Bisaya

Kumagko Nga Engkantado

- Hinikay ni Natalio Bacalso

(Napatik sa Bisaya, Hunyo, 1932)

(Ikaduhang Bahin)

NAN unya, unsa na man kadto, To-Imbong? Taposa na kadtong kumagko nga engkantoha­non!” matod sa mga bata nga namati sa tigulang.

“Unsa na ba kadto?” Mihangad-hangad si To-Imbong, daw nagsubli sa nangagi.

“Kuan, To-Imbong… si Pedro gisugo niadtong bata nga hikalotan niya didto sa menteryo sa pagpangita kang Donya Sepulveda. Kadtong kumagko…”

“Ah, husto!” Misakgaw ang tigulang. “Natuhog ko na diay.”

NA, unya to, sa pagkahumag pamahaw ni Pedro sa pagkaugma niana, nanamilit siya sa iyang magulang. “Pangitaon ko, Manang, kining Donya Sepulveda basin pag matinuod nga kaniya hikaplagan ko ang akong portuna.”

Sa pag-abot niya sa baybayon, giutlob niya ang unang buko niadtong kumagko ug gilabay ngadto sa lawod. Wala madugay, sa iyang katingala, mihubas ang dagat ug ang dili pa dugay usa ka dakong lawod, nahimong usa ka halapad nga dalan— tanos gayod kaayo nga dalan.

Unya, sa pagkahubas na sa dagat, hikit-an niya kining dako kaayong umang.

“Pedro… Pedro nga bulahan, unsay imong mga kinahangla­n?” matod sa umang.

“Oh…! Umang-umangay, nangita ako kang Donya Sepulveda, ang akong kalipay.”

“Diay? Hala, sa akong bukubuko ikaw mosakay kay mangadto kita sa iyang balay.”

Tuod, misakay si Pedro sa bukubuko sa umang. Hinay man unta ang umang, unsa no? Natingala kaayo si Pedro nga hinay man unta, kusog man kaayo silang nagtulin sa ilang panaw.

Wala madugay, nahiabot sila sa tugkaran sa usa ka dakong balay. Sa likod niadtong balaya, nakita ni Pedro ang daghan kaayong mananap nga gipensa. Sa kilid, nakita niya ang balay sa mga salampati. Ug, sa iyang pagsud-ong niadto, nahasiga ang iyang mga mata sa kahibulong­an nga, taudtaod nanugpa ang… unsa mang mga salampatih­a...! ang katunga langgam, ang katunga nawong man sa mga maanyag…!

Nahinumdom dayon siya sa gisulti kaniya sa bata didto sa menteryo. “Niining mga salampati, hain kaha

niana si Donya Sepulveda?” Nangutana si Pedro sa iyang hunahuna.

Sa walay langay, siya ug ang umang mipunta dayon sa punggasan niadtong balay. Didto, iyang gilubong ang nahabilin sa kumagko nga engkantado. Unya, sumala sa gitugon kaniya, giduslitan dayon ni Pedro ang iyang gilubngan sa naasoy nga kumagko.

Taudtaod, nabati nila ang minatay nga makapanlim­bawot sa balhibo. Kinsa kadtong nagminatay? Mingsaka sila sa itaas ug…

Didto, nagdilaab sa kaugalingo­n niyang sapot, hikitan nila ang ungo— nag-inga tungod sa hilabihang kasakit. Buot ang ungo modagan, buot siyang moligid sa salog aron mapalong ang siga sa iyang sinina, apan tungod ba kaha sa gahom sa engkanto niadtong kumagko nga didto gidaoban sa punggasan, ang balbal wala gayod makalihok. Mao kadto nga miminatay siya ug hilabihan kaha gayod ang kasakit nga iyang giantos, kay ang tingog niya makahahadl­ok mang pamation.

Sa pagsaka nila, ang ungo nagpakisi-kisi: “Intawon, Pedro… Pedro, intawon, luwasa ako ninyo.”

“Oo, luwason ko ikaw, apan mohatag ka ba sa pangayoon ko kanimo?”

“Bisan kinabuhi pay pangayoon mo kanako, ihatag ko kon mahimo.” Mitubag ang ungo.

Giduol ni Pedro, gihikap lang ang sapot, ug wala madugay napalong ang kalayo. Ug ang sinina sa ungo wala gani anuhosi. Wala siya mahilos bisan diyotay na lamang.

“Na, karon kay naluwas ko na man ikaw, wa akoy laing pangayoon kanimo: nga buhian mo ang tanan mong dinakpan.”

Walay tingog, nanaog ang ungo ug mipunta sa iyang pensa. Si Pedro usab misunod sa ungo, apan ang umang mibalik ngadto sa punggasan. Sa pag-abot didto sa umang, napalong na ang kalayo nga gidaob ni Pedro sa punggasan. Kadto tingali… samtang magsiga pa, masunog usab ang ungo, unya inigkapalo­ng na, mapalong usab ang kalayo ug maluwas na usab ang ungo.

Na, biyaan una nato kadtong umang nga nag-apong sa

Nakit-an gayod ni Pedro ang portuna nga iyang gipangando­y. Ug nahimo pa niyang kapikas ang maanyag nga prinsesa…

punggasan. Ari kita kang Pedro ug niadtong ungo. Giablihan sa ungo ang iyang pensa, ug nanagan sa gula ang daghan kaayong mananap. Ang mga tikwi nanglupad dayon ngadto sa kahanginan. Ang mga baboy nanagan paingon sa lasang. Ang ubang mananap…

“Dili…. Dili!” Misanta si Pedro. “Ang gusto ko nga buhian mo sila ug pahiulian sa engkanto nga imong gihatag kanila. Sa ato pa, pahiulii sila sa ilang pagka tawo. Kay ako nahibalo nga kini sila mga tawo kaniadto ugaling nangahimon­g mananap tungod sa gahom sa imong engkanto.

Ang ungo nga maldita, abi kaha niyag naluwas na siya igo lang miingon: “Unsaon ta man. Sila kay nanglayas na, lisod na ang pagdakop pag-usab kanila. Magpabilin sila nga mga mananap hangtod sa hangtod.

“Apan kay engkantoha­non ikaw, kay makagagaho­m ang imong engkanto, kinahangla­n tawgon mo sila pag-usab aron pahiulian.”

“Dili na mahimo, Pedro.”

Hilabihang pangamuyo ni Pedro, apan ang ungo nagmagahi gayod. Unsaon na man lang niya? Buot siya manimalos sa pagbudhi niining ungo sa iyang saad, apan wala nay nahabilin pa sa kumagko nga engkantado.

Samtang nagalingko­d si Pedro sa kiliran niadtong pensa, masulub-on kaayo, ang umang usab diay didto sa punggasan nagakaling­aw sa diyotayng daob. Mikuha siyag posporo ug giduslitan pag-usab ang punggasan. Ug sa pagsiga gayod, nagpiliik na usab dayon ang ungo kay gitaptan sa nagdilaab nga kalayo.

“Intawon, Pedro! Pedro, intawon! Tumanan ko na gayod ikaw bisan unsay pangayoon mo.”

Giduol ni Pedro pag-usab ang ungo, gihikap niya ang sapot niadto ug… napalong gilayon ang kalayo sa kalawasan niadtong balbal.

Kay nalisang na man nga masunog siya pag-usab, ang ungo misaka sa itaas ug mikuha sa iyang lana. Sa diha na ang lana, mikuha siyag balhibo sa agila, gihumod niya sa lana ug gibendita ngadto sa dapit nga gidaganan niadtong mga mananap nga nanggula gikan sa iyang pensa.

Wala madugay, namalik ang tanang mananap nga nakagawas. Unya, sa diha na ang mga mananap, gihumod gihapon niya ang balhibo sa agila sa lana, ug gibenditah­an pag-usab ang tanang mananap.

Oh! sa katingala ni Pedro! Sa iyang atubangan nanindog ang nagkalainl­aing prinsesa ug prinsipe. Silang tanan, nangluhod sa iyang atubangan ug nagpasalam­at kaniya kay giluwas niya sila niadtong wala na untay kataposan nga paghibilan­ggo sa pensa sa ungo nga engkantoha­non.

“Apan kaninyong mga prinsesa, kinsa kaninyo ang gihinganla­g si Donya Sepulveda?” Nangutana si Pedro.

Unya miduol kaniya ang usa ka tigulang nga hari ug mitug-an: “Ginong, ang anak ko, si Donya Sepulveda atua gihapon sa balay sa mga salampati. Luwasa intawon siya, Pedro, kay ipapangasa­wa ko siya kanimo.”

Si Pedro naghigwaos pagtan-aw gayod kang Donya Sepulveda. Mao kadto nga giagaw niya ang lana sa ungo ug kadtong balhibo sa agila ug siya gayod ang nangunay pagduol sa balay sa mga salampati. Katulo niyang bendita, ang balay sa mga salampati natumba ug dihadiha, nanindog dayon ang maanyag nga mga prinsesa nga dili pa dugay pulos unta mga langgam.

Kanilang tanan, dihay usa nga nahilahi sa kaanyag.

Malingin kaayo ang lawas ug nanihag-sihag sa katahom ang aping.

“Dili ba si Donya Sepulveda ikaw?” Milaktod pagpanguta­na si Pedro niadtong prinsesa nga mao ray hawod sa tanang kaanyag.

“Si Donya Sepulveda ang akong ngalan.” Mitubag ang prinsesa.

“Unya, mibalik si Pedro sa hari ug namulong: “Karon, Senyor Hari, kay ang anak mo ako na man nga nabawi, tugoti nga kami mamauli, magtipon pagpuyo ning kinabuhi!”

Apan ang hari mitubag: “Sukton ko una, Pedro, kon mosugot ba si Donya Sepulveda kanimo, kay dili man ugod maayo, magkatipon kamo nga wa siyay gusto.

Si Pedro, ang hari ug unya ang umang nga nagsunod-sunod kanila miduol kang Donya Sepulveda: “Sepulveda nga anak ko, uyon ka ba, Inday, nga maminyo kang Pedro nga nakaluwas kanimo?” Nangutana sa iyang anak ang hari.

“Uyon ako, amahan ko, kon makatuman siya sa mga pangayoon ko.” Mitubag ang prinsesa.

“Bungat, Prinsesa, sa gikinahang­lan kay dad-on ko ang tanan sa imong atubangan.” Mitubag pagdali si Pedro.

“Gusto kong imong dad-on sa akong atubangan karonkaron dayon ang usa ka balay nga mahimo lamang sa tag-iya nga duludad-on.”

“Ania man kining balay ko, dili ba kining balaya ginadalada­la ko bisan asa ako mahipunta?” Misakgaw dayon ang umang.

Ang prinsesa wala makatingog. Unya nangayo siya pagusab: “Dad-on mo nganhi sa akong atubangan ang balay nga binuhat sa laway.”

Nagwagtang lang pagkalit sa ilang atubangan ang umang. Ug wala madugay, nahibalik nga nagdala sa kaka kun tambayawan nga nangitlog.

“Ania na, Prinsesa, dili ba ang iyang balay binuhat man sa iyang kaugalingo­ng laway?” matod sa umang.

Ang prinsesa miyukbo. Unya ang hari, ang prinsesa, si Pedro, ug kadtong umang, namauli sa palasyo. Didto gikasal dayon si Pedro ug si Donya Sepulveda. Mangilngig ang kombera.

Ug unya, wala madugay, gikuha ni Pedro ang iyang magulang ug silang tanan, lakip kadtong umang, nagmalipay­on na didto sa palasyo. Apan, una pa diay, ang umang mikamang sa katre ni Pedro ug mitugan: “Abi ba ugod nimo, Pedro, kon ako umang gayod nga tinuod? Usa ako ka tawo sama kanimo. Namasol ako usa ka adlaw sa dagat nga imo kining gipahubsan. Hikit-an ako sa usa ka kataw. Ug iya akong gitiawan. Mao na kadto nga gihimo akong umang. Ug ang dagat mao nay pinuy-anan ko. Ug kay miabot na man ang tagal ko, ugma tawo na usab ako sama kanimo.”

Ug sa pagkaingon ugma tuod, nahimo nang tawo ang umang. Ug siya maoy gihimo ni Pedro nga engkargado sa katunga sa matahom nga palasyo nga iyang gipuy-an.

(KATAPOSAN)

 ?? ?? Didto, nagdilaab sa kaugalingo­n niyang sapot, hikit-an nila ang ungo— nag-inga tungod sa hilabihang kasakit.
Didto, nagdilaab sa kaugalingo­n niyang sapot, hikit-an nila ang ungo— nag-inga tungod sa hilabihang kasakit.
 ?? ??
 ?? ??
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines