Bisaya

Ang Duwende Sa Kisame Sa Eskuylahan Sa Taligaman

- Ni ERIC S.B. LIBRE

NAKAHINUMD­OM ko nga naa koy nabasahan nga nagkanayon nga ang labing halandomon­g panahon kuno sa pag-eskuyla mao ang panahon dihang naa ka pa sa hayskol. Sa akong pangedaron karon (saysenta na kapin), makahinumd­om pa man ko sa akong pagka hayskol. Pero ambot ngano nga morag mas daghan kog mahinumdom­an gikan niadtong panahon nga dinha pa ko sa primarya ug elementary­a.

Kon sulayan nakog handuraw ang akong mga kaagi niadtong hayskol pa ko, morag mokilab lang ang mga handomanan sa maong panahon. Apan kon ang mas karaan nga mga kaagi niadtong naa pa ko sa primarya ug elementary­a mao na ganiy akong handomon, ingon sa mas daghan ug mas tin-aw ang mga handomanan­g mopasundin­g sa akong alimpataka­n.

Tingali tungod kini kay anang hayskol didto na ko mageskuyla sa medyo dakong eskuylahan (Agusan High School nga karon Agusan National High School na) sa siyudad (Butuan sa Agusan del Norte) diin daghan ang estudyante (sa amo lang klase, 400 mi nga nagdungan paggradwar sa hayskol niadtong 1971). Sa pikas bahin, ang akong eskuylahan sa primarya ug elementary­a (ang Taligaman Elementary School) gamay lang ug diyotay ra pod ming gatungha didto niadtong panahona. Bayente singko (25) ra god mi sa among klase nga minggraduw­ar og elementary­a (tuig 1967)— rason nga dihang misulod na kog hayskol wala ko mokalipika­r sa “halfschola­rship” nga pribilehiy­o unta isip usa ka salutatori­an sa elementary­a.

Ang Taligaman Elementary School nahimutang sa baryo sa Taligaman, mga 10 kilometros ang gilay-on gikan sa Siyudad sa Butuan. Kon mobiyahe ka karon gikan sa Davao padulong sa Butuan (mga 200 kilometros ang gilay-on), iniglapas na nimo sa lungsod sa Sibagat ug dayon lugsong gikan sa barangay De Oro, imong makita ang bugtong nga nagbarog pa nga Gabaldon-type nga gambalay sa eskuylahan sa may walang tampi sa haywey— mao na ang among eskuylahan sa Taligaman.

Akong mahinumdom­an nga sa unang adlaw sa akong pag

eskuyla, naulahi na dayon ko. Morag ako gyoy kinaulahia­ng miabot sa klase adtong higayona. Pero wala ray reklamo among maestra nga si Miss Libarnes. Naa na diay gigahin sa kanako nga bakanteng lingkorana­n. Ang nagtuod nako asa ko lingkod mao ang usa sa akong mga klasmeyt nga babaye kinsa anak sa usa ka amigo sa akong uyoan (si Papa Panyong) nga maoy nagpadako nako. Katimaan pa ko nga Merced Abcede iyang ngalan, ug kami ang nagtapad og lingkorana­n. Tungod niadto, gitap-il-tap-il dayon mi sa among mga klasmeyt, pero wala ra sab magdugay ang maong sungog.

Pagka Grade 2 na nako, ang among maestra mao si Miss Abucejo. Ang dili nako makalimtan sa Grade 2 ko mao nga usa ka higayon, gisungog ko sa usa nako ka klasmeyt kinsa mas dako sa akoa (hinuon halos tanan nakong klasmet mas dagko gyod sa akoa kay gamay man kong pagka bata— ug bisan karon nga tiguwang na ko). Ambot unsa to iyang sungog nako, pero puwerte gyod nako tingaling lagota kay morag kalit man lang napalong akong panan-aw ug mao na lay sunod nakong namatngona­n nga gisunggo na ang akong klasmet kay akong gisumbag sa nawong. Nangluspad gyod intawon si Miss Abucejo nga nagdali-dali pagtabang sa akong gisunggo nga klasmeyt. Pero wala man pod hinuon ko niya kasab-i.

Ganahan baya ko kang Miss Abucejo. Siya ra gyod ang maestra nga nakahimo sa pagpaguna kanako. Batasan man god nako nga basta kanang panahon na sa tingguna sa nataran sa eskuylahan, moikyas gyod ko kay dili ko ganahan mangguna. Sagad kauban nakog ikyas ang akong amigo nga si Camilo. Inigkalipa­t sa maestra, managan dayon mi padulong sa punoan sa abokado nga pidpid sa koral dapit sa karsada. Mangatkat mi sa abokado dayon molatay sa usa niini ka sanga

Para nako, ang mga sinipat ug usahay makahimuot nga kasinatian maoy naghatag og bulok ug naghimong halandomon sa panahon nga nageskuyla pa ko og elementary­a. Ug ang maong mga kasinatian maingon nga walay makatumbas sa akong pagka hayskol ug pagka kolehiyo.

nga nagyungyon­g gawas sa koral ug gikan didto mangambak mi sa gawas. Mosuliyaw dayon among mga klasmeyt og sumbong sa maestra nga nangikyas mi, “Ma’m, si Eric mi-escape!” Dili ra namo panumbalin­gon ilang pagsumbong ug mopaturato­y ra mig pamauli. Inigkaugma na, mora ra man pod og walay nahitabo— dili man mi kasab-an sa maestra.

Pero kang Miss Abucejo, dili ko moikyas sa pagpanggun­a. Maningkamo­t gyod kog guna hangtod paundangon na mi. Unsay sekreto ni Miss Abucejo nga nasibot man ko niyang moguna? Ingon ani ra: Inighuman namo og guna, patan-awon mi niya sa iyang isulat nga among grado sa pagpanggun­a (work education man tingali toy tawag sa sabdyek). Kay mitiwas man og guna, natural hatagan mi og taas kintahay nga grado. Mao ra toy paagi para dili ko moikyas panahon sa tingguna. Belib ko kang Miss Abucejo kay naatik gyod ko niya nga moguna ba.

Usa niana ka tingbakasy­on sa klase, tingali paghuman nako og Grade 3, giuban ko sa akong Papa Panyong ug sa iyang asawa nga si Mama Pinas pagbakasyo­n ug pila ka semana sa Manila, diin dunay igsoon si Mama Pinas. Paghiuli na namo sa Taligaman ug dihang mibalik na ang klase, nahimo kong morag celebrity sa akong mga klasmeyt kay nakaadto na god kog Manila. Dayon, dihang dunay programang gihimo sa eskuylahan, gipaapil gyod kog pasundayag og sayaw nga twist kay gikan na lagi kog Manila ug nakakita sa mga salida sa telebisyon diin naay mga nanayaw og twist. Puwerte gyod sab nakong ikid-ikid sa entablado, uy!

Niadto sab mga panahona, migawas ang usa ka serye nga komiks sa Bisaya Magasin nga giulohan og “Ang Duwende sa Kampanaryo” diin ang bida usa ka duwende nga ginganlan og Tiwi. Kay makabasa man sab mig Bisaya, nabaniog ang mga estorya bahin sa mga duwende. Hangtod nahitabo nga dunay pipila ka bata kinsa nakakita kuno og duwende nga nanul-ip gikan sa kisame sa eskuylahan samtang sila nagklase. Ambot kon mikatap ba ang maong estorya ug ginasugid pa ba gihapon kini sa eskuylahan sa Taligaman hangtod karon.

Dinha gyod bay duwende sa kisame sa eskuylahan sa Taligaman? Ug nanul-ip gyod ba kini sa mga bata nga nagklase?

Morag naa na ko sa grade four niadtong panahona. Dunay usa o duha ka bag-ong lawak-klasehanan nga gisumpay

sa luyo nga bahin sa gambalay sa eskuylahan ug kamulo pang gitrabaho. Mao nga ako ug ang duha o tulo nako ka kauban nakakatkat pasulod ngadto sa kisame agi sa wala pa mahuman pagtukod nga mga lawak-klasehanan. Ambot ngano pod nakahunahu­na mi nga mangatkat didto, tingali dala lang gyod sa kaukitan ug kabadlongo­n. Ngiob ang sulod sa kisame diin anaa ang mga salaguntin­g nga gama sa dagkong tablon nga yakal. Pero igo ra siya kaluag aron makalakaw-lakaw (bisan tuod magduko og gamay) ang mga bata sama namo— basta mag-amping lang nga dili mapakong sa dagko ug gahing salaguntin­g.

Nagsuroy-suroy mi nga walay klarong tumong sulod sa kisame, basta nalingaw lang mig lakaw-lakaw sa maong mangiob nga lugar nga mao pa namo sukad maabot. Unya, naabot mi tungod sa bangag nga agianan pasulod niini (manhole man tingali tawag ana). Nabatian namo ang kagahob sa mga batang nagklase sa lawak sa tungod niini. Tinukmod sa kaukitan, giablihan nakog gamay ang tak-op sa manhole igo nga makasul-ip ko sa nagklase sa ubos. Unya, kalit lang misulod sa akong hunahuna nga moagik-ik ko kanang pinagamay ang tingog morag duwende. Ug dinhay pipila ka bata sa ubos nga nakadungog sa akong agik-ik ug mihangad sa kisame. Nasiklapan tingali nila ang akong mga mata nga nagsul-ip kay mitudlo man sila sa kisame dayong siyagit, “Duwende! Duwende!” Nagkaguliy­ang na dayon ang tibuok klase.

Pinakalit nakong gitak-opan og balik ang manhole.

Morag sige gihapon ang kaguliyang sa lawak-klasehanan sa ubos pero wala na namo kini panumbalin­ga. Nagpadayon mig suroy sulod sa kisame. Nangadto mi sa mas ngiob nga tumoy nga bahin niini. Unya kalit nga dunay usa namo ka kauban nga miingon, “Duwende! Naay duwende!” Wala koy nakita nga bisan unsa, pero kay nanagan man ang akong mga kauban, miapil na lang pod kog dagan. Ug sa pagdinali nakog dagan, wala ko makahupo og tarong pag-agi nako sa usa ka salaguntin­g. Mao nga napakong ko. Wala nako panumbalin­ga ang kasakit sa pagkapakon­g ug nagpadayon lang kog dagan nunot sa akong mga kauban.

Sa dihang nakanaog na mi gikan sa kisame, mao pa nako mabantayi nga nasamad diay akong ulo sa pagkapakon­g sa salaguntin­g. Morag kapin usa ka pulgada ang gisi sa panit sa akong bagulbagol, ug kay sa ulo lagi ang samad, puwerteng dugo niini. Nangadto dayon mi sa mabaw nga atabay sa luyo sa eskuylahan nga maoy kawsanan namog tubig para ibisbis sa among mga tanom sa hardin para sa work education.

Morag sikwate ang kolor sa tubig niini, ilhanan nga hugaw kini. Apan wala nako tagda ang kalubog sa tubig ug mao kiniy akong gihugas sa akong nasamad nga bagulbagol hangtod nga mitang-on ang dugo. Salamat na lang sa Ginoo kay wala ra man pod intawon naimpeksiy­on ang akong samad.

Daghan pang ubang makahimuot nga panghitabo ang akong mahinumdom­an gikan sa maong panahon sa akong pag-eskuyla. Dinha toy higayon (morag grade 5 na mi adto) nga gitabangan namog kulata paggawas na sa eskuylahan ang usa namo ka dako ug bagis nga klasmeyt nga ginganlan og Avelino kinsa kusog kaayong manaog-daog namong mga mas gagmay niya. Gihilantan siya pagkaugma maong wala kaeskuyla ug mianha sa eskuylahan ang iyang uyoan aron makig-estorya sa among maestra bahin sa pagkulata sa iyang pag-umangkon. Pag-abot nako sa eskuylahan (ulahi na sab sama sa naandan), gisugat ko sa gawas sa usa namo ka klasmeyt kinsa miingon: “Hala ka, Ric, naa ang uyoan ni Avelino nga polis (barrio police). Dakpon kuno ka kay nganong inyong gikulata si Avelino, wala god kaeskuyla kay gihilantan kuno.”

Wala ko milahos og sulod sa klase. Hinuon, niadto ko sa labayanan og mga basura sa eskuylahan diin didtoy bag-ong pinul-ong nga mga sanga sa pine tree. Mikuha ko og usa ka pinul-ong nga sanga ug gition ang tinalinsan­g tumoy sa akong tiyan, ug misiyagit ko, “Dili ko padakop! Magtubok na lang ko!” Nagkapulik­i intawon og dagan ang among maestra nga si Miss Olandria aron pugngan ko sa akong laraw nga buhaton.

Kon maghandom ko karon sa akong mga kaagi sa akong pagka elementary­a, mahimuot na lang kong maghunahun­a sa akong kasipat ug kabadlongo­n. Pero, hinuon, bisan aning tanan, naa ra man sab gihapon tingali koy nakat-onan sa akong pag-eskuyla kay, pananglit, anang grade six na ko, nakahimo man kog Binisaya nga hubad sa balak ni Carlos P. Romulo nga giulohan og “I Am A Filipino.”

Para nako, ang mga sinipat ug usahay makahimuot nga kasinatian maoy naghatag og bulok ug naghimong halandomon sa panahon nga nag-eskuyla pa ko og elementary­a. Ug ang maong mga kasinatian maingon nga walay makatumbas sa akong pagka hayskol ug pagka kolehiyo. Kamo, ingon ba niana kahalandom­on ang inyong pag-eskuyla sa elementary­a?

(KATAPOSAN)

 ?? (Hulagway gikan sa Google Maps) ?? Ang tunghaan sa Taligaman sa tuig 2021. Ang karaang Gabaldon-type nga gambalay makita sa walang bahin sa hulagway.
(Hulagway gikan sa Google Maps) Ang tunghaan sa Taligaman sa tuig 2021. Ang karaang Gabaldon-type nga gambalay makita sa walang bahin sa hulagway.
 ?? ??
 ?? ?? Usa ka karaang Gabaldon-type nga gambalay sa eskuylahan. (Hulagway gikan sa Google)
Usa ka karaang Gabaldon-type nga gambalay sa eskuylahan. (Hulagway gikan sa Google)
 ?? ??

Newspapers in Cebuano

Newspapers from Philippines