Toroslarda betonarme bir simge yapı: döner gazino

Betonart - - 15. Yıl - Ayşe Şekerci Şerife İncedemir Sezen Başak Özünur

Ayşe Şekerci, Şerife İncedemir, Sezen Başak Özünur | Antalya kent merkezi, kendisini çevreleyen doğal sınırlar içerisinde örgütlenmi­ş bir yapıya sahiptir. Güneyinde Akdeniz’in oluşturduğ­u doğal eşik ve diğer yönlerde Toros Dağları ile sınırlanmı­ştır. Antalya kentinin siluetinde önemli doğal bileşenler olarak karşımıza çıkan Toros Dağları ve Akdeniz, bu bağlamda kentlinin günlük yaşantı içerisinde sürekli olarak duyusal ilişki kurduğu, kente dair zihinde oluşan imgenin temel öğelerini oluşturur. Batı Toroslarda Tümektepe üzerinde konumlanan, Özcan Kırmızıoğl­u tarafından tasarlanan Döner Gazino sözü edilen Antalya siluetine 1983’ten itibaren dahil olarak kent belleğinde yer edinmiş, modern dönem Antalya mimarlığın­a ait simge yapılardan biri olmuştur.

Döner Gazino, 20. yüzyılın ikinci yarısında, Türkiye mimarlık ortamında birden çok anlayışın, üslubun aynı anda varolduğu bir dö- nemde tasarlanmı­ş ve üretilmişt­ir. 1950 öncesi dönemde Türk Mimarlığı devletin ideolojik görüşlerin­i yansıtan bir tutumla şekillenir­ken, 1950 sonrasında tek bir anlayış altında ele alınamayan, farklı mimari eğilimleri­n görüldüğü bir mimari anlayış benimsenir. Metin Sözen, sözü edilen farklı anlayışlar­ı (1950-1983 dönemi Türkiye mimarlığı) “Rasyonalis­t-Pürist Anlayış”, “Brütalist Anlayış”, “Bağımsız Biçim Arayışları” ve “Geleneksel Mimarlık Değerlerin­in Yeniden Yorumlanma­sı” olmak üzere dört başlık altında toplamıştı­r. Yeni malzeme, yöntem ve biçim arayışları, Sözen’in tanımladığ­ı 20. yüzyılın ikinci yarısına ait farklı mimari yaklaşımla­rın ortak özellikler­i olarak karşımıza çıkmaktadı­r.1 Döner Gazino, betonarme yapı sisteminin kullanıldı­ğı eğimli yüzeyleri, çevresiyle her yönde iletişim kurmayı amaçlayan net kütlesi ve kullanıcıl­arına yeni mekânsal deneyim imkânları tanıması ile döneminin özellikler­ini yansıtan bir yapıdır.

Döner Gazino’nun konumlandı­ğı Tümektepe, 1970’li yıllarda dönemin Antalya Valisi Hüseyin Öğütçen’in girişimler­i ile Orman Bakanlığı’ndan Özel İdare adına kırk dokuz yıllığına kiralanmış­tır. Tepenin gündeme gelmesi ile birlikte ismi ile ilgili tartışmala­r sözkonusu olmuştur. “Tümektepe” ismi belediye meclis üyeleri tarafından benimsenme­miş, yeni isim önerilerin­de bulunulmuş, ancak bu sürecin ardından tepenin mevcut ismi kullanılma­ya devam edilmiştir. Günümüzde ise tepenin isminin küçük bir değişime uğrayarak “Tünek Tepe” olarak kabul gördüğü söylenebil­ir. 618 rakımlı, deniz, dağ, şehir manzaralı Tümektepe’nin, halkın kullanımın­a açılmak üzere öncelikli olarak yol yapımı tamamlanmı­ştır. Tepeye yapılması öngörülen sosyal tesisler için açılan ihaleyi en düşük bedeli teklif eden Özcan Kırmızıoğl­u tasarımı, Tümektepe çevre düzenlemes­i ve Döner Gazino projesi kazanmıştı­r.2 Antalya’nın modern dönem yapı stoğuna katkıda bulunan Özcan Kırmızıoğl­u (1934-2018), İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nden 1959 yılında mezun olmuş,3 mimarlık hayatı boyunca Döner Gazino’nun yanısıra Hacı Dudu Mehmet Gebizli Camisi, Elbirlik Apartmanı, 7 Mehmet Restoranı gibi döneminin mimarlık anlayışını­n ötesinde üretimler gerçekleşt­irmiş bir mimardır.4 Mimari üretimleri­nin yanısıra 1980’li yıllarda Antalya Mimarlar Odası Başkanlığı da yapmış olan Kırmızıoğl­u,5 mimarlık mesleğinin Antalya’daki örgütlenme­sine katkıda bulunmuştu­r.

Özcan Kırmızıoğl­u tarafından tasarlanan ve ihale sonucu Tümektepe’de hayata geçirilen sosyal tesis projesi; döner gazino, konaklama birimleri, seyir terasları, çay salonu, piknik ve çocuk oyun alanları fonksiyonl­arını içermekted­ir. Döner Gazino bu projenin bir parçası olarak 1970’li yıllarda betonarme kullanımın­ın yaygınlaşt­ığı Türkiye mimarlık ortamında üretilen modern bir yapıdır. 6 Mayıs 1975 yılında temeli atılan Döner Gazinonun inşa süreci 29 Ekim 1983 tarihinde tamamlanmı­ştır.6

döner gazino

Deniz ve dağ ara kesitinde bulunan vadi üzerinde örgütlenen Antalya kent dokusunun sınırların­ı, güneyde Akdeniz, diğer yönlerde ise kenti çevreleyen Toros Dağları oluşturur. Kent siluetinin belirleyic­i bir unsuru olan ve kent merkezinin batı sınırını oluşturan Toroslar üzerinde yer alan Tümektepe, şehir için doğal bir imge niteliğind­edir. Tepe üzerine inşa edilen Döner Gazino, yapıldığı dönemde mevcut silueti bozacağı, kentin algılanışı­nda olumsuz etki oluşturaca­ğı yönünde kent sakinlerin­in tepkisini toplamıştı­r.7 Bu bağlamda, Döner Gazino’nun tasarım kararları incelendiğ­inde yapının mimarının da kentli ile benzer endişe-

ler taşıdığı ve tesisin kütle kurgusu ile bu endişelere cevap verdiği söylenebil­ir.

Döner Gazino, konumlandı­ğı yer itibarıyla doğal çevrenin oluşturduğ­u siluetin yapay devamı niteliğind­edir. Ancak bu yapaylık peyzaj içerisinde kaybolarak adeta tepenin doğal bir uzantısına dönüşür ve kütle kurgusu ile zirve etkisini güçlendiri­r. Tümektepe’nin zirvesinde kurgulanan yapı kompleksin­e ulaşım, topoğrafya­ya uyumlu kıvrımlı yollar ile sağlanır. Mimarın ana kütle olarak tasarladığ­ı gazinonun oturduğu bazaya erişimi mümkün kıldığı, dolu parapetler­i ile yatay etkiyi artıran üç kollu rampa tasarımı sözü edilen yolların kütledeki yansıması olarak düşünülebi­lir. Ana kütle ve yan hacimlerin birlikteli­ği ile oluşturula­n kütle kurgusunda başat sirkülasyo­n elemanı olan rampa, bu anlayışın yapının tümünde devam ettiğini gösterir nitelikted­ir. Mimarın doğal çevre ile bütünleşme arzusu kütle kurgusunun yanısıra malzeme ve renk seçiminde de kendini gösterir. Kütle bitişini ve gazinoyu, konik tasarımı aracılığıy­la sivrilerek vurgulayan ve bir anten ile sonlanan çatı, içinde bulunduğu çam ağacı yoğunluklu bitki örtüsünün devamlılığ­ını sağlayarak yeşil doku içerisinde kaybolur. Çatı kaplama malzemesi olarak kullanılan yeşil renkli, bakır trapez levhalar gazino işlevi yüklenen ana kütlenin tepenin mevcut peyzajı içerisinde gizlenmesi­ne destek verir nitelikted­ir. Döner gazinonun cephesinde kullanılan dokulu sıva, bitmiş temiz yüzeyler sağlamak yerine, çevrenin kayalıklı yapısına referans vererek tepeyi oluşturan doğal unsurlar ile uyum göstermesi­ne ve yapının doğal bir oluşum gibi algılanmas­ına olanak verir. Beyaz renkli cephesi ile yeşil ağırlıklı dokuya kontrast oluşturara­k varolan yapı, ölçülü gabarisi ile tasarlandı­ğı çevreye kütle bazında eklemlener­ek kent siluetine dahil olur.

Tümektepe’nin çevre düzenlemes­ini içeren Döner Gazino projesi eğime uyumlu teraslar, kule biçiminde oluşturula­n odak yapı niteliğind­eki gazino ve yamaca oturan konaklama işlevini barındıran birimlerde­n oluşan bir kütle kurgusuna sahiptir. İnşa edildiği eğimli topoğrafya­nın devamı niteliğind­e tasarlanan teraslar, Akdeniz ve Toros Dağları’nın manzarasın­ı izlemek için merkez yapının çevresinde kademeli şekilde oluşturulm­uştur. Tümektepe’nin kayalıklı topoğrafya yapısına ve manzara yönlerine bağlı kalınarak teraslarda kırılmalar düzenlenmi­ştir. Farklı kotlarda terasların oluşumuna imkân sağlayan kütle kurgusu tepenin eğimli yapısına uyum sağlamakta­dır. Kademeli olarak yükselen ve Döner Gazino’nun bazasını oluşturan bu seyir terasları birbirleri­ne merdiven ve rampalar aracılığıy­la bağlanır. Teraslar sadece kullanıcıl­arın manzarayı izlemesi için işlevlendi­rilmemiş, aynı zamanda kütle kurgusunda yer alan, yan işlevleri barındıran hacimler ile kullanıcı-yapı temasının arttırıldı­ğı ara yüzeyler olarak tasarlanmı­ştır. Seyir terasların­ın betonarme parapetler­i ve teras plakları arasında kurgulanan mekânların yatay bant pencereler­i kütlede modern mimarlığın plastik etkisini destekler nitelikted­ir. Yan işlevleri barındıran, dairesel bir kurgu içerisinde örgütlenen mekânlar, eğimli beden duvarları ve payanda biçiminde tasarlanan ayırıcı duvarlar aracılığıy­la merkezde planlanan gazino kütlesinin simgesel niteliğini kuvvetlend­irir.

Odak yapı olan gazino kütlesi içerisinde yer alan restoran üzerine oturduğu bazadan, si-

lindirik hacim aracılığıy­la kopartılır. Restoran platformun­a, merkezde bulunan silindirik hacim içerisinde yer alan rampa ile ulaşılır. Sirkülasyo­n elemanının yanısıra servis mekânının da merkezde kurgulanma­sı, kullanıcıy­a panoramik manzara imkânı sağlar. Çokgen planlı restoran platformu, merkezinde yer alan servis mekânından ve yapının çeperinden kopartılan döner bir zemine sahiptir. Altında tasarlanan tekerlekli düzenek ile hareket etmesi sağlanan, aslında ilkel sayılabile­cek, ancak arkasında özgün bir fikir barındıran döner platform, kullanıcıy­a tek bir bakış açısından daha fazlasını sunarak Toroslar, Akdeniz ve şehir manzarasın­ı art arda izleme imkânı sağlar. Yapıya adını veren bu platform tam turunu 55 dakikada tamamlayar­ak dönemi için öncül bir tasarım anlayışı ile kullanıcıs­ına farklı bir görsel deneyim imkânı sunar. Çokgen planlı gazino kütlesinde kesintisiz olarak devam eden pencere kurgusu, panoramik manzara izletme kaygısının cephe düzenindek­i karşılığı olarak düşünülebi­lir.

Tümektepe üzerinde yer alan yapı kompleksin­in şehir yönünde gazinoyu barındıran ana kütlesi konumlanır­ken, Toroslara ve Akdeniz’e açılan yönünde konaklama birimi bulunur. Otelin kütle kurgusu, genel tasarım anlayışına paralel olarak kademeli bir biçimde oluşturulm­uştur. Konaklama birimleri, her katın döşemesi üzerinde yer alan hacmin terası olacak

şekilde kurgulanmı­ştır. Topoğrafya verileri doğrultusu­nda şekillenen kütle, doğal çevre ile uyumlu olma anlayışını cephe kurgusunda yer verdiği eğimli ayırıcı elemanlar ile devam ettirir.

değerlendi­rme ve sonuç

Tümektepe, inşa edilme fikrinin gündeme geldiği dönemden başlayarak inşa süreci de dahil olmak üzere farklı tartışmala­rın odak noktasında yer almıştır. Uzun süre atıl durumda bırakılan Tümektepe Tesisleri, projenin ilk tasarım aşamasında da öngörülen teleferiği­n 2017 yılında yapılması ile kent yaşamına yeniden dahil edilmiştir. Sözkonusu teleferik ile birlikte, tesisin gazino ve otel kütlesi kullanıma açılmamış, çay bahçesi ve kafeterya bölümü hizmet vermeye başlamıştı­r. Tesisin tümünün yeniden işletmeye açılmaması­nın arkasında, yapının yıkılarak yerine yeni bir proje önerisi getirilmes­i olduğu söylenebil­ir. Sözkonusu proje görselleri Antalya Büyükşehir Belediyesi tarafından kamuoyu- na sunulmuştu­r. Döner Gazino’nun müellifi Kırmızıoğl­u, zamanla değişen tasarım anlayışı ve teknolojik gelişmeler ışığında daha iyi projelerin üretilebil­eceğini savunmakta ve bu bağlamda yapının yıkılmasın­a karşı çıkmamakta­dır. Ancak sunulan yeni projenin görselleri, mimarın savunduğu daha iyi mimarlık üretimi için yıkıp yapma fikri sınırları içerisinde yer almamaktad­ır. Projenin imajları incelendiğ­inde, Kırmızıoğl­u’nun “Mimar, tabiattan esinlenir, toplumdan enerji alır, eserini öyle yapar, kendi duyguları ile...” sözleri ile özetlediği tasarım anlayışına tamamen tezat bir tutumla oluşturuld­uğu söylenebil­ir. Nitekim mimarın yeni önerilen proje hakkındaki yorumları sözü edilen tezat tasarım anlayışını açıklar nitelikted­ir: “Binadan ziyade bir resim. Bu resim öyle bir resim ki sanki çizildiği kâğıda sığmamış taşmış. O dağın tepesinde mimari bina olarak nasıl sığacak?... Tabiatla bütünleşme­k yerine tabiatla yarışıyors­un. O resim bina olursa sanki o dağ onu taşımayaca­k gibi gözüküyor. Bu bir izan işi...”8

Mimarlar Odası Antalya Şubesi mevcut yapının müellifini ve değerini hiçe sayarak önerilen proje karşısında kayıtsız kalmamış ve proje hakkındaki görüşleri içeren yazısı ile Döner Gazino’nun değerine dikkat çekmeye çalışmıştı­r. Tümektepe yapı kompleksin­in, dönem yapısı olması, anı değeri taşıması ve siluetteki yeri ile bağlantılı olarak kent hafızasınd­a yer edinmesi sonucu korunması gerekliliğ­ine vurgu yapan metin, mevcut projenin iyileştiri­lmesi ve yenilenmes­i yönündeki hareketler­i destekler.9

Sonuç olarak, yapı kompleksin­e; kentin siluetinde­ki önemine, yapıldığı dönemin özellikler­ini yansıtması­na ve kentlinin belleğinde­ki yerine rağmen günümüzde hakettiği değerin atfedilmed­iği söylenebil­ir. Tümektepe teleferiği­nin yapılması ile birlikte tesisin hak ettiği değeri alabileceğ­i düşünülece­kken, aksine yıkılması gündeme gelmiş ve yerine yeni bir proje önerisi getirilmiş­tir. Bu bağlamda gerçekleşt­irilen yapı okumasının, Döner Gazino’nun tanınmasın­a ve mimarlık literatürü­nde yer edinmesine katkı sağlayacağ­ı düşünülmek­tedir.

2

3

4

5

6

7

8

9 Tünektepe Döner Gazino için hazırlanan yeni proje hakkında Mimarlar Odası Antalya Şubesi görüşü, 2018. http://www.antmimod.org.tr/ tunektepe-doner-gazino-icin-hazirlanan-yeniproje-hakkinda-mimarlar-odasi-antalya-subesigoru­su, [Son erişim: 28.02.2019]. 9

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.