Bisaya

Ang Bagani sa mga Tagna

- Nobela ni Anijun Mudan-udan

26. Ang Karaang Mantukobay

Lasang sa Mantukobay Sayong Buntag

WALA pa mosidlak ang Adlaw sa dihang miabot si Robert Makaindan sa Lasang sa Mantukobay. Malinawon pa ang mga yamog nga nanambid sa dahon ug mga sagbot samtang naminaw sa way hunong ang dagulos sa suba sa Katigbian. Samtang ang bugnaw nga huyuhoy igo rang mihaphap sa dahon sa mga kahoy diin bibo nga nanag-awit sa pagsugat sa kabuntagon ang nagkalainl­aing langgam.

“Sama sa mga buntag sa Amusig,” matod pa ni Robert Makaindan sa iyang kaugalingo­n nga nahinumdom sa mga buntag niadtong bata pa siya.

Gamit ang katingalah­ang mapa, dali ra alang sa ulitawo ang pagsubay-subay sa suba sa Katigbian. Matod pa ni Laga Pigsayu, ang kaulo sa maong suba usa ka bungtod nga lunlon batong bantilis. Mao kadto ang usa sa mga tuyo sa lalaki sa pagbalik sa Lasang sa Mantukobay. Kadto tungod kay interesado siya sa maong bungtod. Nagtuo siya nga malagmit adunay dakong deposito sa puthaw ang maong bungtod ug nasayod siya nga kadto iyang magamit sa umaabot nga panahon.

“Layo gyod tuod diay ning lugara, ha,” matod ni Robert Makaindan sa iyang kaugalingo­n sa dihang nakaabot siya duol sa tiilan sa dakong bungtod nga lunlon batong bantilis diin mibugwak gikan sa usa ka dakong liki ang kaulo sa suba sa Katigbian. Kon dili tungod sa katingalah­ang mapa, malagmit kapin sa tunga sa adlaw niya kadtong baklayon gikan sa balay kanhi ni Laga Pigsayu.

Padayon nga milakaw si Robert Makaindan padulong sa kaulo sa suba sa Katigbian. Nakamatiko­d siya nga inanay nga nagkagagma­y ang mga bato sa suba samtang nagkaduol siya sa kaulo. Mao pay pagsidlak sa Adlaw sa dihang nakaabot siya sa lugar diin nakita niyang mibugwak ang tubig nga maoy gigikanan sa dakong suba. Kusog kaayo ang bugwak sa tubig gikan sa dakong liki sa bato sa tiilan sa bungtod. Sa iyang banabana, mga tunga sa dupa ang gilapdon sa maong bugwak. Atubangan sa maong kaulo ang usa ka linginon nga linaw sa tubig nga mga lima ka dupa ang gilapdon. Apan ang nakakuha sa atensiyon sa ulitawo mao ang nagsidlak-sidlak nga mga bato ilawom sa maong linaw nga kita kaayo tungod sa katin-aw sa tubig.

“Mga mutya?” mao kadto ang pangutana ni Robert Makaindan sa iyang kaugalingo­n. Gilantaw niyag ayo kadtong mga batoha. Nakamatiko­d siya nga lainlain ang kolor sa maong mga bato tungod kay lainlain man ang kolor sa ilang mga sidlak. Lainlain sab ang ilang gidak-on.

Nahunahuna dayon sa ulitawo nga kuhaon kadtong mga mutyaa. Sa iyang pangagpas, malagmit mahalon kadtong mga butanga ilabi na sa kontinente. Sumala sa saysay ni

Laga Pigsayu, bisan gani ang puthaw nga hinimbis inilog man pag-abot didto sa kontinente. Mao nga nakahukom na ang ulitawo nga tigomon kadtong mga mutyaa aron aduna siyay dugang nga salapi sa umaabot nga panahon. Tungod kay sumala sa saysay ni Abang Baylan Manlayangl­ayang, dakong sapi ang gikinahang­lan aron makatungto­ng ang usa

ka binuhat sa kinatas-ang ang-ang sa gahom sa kalibotan sa Libungan. Mao nga alang kang Robert Makaindan, kinahangla­n kanunay siyang magtigom og sapi ilabi na kay nakabaton siyag tinguha nga makabalik sa kalibotan diin siya naggikan.

Moupok na unta siya aron kuhaon kadtong mga mutya. Apan sa dihang nabatian sa iyang mga tiil ang kabugnaw sa tubig, mikawas siya sa tubig aron magpabukal og tubig. Gikan sa iyang kahibulong­ang kamuyot iyang gikuha ang usa ka lingkorana­n, usa ka gamayng talad, usa ka takuri ug usa ka tasa. Dali ra siyang nakahaling kay daghan mang uga nga dahon ug mga sanga sa kabatohan sa duol. Gitak-ang dayon niya ang takuri. Ug samtang naghulat sa iyang ininit, gihanay niya sa gamayng talad ang iyang balon nga pagkaon.

“Maayo na lang gani kay nakadala kog mga bulak sa binagyasan ni Laga Pigsayu,” matod sa ulitawo sa iyang kaugalingo­n samtang gilanghab ang alimyon sa iyang ilimnon. Human niyag higop sa makatulo, misugod na dayon siyag pamahaw. Kaadlawon pa sa dihang gihatod sa mga sulugoon sa Balay Kalipay ang iyang giorder nga balon.

“Kinahangla­n manakop diay kog otro og mga mananap kay hapit nang mahurot ang suplay nga karne sa Balay Kalipay,” matod niya sa iyang kaugalingo­n. Sumala sa taho ni Maganding, kini tungod kay halinon ang ilang mga sud-an nga giluto gikan sa talagsaong mga karne.

Sa dihang nahuman na siyag pamahaw, padayon siyang miinom sa ilimnong hinimo gikan sa mga bulak sa binagyasan nga gihumol sa ininit nga tubig. Samtang siya naghigop, nabatian niya nga maorag adunay puwersa nga hinay-hinay nga nagkakusog. Gikan kadtong puwersaha sa linaw sa tubig. Nabati niya nga hinay-hinay kadtong mitulod kaniya.

“Unsang matanga sa puwersa kini?” matod ni Robert Makaindan sa iyang kaugalingo­n. Mikunot ang iyang agtang. Maorag kalit nga mibug-at ang iyang lawas. Naglisod gani siyag hipos sa iyang mga gamit.

Human niya hiposa ang iyang mga gamit, milakaw dayon siya padulong sa daplin sa linaw. Naglisod siya sa kada lakang. Maorag gipangbita­yan og sinako nga mais ang iyang mga bitiis. Samtang ang iyang lawas maorag lunlon bato sa kabug-at. Apan bisan pag mao-maong ginhawa niya,

Nahibalik si Robert Makaindan Sa Lasang sa Mantukobay ug laing abentura na usab ang iyang nasinati…

naningkamo­t siya nga makaabot sa daplin sa linaw. Timaan sa kalisod sa iyang gibuhat tungod kay duol nang mosalop ang Adlaw sa dihang nakaabot siya sa daplin sa linaw. Ug kadto katingalah­an gyod kon hunahunaon nga lima ra ka dupa ang distansiya niadto gikan sa daplin sa linaw.

“Utong, Dong Robert! Utong!” pulong niya samtang gipugos niya ang kaugalingo­n nga makalingko­d atubang sa linaw. Naglisod na siyag ginhawa kay maora man og gipangumot ang iyang mga baga. Nabati sab niya nga mihinay ang pitik sa iyang kasingkasi­ng. Sakit ang pamati sa iyang tibuok lawas, ilabi na ang iyang kabukogan.

Sa dihang duol nang mawad-an sa panimuot ang ulitawo, nabati niya nga maorag kalit nga adunay naabli sa tungatunga sa iyang agtang. Human kadto, nabati niya ang usa ka pamilyar nga bul-og sa enerhiya. Kadto mao ang enerhiya gikan sa bakunawa nga naumol sa enerhiya gikan sa ritwal sa pagtukob. Maora kadtog misunop sa iyang kabukogan ug mihimog nipis nga putos sa iyang tibuok lawas. Ug samtang kadto nahitabo, nabatian sa ulitawo ang inanay nga pagkunhod sa kasakit nga iyang gibati. Mipiyong siya aron bantayan ang mosunod nga mga mahitabo. Nasayod siya nga kining mao nga kasinatian mohatag og dugang nga kusog ug gahom kaniya kon molampos siya niining pagsulaya.

Tungang gabii sa dihang nabati ni Robert Makaindan nga napilo na sab ang kakusog sa puwersa gikan sa linaw. Mikagot ang iyang mga ngipon. Wala na niya mabantayi nga nanglugsot na ang dugo sa iyang mga dunggan, ilong ug mga mata. Wala madugay nabati niya nga maorag gipangumot ang iyang kaunoran.

“Binakal!” mao kadtoy singgit niya sa iyang hunahuna. Apan human kadto, misamot ang kasakit nga iyang gibati. Apan sa dihang moaksiyon na sab siyag kalipong, nabati niya nga naabli na sab ang iyang agtang. Ug sama sa unang nahitabo, misunop sa iyang kabukogan ang puwersa sa enerhiya gikan sa iyang galamhan. Ug sa dihang gibukotan na siya sa maong enerhiya, hinay-hinay sab nga mikunhod ang kasakit nga iyang gibati.

Sa iyang pagbukhad sa iyang mga mata, mao pay pagbutwa sa kahayag sa kabuntagon. Nabati niya nga padayon pa gihapon ang puwersa gikan sa linaw apan wala na mobatig kasakit ang iyang lawas. Bisan tuod kon bug-at pa gihapon ang iyang paminaw sa iyang lawas, makalihokl­ihok na siya og tarong. Apan mibati og kaluya ang iyang lawas. Maorag nahurot na ang tanan niyang kusog. Ug maorag nakalitan siya sa dihang nakabati siyag tumang kagutom. Mao kadto nga nagdali siyag kuha sa iyang balon gikan sa iyang katingalah­ang kamuyot. Timaan nga gigutom gyod siya kay ang iyang balon para sa usa ka semana iya mang nahurot. Ug bisan siya natingala kon diin mipaingon kadto kay wala man gani moburot ang iyang tiyan bisan sa kadaghan sa iyang gikaon.

Gipaningot siya human niyag kaon. Ug human kadto, nahikatulo­g siya. Maayo ang iyang pagkahinan­ok daplin sa linaw. Ug samtang siya nahikatulo­g, wala siya masayod nga adunay hait nga mga mata nga naniid kaniya gikan sa usa ka dakong bato nga nagdungaw sa maong linaw.

“Usa ka tawo?” mao kadtoy pulong sa tag-iya sa maong mga mata. “Ug batan-on pa gyod?”

Maorag nawala ang kadasig sa mahait nga mga mata. Nagdali siya nga migula gikan sa langob sa tumoy sa bungtod sa dihang nabatian kagabii ang pagkusog sa puwersa gikan sa linaw. Nagdahom siya nga usa ka gamhanan ug kusgang linalang ang miabot. Mao kadto ang hinungdan nga nagdali siya sa pagsusi. Apan napalaw siya sa dihang nakita nga usa ka yanong batan-on lamang ang miabot.

“Apan nganong ingon niadto kakusog ang puwersa gikan sa linaw?” Naglibog ang tag-iya sa hait nga mga mata. Naglingo-lingo siya. Apan human ang pipila ka gutlo, nakahukom siya nga mopadayon na lang sa pagpaniid. Mipauraray siya sa dakong bato ug gipiyong niya ang iyang mga mata.

Udtong tutok na sa dihang nakamata si Robert Makaindan. Nabati niya nga kusog pa gihapon ang puwersa gikan sa linaw apan wala na siya maglisod sa paglihok.

Nabati sab niya nga maorag samot nga mihait ang iyang pamati. Gawas pa niini, maorag nadugangan ang kahimsog ug kalig-on sa iyang lawas. Nalipay siya sa dihang nasuta niya kini. Mao kadto nga nahunahuna­an niya nga usa ka dakong kahigayona­n kini aron nga madugangan ang kusog ug gahom. Tungod kay nasayod siya nga ang bisan unsang matang sa gahom kinahangla­n adunay takos nga balayan. Kon himsog ug lig-on ang lawas, dakong kusog ug gahom ang mahimo niining tipigan.

“Taliwala sa dakong peligro, adunay dakong benepisyo.” Mao kadto ang misulod sa hunahuna sa ulitawo samtang nagtan-aw sa linaw. Miginhawa siyag lawom. Human kadto, walay pagduhaduh­a siyang mituslob sa tubig. Ug dihadiha, nabatian niya ang grabeng katugnaw nga mikuyanap hangtod sa iyang galamhan.

“Lugong ha kinalabaw!” singgit niya sa iyang hunahuna. Dungan niadto iyang gihunahuna nga mogawas kadtong enerhiya gikan sa iyang galamhan. Ug tuod man, nabati niya nga daw naabli ang iyang agtang diin migula ang enerhiya nga mikuyanap dayon sa iyang kabukogan ug tibuok lawas.

“Uy, aduna pod diay tinagoan nang tawhana, ha,” matod pa sa tag-iya sa hait nga mga mata nga kalit nga mibuka sa dihang nabati niya ang bul-og sa enerhiya gikan sa ulitawo. “Molampos kaha siya?”

Mibatig kulba-hinam ang tag-iya sa hait nga mga mata. Mipaspas ang pitik sa iyang kasingkasi­ng. Maorag nabuhi ang iyang paglaom. Dugay na siyang nangandoy nga makakitag perpekto nga lawas nga iyang masudlan. Bisan pag unsa kalig-on ang iyang lawas isip usa ka batong hilop, dako ang limitasyon niini alang kaniya. Tungod kay matag pito ka bulan mangahul-os man ang iyang mga himbis. Ug sa panahon nga siya maghul-os, mao usab kadto ang panahon nga luya ang iyang lawas. Wala kini malimot sa nahitabo kanhi kaniya nga hapit siya mapatay sa ordinaryon­g mga mangangaso niadto sa Kimaya tungod kay naatlan siya sa iyang tinghul-os. Mao nga sukad niadto, nakahukom siya nga mangitag lawas nga iyang maangkon. Ang nakaparat lang kay lisod alang kaniya nga makakitag lawas nga makaarang sa iyang kusog ug gahom.

Sa laing bahin, walay hanaw si Robert Makaindan nga samtang siya nagkapulik­i og batok sa gahom gikan sa linaw aduna diay nag-atang kaniya. Igo ra siyang nakaginhaw­a og pito ka lawom nga pagginhawa sa dihang nabati niya ang pagkadoble na sab sa puwersa gikan sa linaw. Nagdugo-dugo na ang iyang mga ngabil, ilong ug mga dunggan. Mao-mao gyod ang iyang ginhawa sa pagbatok sa maong puwersa. Gihunahuna na sab niya nga mopagawas og enerhiya gikan sa iyang galamhan.

“Binakal! Binakal! Binakal!” singgit ni Robert Makaindan aron magpabilin nga tin-aw ang iyang pangisip. Niadtong tungora maorag mibuhagay ang enerhiya gikan sa iyang galamhan. Nabati dayon niya nga mikunhod ang kasakit nga iyang gibati. Apan igo ra siyang nakaginhaw­ag lawom sa dihang maorag mihagtik sa iyang agtang ang puwersa nga maorag barina nga buot mobangag sa iyang agtang.

“Lugong ha kinalabaw!” Mao kadtoy kinaulahia­ng singgit sa ulitawo nga tin-aw pa ang iyang pangisip. Tungod kay human kadto, nadungog niya nga maorag adunay nabuak

sulod sa iyang galamhan. Wala na siya masayod kon unsay sunod nga nahitabo tungod kay nawad-an na man siyag tinaw nga pangisip.

“Pagkaisog batan-ona!” pagdayeg sa batong hilop. “Apan

kawang ang kaisog kon kamatayon ray sangpotan.”

Sa pagkatinuo­d, gisayangan gyod ang batong hilop.

Tungod kay talagsaon gyod ang abilidad ug kaisog ni Robert Makaindan. Apan sa laing bahin, naghinam-hinam sab ang batong hilop. Kay kon magmalampo­son ang pagkabag-o sa lawas sa ulitawo, igo na kini aron mahimong balayan sa gamhanang gimokod sa batong hilop. Hinay-hinay kini nga mikanaog paduol sa linaw. Sa dihang miabot kini daplin sa linaw, nakita niini nga maorag naniga ang mga mutya sa ilawom sa linaw. Nalipay ang batong hilop. Tungod kay nasayod kini nga padayon ang puwersa sa linaw sa paggama sa bag-ong lawas ni Robert Makaindan. Nasayod niini ang batong hilop tungod kay ang iyang lawas miagi man gihapon sa maong proseso kaniadto. Kon buot hunahunaon, walay makalupig sa kalig-on sa iyang lawas sa kasagarang mga adlaw. Apan dili niya mabag-o ang iyang kinaiyahan isip batong hilop nga maghul-os sa kada pito ka bulan. Pipila ra ang nasayod nga ang batong hilop usa ka matang sa busaw nga ang lawas usa ka higante nga halas. Ug nga ang hul-os niini mao ang ginikanan sa lig-on nga puthaw nga hinimbis.

Buntag sayo human molabay ang pito ka adlaw, hinayhinay nga napalong ang kasiga sa mga mutya sa ilawom sa linaw. Hinay-hinay sab nga nahanaw ang puwersa gikan sa linaw. Niadtong tungora, nahingpit na ang pagkabag-o sa lawas ni Robert Makaindan. Ug sa dihang nakita kadto sa batong hilop, misangko gyod sa langit ang iyang kalipay.

“Karon, makabaton na kog lawas nga perpekto ug ligon,” matod pa sa batong hilop. Wala dayon siya maglangan, miduol dayon siya sa lawas ni Robert Makaindan.

“Kanak nu abin, nu agupala din, yan ad manggakud, tu yan ad mulin-ulin.” Adunay gahom ang tingog sa batong hilop sa pinulongan sa mga hilop. (Ako nay manag-iya, niining balayan, ako nay manag-iya, kay ako nay espiritu ning lawasa.)

Human kadto, migula gikan sa lawas sa dakong halas nga batong hilop ang maorag aso nga kolor itom. Mao kadto ang iyang mulin-ulin o espiritu. Sa dihang nakagawas na siyag husto gikan sa iyang lawas, maorag usa ka hamtong nga lalaki ang panagway niini. Mibalik kadto sa pagkahimog aso dayong misulod sa lawas ni Robert Makaindan. Apan niadtong tungora kalit nga mihayag ang sulod sa galamhan ni Robert Makaindan. Kadtong maong kahayag gikan sa tulo ka bato nga maoy gamit sa ritwal sa pagtukob. Dungan niadto, nadungog ang singgit sa mulin-ulin sa batong hilop.

“Imposible kini!” Dili makatuo ang batong hilop nga buhi pa ang mulin-ulin ni Robert Makaindan.

Sa pagkatinuo­d, wala na gyod untay purohan nga mabuhi pa ang mulin-ulin ni Robert Makaindan sa dihang nabungkag ang balayan sa iyang galamhan. Tungod kay ang pagkabungk­ag niadto nagpasabot man nga nabungkag sab ang iyang mulin-ulin. Apan tungod sa dugo ni Robert Makaindan nga iyang gipatulo sa tulo ka bato nga gigamit niya sa ritwal sa pagtukob, adunay bahin sa iyang mulin-ulin

nga nabilin sa maong mga bato. Ang nakaparat lang tungod kay sa kaluya niini dali ra kining nakontrol sa espiritu sa mantukobay nga maoy nagpuyo sa tulo ka bato. Ug mao nga sa pagkatinuo­d, ang mantukobay maoy nakigharon­g sa mulin-ulin sa batong hilop nga buot moangkon sa lawas ni Robert Makaindan.

“Binakal!” singgit sa mulin-ulin sa batong hilop sa dihang nasuta nga dili na siya makagawas sa galamhan sa ulitawo. Kadto tungod kay sa dihang nagsugod sa pagbaga ang tulo ka bato, nabati niya ang kusog kaayo nga puwersang mibira kaniya padulong sa tunga-tunga sa maong tulo ka bato. Sa iyang tibuok kinabuhi, didto lamang siya mibati og tumang kahadlok. Gilusapan gyod siya og ayo.

“Ang atay sa karaang mantukobay!” Ulahi na sa dihang nasayran niya ang kamatuoran. Wala gyod siya magdahom nga ang batan-on nga abi niyag yanong tawo lamang aduna diay gyod usa ka dakong tinagoan. Bisan si Robert Makaindan way kasayoran nga ang tulo ka bato nga ingon og kinumo kadagko tulo diay ka bahin sa atay sa usa ka makalilisa­ng nga binuhat nga nailhan lamang sa angga nga “karaang mantukobay”. Sumala sa mga adunay kasayoran, ang karaang mantukobay usa ka busaw nga gikahadlok­an bisan sa mga tagbaya ug mga tumanud.

Apan dili usab kasagarang busaw ang batong hilop.

Ug tungod kay luya man kaayo ang mulin-ulin ni Robert Makaindan nga nalukong sulod sa tulo ka bato, ang mipasulabi sa iyang galamhan mao ang kabangis sa salin nga mulin-ulin sa karaang mantukobay. Ug tungod sa manablahay nga pakigbatok sa mulin-ulin sa batong

hilop, labaw na nga mipasulabi ang kabangis sa karaang mantukobay.

“Ahhhhhh!” singgit sa mulin-ulin sa batong hilop. Apan wala niini mapugngi nga masuyop sa tulo ka bato diin nagpuyo ang salin nga mulin-ulin sa karaang mantukobay. Anam-anam nga nasuyop ang itom nga aso nga maoy mulinulin sa batong hilop. Ug gikan sa maong tulo ka bato, migula ang itom nga bul-og sa enerhiya nga misulod sa galamhan ni Robert Makaindan.

Sa dihang nahitabo kadto, mibuka ang mga mata ni Robert Makaindan. Apan dili na kini sama sa iyang mga mata sa miagi. Tungod kay pula kaayo ang iyang mga mata. Maora kinig mata sa mapintas nga mananap. Sama na kini sa mga mata sa mabangis nga busaw. Ug niadtong tungora, ang mipasulabi sa iyang galamhan mao ang kahigwaos nga mopatay ug mokaon og atay ug kasingkasi­ng. Sa usa ka pagpamilok, nahanaw na siya sa linaw sa kaulo sa suba sa Katigbian. Ang nabilin lamang didto mao ang lawas sa batong hilop.

Mibutho si Robert Makaindan sa usa ka walog diin daghang mananap ang mao pay pagpangabo­t aron manabsab. Unang nakamatiko­d kaniya ang duha ka dagkong baksan nga nag-atang kon adunay masaag nga mananap padulong kanila. Nakurat sila sa dihang nakita nga adunay tawo nga kalit ra nga mibutho duol sa ilang nahimutang­an. Sa dihang nasuta nila nga kadto usa ka tawo, nalipay ang duha ka baksan. Apan wala pa gani sila makalihok sa dihang kalit ra nga napalong ang ilang mga panan-aw. Ni wala gani sila masayod kon unsay nahitabo. Sa usa ka pagpamilok, gilanlan na ni Robert Makaindan ang ilang mga kasingkasi­ng ug mga atay. Sunod niadto, mikupos ang duha ka baksan samtang gisuyop sa tulo ka bato ang tanang enerhiya sa ilang mga lawas.

“Busaw!” singgit sa buaya nga upat ang mga mata ug unom ang mga tiil sa dihang nakita ang iyang kauban nga anam-anam nga mikupos. Apan mao na kadto ang kinaulahia­n niyang singgit tungod kay human kadto, nahitabo usab kaniya ang nahitabo sa iyang kauban. Apan tungod sab sa maong singgit, adunay mga mananap ug mga

busaw nga nakaipsot. Ug tungod niadto, nabaniog sa tibuok Lasang sa Mantukobay ang pag-abot sa makalilisa­ng nga mantukobay. Nag-iyahay sa pagtago-tago ang tanan nga nahadlok matukob. Adunay mga nanganti nga patyon ang gikalisang­ang mantukobay apan wala na sila sukad igdungog pa sukad mogula gikan sa ilang mga tagoanan.

(PADAYONON)

 ?? ?? Mao pay pagsidlak sa Adlaw sa dihang nakaabot siya sa lugar diin nakita niyang mibugwak ang tubig nga maoy gigikanan sa dakong suba…
Mao pay pagsidlak sa Adlaw sa dihang nakaabot siya sa lugar diin nakita niyang mibugwak ang tubig nga maoy gigikanan sa dakong suba…
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines