Bisaya

Mga Gagmayng Tipik Sa Uniberso

- Ni RICHELLET CHAN

NALANAY ang habol. Nalanay ang katre. Nawala ang baso. Ug kita mitugpa gikan sa kawa sa wanang.”

Gipugngan ni Delfin ang iyang ginhawa sa dihang iyang nakita ang kurba sa lawas sa dugay na niyang gikahinama­n nga si Anna. Estudyante niya si Anna sa iyang gitudloang unibersida­d, pipila na pod ka tuig ang minglabay. Sa unang adlaw pa lang sa ilang panagtagbo, naa nay naumol nga kaibog si Delfin sa iyahang estudyante. Usa ka perpektong work of art ang lawas ni Anna. Anaa kang Anna ang misteryoso­ng badlis sa uniberso— lisod tugkaron apan makadani!

Hilomon apan usa ka utokan nga aktibista si Anna. Apan nawala lang kini sa hilom. Kon pangutan-on pod ni Delfin ang dean sa ilang unibersida­d, igo ra man kining mohilom ug maglingo-lingo. Mao tong nasulti ni Delfin sa hunahuan: Ah, seguro gidalas laing lugar sa ginikanan aron di na mag- rally sa kadalanan.

Biyernes sa gabii. Gipangka ni Delfin ang botelya sa San Miguel Beer sa botelyas iyang kainom. Paaaak! “Bay, Del, uli na kay hubog na ka,” sulting Danny nga iyang kainom.

Wala motingog si Delfin kay sa kurba sa botelya, iyang nahinumdom­an ang iyang dugay nang gihandom ug gikahinama­n nga lawas ug ang nabuak nga siyudad sa uniberso sa iyang pantasya.

Usa ka lawak ang ilang gisaw-an ni Anna sa Dalan Colon. Nagkaob nga naghigda si Anna, daw naay gitipigang hinagiban sa iyang unlan. Apan, wala magpapilde­s kalisang si Delfin. “Lalaki ako. Kusgan. Ug ambongan usab. Wala pay estudyante ang midili kanako. Ug misugot ka mang dad-on aning lugara!” Iyang gisugdag hapyod ang bat-ang ug likod ni Anna. Milimbag sa hinay si Anna. Gipagigkan niya ang tangkugo niini sa iyang bungot… apan, nanggahi si Anna ug nangumo— naghangos-hangos sa kalagot. Misayagit. Nahuwasan sa iyang pantasya si Delfin.

Gipunit ni Delfin ang tagsa-tagsa ka tipik niadtong uniberso. Nalanay siya. Nalanay ang Dalan Colon diin sila naginom sa kilid. Mipatigbab­aw ang lawas ni Anna. Ug migawas ang kamatuoran nga siya ug si Anna ang matuod nga misteryo niadtong gabhiona.

KATAPOSAN

May gihambin si Delfin nga malisod hisabtan bisan sa iyang amigo nga si Danny. Pila lang ang nakasabot niining maong kahaw-ang?

SUGDAN natog tukib ang kinaraan nga paagi sa paghimo og asin nga maoy namat- an sa atong mga katigulang­an. Kining paagiha nakaabot pa kining tagsulat. Niini, maghimo kag pugon. Giparil nga mga bato nga anha isad- ay ang baral nga puthaw. Ang gitas- on sa pugon, kun gihimong paril nga bato, lapaw sa hawak ang gihabogon. Gituyo kini aron mamahimong kasugnoran og mga bukong. Binuk- an sa lubi nga koprason. Maingon man sa dagkong mga kahoy.

Kini nag- agad sa gitas- on sa plantsa nga sin nga gihimong morag dulang nga gipahimuta­ng sa gisadayng baral. Dinhi, imong hakotan og tubig sa dagat.

Ang gidaghanon sa tubig nga imong isulod sa dulang gibanabana nga inigbukal, dili moawas aron dili usab mapalong ang kalayo.

Bantayan kini sa tag- iya nga dili mohalong ang siga sa kalayo. Dapat dili moundang ang pagbukal sa gidaobang asinan. Kon mobukal nag maayo, ila kining misklahan og tuno sa lubi. Matod pa, purgahon kinig tuno aron dili mopait ang tasik ( pinabukal nga tubig sa dagat).

Sugnoran kini hangtod nga molugdang ang lawot sa tubig nga morag lawot sa linugaw. Hangtod nga mobaga ang linugdang ‘ lawot nga bagtok’. Ang pagdaob molungtad og 24 oras. Depende kon maayo nga pagkasugno­d ang gidaob. Ang mga namagtok nga diha sa dulang, mao kadtoy ukayon ug kukhoon ug isulod sa tabig ( gamayng tabungos). Patuloon ug sa makaagas na ang tasik nga tubig nga medyo miuga na. Asin na kini nga andam nang isulod sa sakong katsa. Ug itumod na kini sa mga suking tindahan. Dili tiaw ang kahasol niadtong paagiha ug diyotay lamang ang maprodukto ug lagom ug pino ang asin.

Samtang niining dinagko nga asinan nga moprodukto­g daghan, wala na kini magkinahan­glan og kalayo. Kainit lamang sa adlaw ang mopahimog asin. Ug wala na himoa ang asin sama sa kinaraang paghimo. Niini, nagkinahan­glan kag dakong katunggan o kaha patag nga luna. Bantokon kini ug hanigan og balas aron matabonan ang yuta. May kahon nga susamag kahon sa punong. Dinhi ipahimutan­g ang tisa kun ( pinagba nga yuta). Ingon og tiles sa salog nga ipahiluna sa gikuwadro ibabaw sa balas. Mao kini ang pailigan og tubig- dagat. Ang gidaghanon sa himoong kahon, nag- agad usab sa langyab. Ang mapahimuta­ng nga tisa nga gikuwadroh­an og uno por kuwatro nga table, aduna ganiy trayenta ka tikang ang gilapdon ug may gitas- ong kuwarenta ka tikang. Gitawag kinig batiya ug gitawag sab sa uban og saltbeds. Sa usa ka kahon niini, ibutang ta pananglit adunay baynte ka saltbed.

Kining mga saltbed, pasudlan kinig tubig- dagat.

Gikan sa kinatas- ang kuwadro kon kahon sa punong nga pasudlan inigdako sa dagat. Gibanabana lang ang gipailig nga tubig- dagat paingon sa gagmayng mga kahon. Kon tan- awon, susamag kahon sa basakan. Kining tubig nga nasulod sa gagmayng kahon, malaga kini sa kainit sa Adlaw.

Mga duha ka semana, kon dili lang ulanan kining gagmayng mga kahon sa gipatasik nga dagat piho nga mamugna na ang ginagmayng asin. Sukdon ang tasik nga nalaga, kon takdo na sa 22 ang salinity ( kaparat) niini, usa pa kini ipailig sa limpiyo nang batiya.

Tupong ra sa kuko sa kumingking sa tiil ang tubig nga ipasulod sa matag batiya. Kini ilay- ang na usab sa kainit sa Adlaw. Modangat pa usab og duha ngadto sa tulo ka adlaw usa pa kini mosugod sa pagpanglaw­ot.

Suroyon kini sa mga tinawo ug palugdango­n. Manapot kining naglawot nga dagat nga ingog lanot sa linugaw. Mangabungk­ag ni nga maporma na og asin. Pagkaalas kuwatro sa hapon, hiposon ang mga minglugdan­g nang asin.

Gamit ang palita, susama kini sa gigamit sa magbulad og inaning humay, kini iduso padaplin aron tapokon duol sa gibutangan sa mga bukag nga hinapinag sako. Pungkihon kinig sunod ug isulod sa sudlanan. Aron makatulo.

Ang mga tinulo sa asin moilig kini sa nagpalibot nga kanal paingon sa irigasyon.

Pagkahuman sa pagpungki sa asin, pasudlan na usab og tasik nga mao gihapon ang sukod sa gidaghanon. Pagkabunta­g na hakoton ang mga batuwang sa asin paingon sa bodega.

Kada hapon na nimo palitahon o hiposon kay kada adlaw na kini moasin kon dili lang manag- om. Perog maulanan, mapuno ang batiya ug dili kaasin anang adlawa. Paalwakon ang tubig hangtod kutob sa kuko sa imong tiil ang tubig nga mabilin.

Modangat na usab sa duha o tulo ka adlaw na usab nga moasin ang batiya. Kon padayon ang ting- init, mangawas sa bodega nga masulod og tagkapin baynte mil ka sako.

Ang usa ka maestrohan ( salt master) mohipos kinig gikan sa traynta pataas nga asin. Ang mahipos nga asin sa asinan nga akong gitrabahoa­n niadto, adunay siyam ka maestro. Matag maestro adunay kaabag nga duha kon duol sa bodega. Tulo- upat usab ang timbang nga mohakot sa mahipos nilang asin.

Ang matag timbang mao kini ang magtuwang og duha ka batuwang. Ang tulo ka batuwang dili gani masulod kon ihuwad sa sako. Nga kon imong ibase ang halinon sa usa ka adlaw nga produkto sa asin, sobra na ang bili kon itandi sa suholan sa inadlaw sa singkuwent­a kapin ka tawo niadto, tagsingkuw­enta g pesos usab nga bili sa usa ka sakong asin.—

Gibanabana lang ang gipailig nga tubigdagat paingon sa gagmayng mga kahon. Kon tan- awon, susamag kahon sa basakan. Kining tubig nga nasulod sa gagmayng kahon, malaga kini sa kainit sa Adlaw.

ANG tawo nagtuo nga ang pakighilaw­as mahitabo lamang sa duha ka linalang: babaye ug lalaki. Sayop ilang pagtuo tungod kay ang pakighilaw­as usa ka pulong nga adunay halapad nga konsepto; kinahangla­n kinig panahon aron mahubad ang kahulogan nga pupoon sa mga hunahunang wala pa makabasa kang D. H. Lawrence o Sigmund Freud. Apan kon sutaon ang punoan niini, adunay sanga ug mga dahon ang pakighilaw­as tungod kay sama kini sa usa ka punoan sa kahoy: ang dahon mao ang kinaadman nga sa kahamtonga­n mobuhi sa iyang sanga, ug ang sanga mao ang bugtong tagkupot sa salimagawn­g salingsing sa kaalam. Ang punoan niini nakabaton nag kahamtong ug nakasabot nga ang kagana sa romansa dili ra sa pagakob sa duha ka lawas makab-ot.

Tataw man nga ang pakighilaw­as usa ka naandang pisikal nga pakighinab­i tali sa babaye ug lalaki. Kinsa bay dili ganahan nga mosulirap ang mata samtang nagtagamta­m sa himayang lawasnon? Sumala pa sa libro ni D. H. Lawrence, ang pakighilaw­as usa ka pamaagi sa komunikasy­on sama sa diskurso. Kon atong kutloon sa makadaghan ang giingon ni Sir Clifford Chatterley, “Pasagdi ang usa ka babaye nga makigkukab­ildo kanako bahin sa pakighilaw­as, ug kana kinaiyanho­n kong taposon sa higdaanan kauban siya, sa tanang panahon.” Mapangahas­on ang persona ni Sir Clifford ug hambog nga nagpamatuo­d nga aduna gyod siyay igong panahom kon unsaon pag-agak ang usa ka babaye padulong sa higdaanan pinaagi lang sa iyang gikumkom nga pulong.

Sa panulat ni Lawrence, tataw gyod nga masayran sa magbabasa ang mga pulong mahitungod sa “sex”. Apan nakahatag ba kinig sikolohika­nhong ideya nga motatak sa alimpataka­n sa gustong makasabot sa pakighilaw­as? Ang tubag, oo. Dakog tabang ang “Lady Chatterley’s Lover” aron mohamtong ang panabot sa tawo bahin sa sex.

Kon atong pug-on ang ignoranten­g panahom sa usa ka linalang, puyde kaayo siyang hungitan sa mga pulong nga gibatbat ni D. H. Lawrence. Apan wala ko moingon nga kaona kini nga dili nimo usapon tungod kay unsaon man pagkatap sa pagtulun-an sa lohikal ngadto sa alimpataka­n kon ang duga wa masag-a.

Sa panahom ni Sigmund Freud, makita nako ang gindailan sa sex. Segun pa ni Freud, ang kinabuhi gimugna sa ligngin nga kahugot ug kagana. Mituo si Freud nga kining kahugot mugnaon gumikan sa pagkaporma sa libido, ug ang tanang kagana maggikan sa pagkahuwad. Duna gihapoy koneksiyon ang gisaysay ni D. H. Lawrence sa teyorya ni Freud, apan nganong nakaingon kong dili ra gyod sa pakighilaw­as mabatyagan ang katahom sa sex?

Suwayan kog hupit gikan sa akong kasinatian. Ang sex usa ka tawhanong pulong nga pangitaon sa tawhanong pagbati. Lapad kinig maabtan ilabi na nga ang kagana mamahimong masakpan ilawom sa landong sa naglaundok nga libro. Walay tawong normal nga wala kaila niini. Ang buta kon ugay-ugayon nimo ang iyang itlog makasinati siya og kainit sa iyang lawas. Ang amang kon imong hagkan makasinati siya og kaganang mobalos paghalok bisan dili siya kalitok. Ang bungol kon imong pakit-on sa lawas ni Joyce Jimenez manawag kana sa iyang ngalan samtang naglipay sa kaugalingo­n. Ang kimpang kon imong idaitol ang imong mga kamot sa iyang putol nga tiil unya imong halogon makalukso kana sa kalami. Dili ba, silang tanan nakaila sa sex sama sa pagbasa og balak nga dili ni kinahangla­n litokon apan pamation lang?

Apan sa akong panahom, dili ra man pagunay og lipay sa kaugalingo­n, pakighilaw­as, ug sa paghalok makita o mabati ang kagana sa pakighilaw­as. Kay kon magsulat kog balak, duna man koy kagana— naay romansa ug pakighilaw­as sa matag pulong, sa papel, sa lapis— sa pipila ka segundo, minuto, oras, o adlaw nga hinay-hinayon nag luwa sa akong alimpataka­n ang napormang balak. Dili ra pod sa pamalak mabati ang kagana sa pakighilaw­as tungod kay puyde gyod sa pagbasa og libro, nga makahatag natog katagbawan. Labaw pas pagsulirap sa imong mata kon makamugna kag matahom nga linya sa usa ka balak; labaw pas unay nga paglipay sa kaugalingo­n kon makabasa ka sa libro ni James Joyce, balak ni Pablo Neruda, Omar Khalid, o kaha sa gumalaysay ni Leonel Quillo o ang sugilanon ni John Dante. Usahay gani, magbilin pa na silag kabiga sa imong hunahuna sama sa matahom nga mga linya. Wala ra man gyod sa kinatawo sa duha ka tawo magagikan ang romansa sa pakighilaw­as tungod kay magsugod kini sa alimpataka­n gumikan sa mga mapupo nga kaalam; pananglita­n, ang paglektyur ni Omar Khalid kanako mahitungod sa balak. Sa pipila ka oras, nakigroman­sa ko sa utok ni Omar Khalid, nagawsan ba kog libido? Wala! Wala gyod ko magawsi og libido apan gihan-okan ko og mga kaalam, nakasalsal ko sa usa ka kum-os nga papel, nakigroman­sa sa kahilom, nakamugna kog linya sa himoonon kong balak.

Busa, naa bay sex sa literatura? Naa, ug dili god kana mawala. Kay kon atong tugkaron sa tungang kagabhion diin kita makighilaw­as sa atong hinigugma o ba kaha sa mga libro ug pagsuwat og balak, usa ray atong makita. Kini mao ang repleksiyo­n sa gimugna tang managlahin­g lengguwahe.

Kay kon makighilaw­as ang tawo sa tawo, naa may lengguwahe sa gugma ug g biga. Mao pod sa literatura. Lamang, mas daghan kinig gaway. —

Kay kon atong tugkaron sa tungang kagabhion diin kita makighilaw­as sa atong hinigugma o ba kaha sa mga libro ug pagsuwat og balak, usa ray atong makita. Kini mao ang repleksiyo­n sa gimugna tang managlahin­g lengguwahe.

 ?? ?? Gipunit ni Delfin ang tagsa-tagsa ka tipik niadtong uniberso. Nalanay siya. Nalanay ang Dalan-Colon diin sila naginom sa kilid. Mipatigbab­aw ang lawas ni Anna.
Gipunit ni Delfin ang tagsa-tagsa ka tipik niadtong uniberso. Nalanay siya. Nalanay ang Dalan-Colon diin sila naginom sa kilid. Mipatigbab­aw ang lawas ni Anna.
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines