Rapport

’n Li­te­rê­re hoog­te­punt in ’n vreem­de jaar

‘Die klein­ste ramp denk­baar’, Fran­cois S­mith se nu­we ro­man, ver­skyn vyf jaar ná sy top­ver­ko­per­de­buut, ‘Kamp­hoer’. Lou­i­se Vil­joen ver­moed dit gaan een van hier­die vreem­de jaar se li­te­rê­re hoog­te­pun­te wees.

-

Die klein­ste ramp denk­baar

deur Fran­cois S­mith. Uit­ge­wer: Ta­fel­berg. Prys: R310.

Fran­cois S­mith se twee­de ro­man be­gin met die stel­ling dat die hoof­ka­rak­ter, Gus­tav van Aardt, lank daar­aan ge­dink het as “’n sto­rie oor ’n goeie dok­ter en ’n sleg­te po­li­sie­man” en ook dat die ver­haal­ge­beu­re ge­lei het tot sy be­sluit om ná 27 jaar weg te gaan van die dorp waar hy groot­ge­word en la­ter ge­werk het. Die waar­heid van hier­die stel­ling word eg­ter stel­sel­ma­tig on­der­gra­we deur die ro­man wat daar­op volg.

Teen die tyd dat die ro­man be­gin, bly Van Aardt al­leen op die dorp waar hy ’n dok­ters­prak­tyk het. Sy vrou het hom ver­laat en sy seun woon ê­rens in die bui­te­land van waar hy mee­wa­ri­ge bood­skap­pe aan sy pa stuur. Die ge­beu­re speel hul­le uit oor die loop van drie dae en be­gin wan­neer Van Aardt op ’n Vry­dag­og­gend by sy spreek­ka­mer kom en die po­li­sie­man Frans S­chuin daar aan­tref, in ’n koors­de­li­ri­um wat hy la­ter ei­en as die ge­volg van ’n bos­luis­byt. In sy hand klem S­chuin ’n pa­pier­tjie met die naam en te­le­foon­nom­mer van sy kol­le­ga sers. Por­tia Klaas.

Die ver­sky­ning van S­chuin, met sy re­pu­ta­sie vir ge­weld en in­ti­mi­da­sie, in sy spreek­ka­mer is die snel­ler vir ’n be­staans­kri­sis by Van Aardt. Hy raak ge­ob­se­deer daar­mee om uit te vind waar­mee S­chuin en Klaas be­sig was toe die po­li­sie­man siek ge­raak het. Dit bring hom as af­sy­di­ge bui­te­stan­der (sy vrou het ge­praat van sy “pa­ra­ce­ta­mol-in­fu­sed snob­bishness”) in aan­ra­king met dorps­men­se wat hy nooit werk­lik leer ken het nie. Dit neem hom ook na de­le van die dorp, soos die towns­hip en ar­moe­di­ge bui­te­wy­ke, waar hy nooit kom nie. Wan­neer S­chuin hom­self ont­slaan uit die hos­pi­taal, be­gin die dok­ter na hom soek en lei dit hom on­der meer na die plaas waar hy self groot­ge­word het.

Pre­sies waar­om Van Aardt so ge­kwel is oor S­chuin en dit waar­mee hy en sy kol­le­ga be­sig sou wees, bly on­dui­de­lik. ’n Mens ver­moed dat hy in S­chuin iets van hom­self sien, iets ver­ont­rus­tends wat diep in sy eie psi­ge be­gra­we lê. Dit word met­ter­tyd dui­de­lik dat die ge­beu­re hom for­seer om die “glin­ste­ren­de leeg­heid” van sy le­we te kon­fron­teer en dit waar­na hy self teen die ein­de van die ro­man ver­wys as sy des­pe­raat­heid, weer­loos­heid en el­len­dig­heid.

Die ti­tel sê iets oor die be­trek­lik­heid van hier­die ver­haal oor ’n wit man wat in psi­gie­se nood ver­keer. Ver­ge­le­ke met ram­pe soos hon­ger­snood, ar­moe­de of oor­log lyk die ek­sis­ten­si­ë­le kri­sis van Gus­tav van Aardt waar­skyn­lik na “die klein­ste ramp denk­baar”. Hy is in tal­le op­sig­te een van die be­voor­reg­tes op die dorp: goed op­ge­lei, ge­kul­ti­veerd, in ’n be­sten­di­ge be­roep en re­la­tief wel­va­rend. Die ro­man bied eg­ter ’n skry­nen­de blik op die punt waar­by so ’n be­staan jou kan uit­bring: een­saam, neer­slag­tig, e­mo­si­o­neel ver­kil tot op ’n punt waar jy smag na e­ni­ge te­ken van ge­voel. Dit blyk uit sy pre­sie­se, lig­gaam­li­ke waar­ne­mings van ver­al vroue dat hy ’n in­ten­se lig­gaams­hon­ger er­vaar, ’n be­hoef­te aan fi­sie­ke na­by­heid en e­mo­si­o­ne­le in­le­wing.

Hy het ook ’n be­son­der kom­plek­se ver­hou­ding met die dorp waar hy woon. E­ner­syds is die dorp vir hom “god­ver­ag­te­lik” in sy ver­val­len­heid; an­der­syds voel hy be­sit­lik daar­oor. Dit blyk uit die e­pi­so­de waar­in hy saam­ry met O­je­da, die Ku­baan­se dok­ter by die hos­pi­taal, wan­neer hy ’n pa­si­ënt by haar ar­moe­di­ge tuis­te gaan af­laai. Hy ver­tel vir O­je­da ’n gru­we­li­ke maar on­waar ver­haal oor S­chuin wat ty­dens die Bos­oor­log

Die ro­man bied geen mak­li­ke ver­kla­rings of een­vou­di­ge ver­sko­nings nie.

’n Ku­baan­se sol­daat ge­mar­tel het, waar­skyn­lik om ui­ting te gee aan sy frus­tra­sie dat O­je­da ge­mak­li­ker met die dorps­men­se om­gaan as hy­self. In ’n mo­ment van on­re­de­li­ke woe­de voel hy (bl. 153): “Dis sy dorp hier­die. Dis sy fok­ken land hier­die, en dis die ding wat O­je­da moet be­sef, dis sy land hier­die en die kak wat hier ge­beur, is sy­ne en dis nie vir ’n don­ner­se Ku­baan om hier in te kom en in die pik­git­don­ker­nag in ’n towns­hip in te fok nie.” Die keer­sy is dat hy be­sef O­je­da is vir hom soos ’n “toer­gids [wat hom] op ’n nag­te­li­ke a­von­tuur deur sy eie dorp ge­vat het” (bl. 148).

Net so ver­vul T­hys Tei­se, die nuts­man by die dorp se Land­bou­sen­trum, die rol van gids en be­ge­lei­er vir Van Aardt wan­neer hy S­chuin gaan soek in die om­lig­gen­de dis­trik. Tei­se is in tal­le op­sig­te die teen­oor­ge­stel­de van die hoogs op­ge­lei­de, wel­va­ren­de dok­ter, maar is ui­t­ein­de­lik die een wat hom soos ’n be­sorg­de en ver­stan­di­ge ou­er weg­lei van ’n fu­tie­le te­rug­keer na die ver­le­de.

Al­hoe­wel Die klein­ste ramp denk­baar nie ’n ek-ver­tel­ling is nie, word die ge­beu­re vol­le­dig vanuit die per­spek­tief van die hoof­ka­rak­ter weer­ge­gee. Die le­ser er­vaar hom dus e­ner­syds vanuit sy bin­ne­ste, maar daar is ook ’n e­le­ment van be­vreem­ding om­dat daar deur­gaans na hom as “hy” of “Van Aardt” ver­wys word. Dit is ’n ver­tel­mo­dus wat so­wel af­stand as in­ti­mi­teit sin­ja­leer; as so­da­nig is dit ’n spie­ël­beeld van die man wat hom­self i­so­leer, maar tog hun­ker na om­gang met an­der. Die taal­ge­bruik funk­si­o­neer as ba­ro­me­ter van die hoof­ka­rak­ter se wisselende ge­moed­stem­mings: Soms is die ver­tel­ling af­stan­de­lik, an­der ke­re re­gis­treer hy si­tu­a­sies en men­se in die fyn­ste (dik­wels me­die­se) be­son­der­he­de en by ge­leent­heid ver­klap die kru taal­ge­bruik sy be­klem­ming en ge­span­nen­heid.

Ten slot­te is dit ’n aan­gry­pen­de ro­man oor ’n man wat deur on­ver­wag­te ge­beu­re ge­dwing word om sy eie be­per­kin­ge te kon­fron­teer, al bied dit geen mak­li­ke ver­kla­rings of een­vou­di­ge ver­sko­nings nie. Selfs al lees ’n mens dit as ’n al­le­go­rie van die wit man se si­tu­a­sie in Suid-A­fri­ka, neem dit nie weg van die uit­ne­men­de kon­kreet­heid waar­mee Van Aardt as feil­ba­re en kwes­ba­re mens ge­te­ken word nie. Die ef­fe oor­la­de styl wat in S­mith se de­buut Kamp­hoer (2014) soms ge­hin­der het, is hier pre­sies ge­pas en on­der be­heer. Die ro­man roep ook A­fri­kaan­se styl- en stem­mings­ge­no­te op, soos die ro­man­skry­wer Ing­rid Win­ter­bach en die dig­ter Gil­bert Gib­son, as­ook Da­mon Gal­gut se ro­man The Good Doc­tor (2003).

Ek ver­moed Die klein­ste ramp denk­baar gaan een van die li­te­rê­re hoog­te­pun­te van hier­die vreem­de jaar wees.

Lou­i­se Vil­joen is ’n af­ge­tre­de pro­fes­sor in A­fri­kaans en Ne­der­lands aan die U­ni­ver­si­teit S­tel­len­bosch.

Plek van poue: ’n Go­tie­se ro­man deur Hen­ri­ët­te Lin­de-Loub­ser. Uit­ge­wer: La­pa. Prys: R250.

Soos S­te­la, die hoof­ka­rak­ter in dié in­druk­wek­ken­de Go­tie­se ro­man, vind hier­die re­sen­sent poue ook fas­si­ne­rend: S­koon­heid en v­rees ’n aks van me­kaar.

Daar is een­vou­dig iets aan dié pron­ken­de vo­ëls, wat ook bloed­stol­len­de gil­le kan ui­ter en gif­ti­ge slan­ge kan vreet son­der dat hul­le iets daar­van oor­kom. Hul­le is ’n kom­bi­na­sie van a­sem­ro­wen­de es­te­ti­ka en die vreemd ont­hut­sen­de en daar­by ver­teen­woor­di­gend van die al­sien­de oog.

Poue kyk na bui­te, hi­per­be­wus van hoe hul­le ook fyn dop­ge­hou word. Ver­der ver­veer hul­le jaar­liks en word só ’n sim­bool van e­wi­ge le­we, her­ge­boor­te en ver­nu­wing.

Skry­wers van D.H. La­wren­ce tot Jojo Moy­es het al die sim­bo­liek van die pou in hul fik­sie ont­gin en nou ver­skyn Lin­deLoub­ser se Plek van poue, wat as ’n lief­des­brief aan die Go­tie­se ro­man be­skryf kan word. Met ver­skeie ge­pu­bli­seer­de kort­ver­ha­le op haar kerf­stok le­wer dié skry­wer, ’n bi­bli­o­te­ka­ris van be­roep, ’n de­buut waar­mee sy ten vol­le munt slaan uit die ryk be­te­ke­nis­moont­lik­he­de van haar ti­tel – ’n bie­tjie soos Ja­co Fou­ché se Die ryk van die ra­we (1996).

Voor­dat die ver­haal be­gin, gee die skry­wer er­ken­ning aan Vic­to­ria Holt (wat ook on­der die na­me E­le­a­nor Hib­bert, P­hi­lip­pa Carr en Je­an Plaidy ge­skryf het), ’n mees­ter van die Go­tie­se ro­man. Dit is met dié lei­draad oor Lin­de-Loub­ser se eie ka­rak­ter as bi­bli­o­fiel en stu­dent van die Go­tie­se wat ’n mens dié de­buut moet be­na­der. As lief­heb­ber van die gen­re het hier­die re­sen­sent veel ge­vind om hom in te ver­kneu­kel.

Dit sou die skry­wer ’n groot on­reg aan­doen om veel van die mag­dom fyn de­tail en vol­ge­houe spel met die kon­ven­sies van die gen­re te ver­klap. Die jong on­der­wy­se­res S­te­la (haar naam be­lig­gaam “Klip” eer­der as die meer ek­so­tie­se Ro­set­ta) ver­loor haar ou­ers kort ná me­kaar. Sy is geen le­ë­kop­pie nie en word om­ge­praat om skool te hou vir Mar­gie, dog­ter van Ro­bert Mon­tro­se. Met eg­go’s van C­har­lot­te Bron­të se Ja­ne Ey­re word S­te­la van S­tel­len­bosch na Knys­na en die see ver­plaas, en gaan sy tuis op die on­heil­spel­len­de plaas Pa­vo, of­te wel die “Plek van poue”.

Van meet af aan word die le­ser in­ge­trek en veel meer as net ’n toe­skou­er van S­te­la se gees­tes­reis: Die skry­wer s­kep ’n sterk vrou­e­hoof­ka­rak­ter wat in haar eie op­vat­tings en er­va­rings be­gin twy­fel en waar die fout­ly­ne tus­sen ver­ant­woor­de­lik­heid, plig, ro­man­se en siels­ge­luk dalk net nood­lot­tig kan wees. Le­sers sal ver­troud wees met die bou­ste­ne van die Go­tie­se ro­man, wat die klem plaas op ’n be­klem­men­de at­mos­feer; die moont­lik­heid van die bo­na­tuur­li­ke; gees­tes­on­ge­steld­heid; ’n moont­lik on­be­trou­ba­re ver­tel­ler; broei­en­de, mis­ti­ge land­skap­pe; ’n kas­teel; die be­lang­rik­heid van brie­we en ver­skil­len­de vorms van kom­mu­ni­ka­sie; wan­da­de van die ver­le­de; en gru­we­li­ke, ver­steek­te ge­weld.

Le­sers sal vin­nig van S­te­la hou en om­gee oor haar doen en la­te, maar daar is ook ’n mag­dom on­der­steu­nen­de ka­rak­ters – hel­pers en an­ta­go­nis­te, met die skeids­lyn tus­sen die twee dik­wels lek­ker duis­ter – wat die ver­beel­ding aan­gryp. Saam met Mon­tro­se en Mar­gie is daar ’n C­hi­ne­se kok, ’n preut­se mal­trap van ’n huis­houd­ster en ’n dwerg wat be­lang­ri­ke rol­le ver­tolk in eie reg. Die ka­rak­ter van Alan is een van die aan­gry­pend­ste en waar­van le­sers liefs so min moont­lik moet weet voor­dat hul­le die ro­man lees.

Plek van poue on­der­skat nooit die le­ser nie. Ge­loof­waar­dig­heid en re­a­lis­me bin­ne die kon­ven­sies van die gen­re word nie in­ge­boet om span­ning te s­kep nie. Soos gren­se tus­sen lig en don­ker en skyn en werk­lik­heid ver­vaag hou Lin­de-Loub­ser die ver­tel­ling se­kuur en ge­stroop, on­danks die raak be­skry­wings, pit­ti­ge en skerp di­a­loog en haar oop­skryf van in­ter­ne en ek­ster­ne bron­ne van kon­flik.

Me­ni­ge skry­wer sou waar­skyn­lik ge­strui­kel het om al­les by­me­kaar te bring, maar tog pas al die leg­kaart­stuk­kies ui­t­ein­de­lik mooi. Ek lees ’n slim, im­pli­sie­te ver­ken­ning van gas­lig­hting raak – be­slis ’n pluim­pie!

Hoe­wel die skry­wer soos ’n pou sou kon pronk met pas­sa­sies mooi­skry­we­ry is

Plek van poue juis so tref­fend dank­sy die vol­was­se, be­heers­te in­tel­li­gen­sie wat hier aan die bod kom.

■ Jo­na­than Amid is ’n vry­skut­taal­prak­ti­syn en re­sen­sent van S­tel­len­bosch.

‘Plek van poue’ deur Hen­ri­ët­te Lin­deLoub­ser is ’n pronk­stuk van ’n de­buut wat hul­de bring aan die Go­tie­se ro­man, skryf

 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa