atua sa kadagatan ug katubigan sama sa lumot, lusay, guso, lukot, ug ambalang. Daghan pa kaayo ang wa nako mailhi. Kini kauban sa gagmatoy nga mga sagbot sa dagat nga pagkaon sa mga isda nga gitawag og algae. Didto usab sa kalasangan ug kabukiran, daghan pang gagmayng mga tanon nga nagapasilo­ng sa dagkong mga kahoy nga wa nailhi ug wa pa makaplagi. —

 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines