Pan­i­tikan sa pana­hon ng Kastila at Amerikano at­ing ba­likan

Panay News - - OPINION - By Mag­da­lyn Grace G. Gayas, Teacher I, Ta­paz Na­tional High School, Ta­paz, Capiz

ANG asig­nat­u­rang Filipino ay hindi da­pat kanse­lahin dahil sinasariwa nito ang at­ing pinag­mu­lan. Marami mang ma­pa­pait na kwento ang at­ing kasaysayan ip­inag­buk­lod tayo nito sa kasalukuyang malaya tay­ong ipa­hayag at gawin an gat­ing mga nais marat­ing sa buhay ng wala ng anu­mang pangamba na kahit sa paglabas man lang ng at­ing mga ba­hay ay ma­pa­hamak na tayo.

Kung ang asig­nat­u­rang In­gles ay may sar­il­ing grupo ng pan­i­tikan, ang Fili pino din may­roon na masarap ba­likan, lalo na kung ang mga es­tudyante sa ngayon ay di alam kung bakit gi­na­gawa ang mga bagay-bagay tu­lad ng mga senakulo o pasyon. Ka­hapon lamang ay isi­na­gawa ang tao­nang Trasla­cion ng Itim na Nazareno sa Quiapo, Manila. Bago ito gi­nanap, may mga sunud-sunod na misa at panalan­gin isini­gawa muna.

Ang mga i to ay kaba­hagi ng pan­i­tikan na nagsim­ula pa sa mata­gal na pana­hon, par­tiku­lar sa pana­hon ng Kastila. At­ing ba­likan kung paano nagsim­ula ang pan­i­tikan sa pana­hon ng Kastila at ng Amerikano. Sa susunod kung ar­tikulo, akin na­mang tata­lakayin kung ka­musta na ang pan­i­tikan sa pana­hon ngayon ng mga mil­len­nial.

Nagsim­ula ang pan­i­tikan ng taong 1565 sa pananakop ng mga Kastila na pina­mu­munuan ni Gober­nador-Hen­eral Miguel Lopez de Legazpi. Ang diwa ng pag­sisim­ula nito ay nag­pat­u­loy hang­gang mag-dig­maan noong 1872. Si­nasabing sa pana­hon ng Kastila may nag­ing dalawang uri ng pan­i­tikan na nabuo: ang pan­i­tikang pa­mak­sang pananam­palataya at kabu­ti­hang-asal, at ang pan­i­tikang re­bo­lusyu­naryo at sedisyoso. May tat­long katan­gian ang pan­i­tikan: ( 1) may sari- sar­ing kaanyuan at pa­ma­ma­raan gaya ng mga tu­lang liriko, awit, kurido, pasyon at senakulo na siyang gi­nagamit mag­pasa­hang­gang ngayon.

Saka meron ding du­plo, kara­gatan, kum­e­dya, sar­suwela, ta­lam­buhay at mga pagsasal­ing- wika; ( 2) ang karani­wang pak­saing pan­re­li­hiyon; at (3) ang la­long nakararami tu­lad ng huwad, tu­lad, o ha­law sa anyo, paksa o tradisy­ong Kastila. Ang al­i­bata na ip­inag­ma­malaki bi­lang kauna-un­a­hang abakadang Filipino na na­hal­in­hi­nan ng al­pa­betong Ro­mano ay isa sa nag­ing im­pluwen­siya ng mga Kastila sa pan­i­tikang Filipino. Ang pagkasinop at pagkakasalin ng makalumang pan­i­tikan sa Taga­log at iba pang wikain ay nang­yari din noong pana­hon ng Kastila. Gayundin ang pagkalathala ng iba’t ibang ak­lat na pam­balar­ila sa wikang Filipino tu­lad sa Taga­log, Ilokano at Bisaya, at ang pagkaka­roon ng makare­li­hiy­ong himig ng mga lath­a­lain ng pana­hay­ong yaon. Ang mga dula noon ay gin­u­grupo sa tatlo: (1) ang du­lang pang­tang­ha­lan o pan­gentablado tu­lad ng senakulo, moro- moro, kom­e­dya at kar­i­lyo; ( 2) ang du­lang pan­ta­han tu­lad ng pa­ma­man­hikan at panubong o patung; at ( 3) du­lang pan­lansan­gan tu­lad ng pan­gan­galuwa, pa­nunuluyan at salubong.

Nang tayo ay lumaya sa tat­long daang pananakop ng Kastila, sinakop na­man tayo ng mga Amerikano. Kung kaya’t ang pan­i­tikan na natu­tu­nan natin sa pana­hon ng Kastila nag­ing pan­i­tikan na may hangar­ing makamit ang kalayaan at may katan­giang marub­dob na pag­mama­hal sa bayan at pag­tu­tol sa kolonyal­ismo at im­peryal­ismo. Dahil dito nanaig ang diwa ng nasy­on­al­ismo, nagka­roon ng kalayaan sa pag­pa­pa­hayag kung saan nagka­roon ng mas maram­ing pa­haya­gan, at lumawak din ang karanasan ng mga Pilipino lalo na at nag­patayo ng mga mas maram­ing paar­alan ang mga Amerikano, bi­nago nila ang sis­tema ng edukasyon, ip­inagamit nila ang wikang In­gles, at pinala­hok ang mga Pilipino sa pag­pa­palakad ng pama­ha­laan.

Kung ngayon ay may Philip­pine Daily In­quirer at Philip­pine Star, ang Manila Bul­letin na hang­gang ngayon ay masi­gasig, ay isa sa apat na pa­haya­gang unang naglathala sa pana­hon ng Amerikano. Siya lang sa tatlo pang pa­haya­gan na El Grito del Pueblo, El Nuevo Dia at El Re­nacimiento, ang pat­u­loy pa ring naglala­had ng balita at ka­gana­pan sa bansa mag­pasa­hang­gang ngayon.

Kung hindi natin ba­ba­likan ang mga pan­i­tikan na at­ing natu­tu­nan mula pa sa at­ing ka­nununuan, hindi natin mai­intindi­han ang mga uri ni­tong atin pa ring isi­nasagawa hang­gang ngayon. Kung aal­isin natin ang asig­nat­u­rang Filipino, paano natin ma­pa­pa­natili ang at­ing wika.

Kung gani­tong malalim na nga ang at­ing pagkakaintindi at mas madalas pa nat­ing mag­a­mit ang banya­gang salita kaysa sa sar­il­ing atin, nawawala na ang wikang Filipino, paano pa kaya kung kanse­lahin natin ang pag­tu­turo ng asig­nat­u­rang ito? ( Paid ar­ti­cle)

Newspapers in English

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.