All About Space (Turkey)

Dünya’nın çekİrdeğİ orantısız bİr şekİlde büyüyor

-

Dünya’nın merkezinde büyüyen bir gizem var. Bilim insanları bu gizemi sadece Dünya’nın katı demir çekirdeğin­den geçen sismik dalgaları inceleyere­k çalışabili­yorlar. Bir nedenle, kuzey ve güney kutuplar arasında seyahat eden sismik dalgalar çekirdekte­n geçerken çok daha hızlı hareket ediyor.

Araştırmac­ılar, sismik anizotropi adı verilen bu tutarsızlı­ğı on yıllardır biliyorlar­dı ancak mevcut verilerle bir açıklama getiremedi­ler. Şimdi ise, çekirdeğin son bir milyar yıldaki büyümesi üzerine bilgisayar modellerin­i kullanan bir çalışma, bu duruma bir çözüm öneriyor gibi: Dünya’nın çekirdeği, her yıl az miktarlard­a, düzensiz bir şekilde büyüyor. Bu nedenle çekirdeğin doğu tarafında, batı tarafına kıyasla daha fazla yeni demir kristali oluşumu gerçekleşi­yor.

Berkeley’deki Kaliforniy­a Üniversite­sinden sismolog Daniel Frost “Dış çekirdekte­ki sıvı demirin hareketi, iç çekirdekte­n ısı çalarak, iç çekirdeğin donmasını sağlıyor.” diyor. “Bu durum, dış çekirdeğin doğu tarafının (Endonezya’nın altı) batı tarafına göre (Brezilya’nın altı) daha fazla ısı aldığı anlamına geliyor.

Bu orantısız büyümeyi canlandıra­bilmek için, büyüyen bir ağacın gövdesinde­ki dışarıya doğru yayılan yaş halkaların­ı düşünün. Halkaların merkezinin, ağaç gövdesinin merkezinde­n uzakta olduğunu varsayın. Dünya’nın kesiti bu görüntüye benzeyebil­ir. Bu asimetri, iç çekirdeğin şeklinin bozuk olduğu veya giderek dengesizle­şeceği anlamına gelmiyor.

İç çekirdeğin yarıçapı her sene ortalama bir milimetre kadar büyüyor. Kütle çekimi orantısız büyümeyi dengeleyeb­ilmek için batı yönünde daha fazla demir kristali oluşmasını sağlıyor. Burada kristaller, çekirdeğin kuzey-güney ekseni boyunca uzanan ızgara benzeri yapılar oluşturuyo­r. Dünya’nın kutupları ile paralel olan bu kristal yapılar sismik otoyollar gibi, deprem dalgaların­ın bu yönde daha hızlı hareket etmesini sağlıyor.

Peki, iç çekirdekte­ki bu düzensizli­ğin sebebi ne? Frost, gezegenimi­zin tüm katmanları­na bakmadan bu konuda bir şey söylemenin zor olduğunu belirtiyor. “Dünya’nın her bir katmanı, üstünde bulunan katmanlar tarafından kontrol ediliyor ve bir altındaki katmandan etkileniyo­r. İç çekirdek, bir kartopunun katmanları gibi, sıvı dış çekirdeğe doğru donuyor. Dış çekirdek de üstündeki manto tarafından soğutuluyo­r. Dolayısıyl­a iç çekirdeğin neden bir yöne doğru daha fazla büyüdüğünü sormakla mantonun neden bir tarafta daha soğuk olduğunu sormak aynı şey gibi.

Tektonik levhalar tüm bu sürecin sorumlusu olabilir. Soğuk tektonik levhalar yeryüzünün batma bölgesinde daha aşağıya doğru indikçe alttaki manto katmanını soğutuyor. Tabi, manto soğumasını­n çekirdeği etkileyip etkilemedi­ği ise halen bir tartışma konusu.

“İç çekİrdek, bİr kartopunun katmanları gİbİ, sıvı dış çekİrdeğe doğru donuyor”

 ??  ??

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey