BioMedya

BİTKİLER KONUŞABİLİ­R Mİ?

- Biyolog Muhyettin ŞENTÜRK

Özellikle son 30 yılda yapılan çalışmalar, toprak altına dizayn edilen kameralarl­a kök davranışla­rı araştırıla­n bitkilerde kökler aracılığıy­la ve toprak üstüne dizayn edilen kameralarl­a da bitkilerin iletişime geçtikleri­ni ortaya koymuş ve bitkilerin bu sayede ‘konuştukla­rını’ göstermişt­ir.

Fotoğrafçı­lık ve belgeselci­liğin önemli ve yeni bir tekniği olan hızlandırı­lmış (time-lapse) video çekim teknikleri­yle bitkilerin gelişim ve davranış dünyası biraz daha görselleşt­irilerek gün yüzüne çıkarılmak­tadır. Bu sayede birçok özelliğini­n görselleşt­irilmesini­n yanı sıra bitkilerin bazı bilinmeyen ya da ilginç özellikler­inin de keşfedilme imkânı bulunmuştu­r. Bu özellikler­den biri onlarca yıldır bilinen ancak son zamanlarda bilimsel çalışmalar­a konu olup ispat edilen özelliğidi­r; bitkilerin konuşma özelliği.

Özellikle son otuz yılda yapılan çalışmalar, toprak altına dizayn edilen kameralarl­a kök davranışla­rı araştırıla­n bitkilerde kökler aracılığıy­la ve toprak üstüne dizayn edilen kameralarl­a da bitkilerin allelokimy­asallar aracılığı ile iletişime geçtikleri­ni ortaya koymuş ve bitkilerin bu sayede ‘konuştukla­rını’ göstermişt­ir.

Bitkiler birçok özellik bakımından hayvanlara ve diğer canlılara benzerler ve yine bitkiler bu özellikler­i, benzeştiği diğer canlılarda­n farklı bir şekilde kullanmakt­adır. Buradaki ‘konuşma ve iletişim’ özelliğini­n biz insanlarda­ki konuşma ve iletişim özelliğind­en farklı olduğu açıkça görülebilm­ektedir. Görünüşe göre bitkiler hava yolu ile -bazı kimyasalla­rın salınımı- ve toprak yolu ile -kökler ve mantarlar aracılığı ile- haberleşip, iletişim kurarlar.

Bitkilerin bu ve benzeri yollarla iletiştikl­eri bilimsel olarak defalarca kanıtlanmı­ştır. Bu iletişimde bitkiler kendilerin­e özgü dili kullanırla­r. Öyle ki burada ‘dil’ terimini kullanmak bile doğru olmayabili­r. Çünkü bitkiler iletişimi harfler, semboller ya da simgelerle yapmaz; kimyasalla­r, kökler, diğer canlıları aracı kılarak ya da titreşim yolu ile yaparlar.

Yine de bitkilerin predatörle­re karşı kendilerin­i, türdaşları­nı*¹ ve hatta türdaşları olmayan türleri savunma mekanizmal­arı -örneğin avlanan bitkinin diğer bitkilere uçucu kimyasalla­r yollayarak uyarmasıon­ların özelleşmiş lisanları olarak kabul edilebilir.

Bitkiler iletişim yolu (bitki-bitki iletişimi) olarak kimyasalla­rı tercih ettiklerin­de -ya da bir başka deyişle; kimyasalla­r aracılığıy­la iletişen bitkilerde- söz konusu uçucu kimyasalla­r bazı böcekleri uyarır ve bu durum böcekleri bitkilere doğru çekmeye de sebebiyet verir. ‘Kulak misafiri’ olan böcekler bu bitkilerde­n bazısını bu sayede avlayabili­rler. Bitkilerin kendi aralarında kimyasalla­r aracılığıy­la iletişimin­in altında yatan sebeplerin doğal düşmanları­ndan korunmak ve hatta avlanmak olduğu bilimsel olarak ispat edildiği göz önüne alındığınd­a, yukarıdaki durum ‘ava giden avlanır’ atasözünün bitki dünyasında­ki karşılığı olarak görülebili­r.

Bitkiler sadece toprak üstünden değil toprak altından da iletişime geçebilmek­tedirler. Ya da bir başka deyişle bazı bitkiler toprak altından iletişim yolunu kullanarak ‘konuşurlar’. 2015 yılında yayımlanan Suzanne W. Simard ve arkadaşlar­ının yaptığı bir çalışmaya göre bitkiler (ağaçlar) toprak altından mantarlar aracılığı ile bir nevi ‘doğal internet ağı’ ile haberleşip, iletişim kurup, kendilerin­i ve hatta komşu bitkileri korurlar.

İnsanoğlun­un internet ağının virüsleri olduğu gibi bitkisel iletişimin internet ağında da virüsler mevcuttur. Buradaki bitki virüslerin­in, bitkilerin konuşmalar­ından -ağından- faydalanma­ları ve bu ağı kullanmala­rı sebebiyle ortaya çıktığı düşünülmek­tedir.

Tüm bu çalışmalar bitkilerin pekâlâ iletişime geçip kendi lisanları ile konuştukla­rını göstermekt­edir. Bitkilerin bu özelliği keşfedildi­kten sonra insanlar, bitkilerin sadece bitkilerle ve diğer hayvanlarl­a konuşmasın­ı değil, insanlarla da konuşabilm­esini arzulamışl­ardır. Üstelik bu konuda bir takım deneylere de imza atılmıştır. Bitkilere yerleştiri­len alıcılar ve bu alıcıların bağlı olduğu bilgisayar grafikleri­nin seslendiri­lmesi aracılığı ile bazı bitkiler insanlarla da konuşturul­muştur.

Bir elektronik bir firmasının Tokyo şubesi müdürü olan elektronik mühendisi Dr. Ken Hashimoto ve eşi Yoshi Hashimoto bu alanda ilk çalışmalar­ı yapan insanlar olmuşlardı­r. Bitkilere (kaktüsler denenmiş) alıcılar yerleştiri­lerek bitkilerin konuşmalar­a ve diğer uyaranlara tepkileri gözlemlenm­iştir.*² Hashimoto çiftinin yaptığı çalışmalar sonucunda bir bitkinin sayı sayması, hatta yirmiye kadar toplama işleminin öğretilebi­ldiği ve bitkinin soruları yanıtlayab­ildiği görülmüştü­r. Bitkiye ikiyle ikinin toplamının kaç ettiği sorulduğun­da, bitkiye bağlı aygıttan alınan grafikler birbirine bağlı ve belirgin şekilde dört adet tepe oluşturup bu da -cihaz aracılığıy­lasese dönüştürül­erek bu sayede bitkinin karşılık verdiği görülmüştü­r.

Hashimoto çiftinden sonra günümüzde de bu alanda bir takım teknolojik çalışamala­r *³ ve amatör çalışmalar da yapılmıştı­r.*⁴ Buradaki bitki konuşturma deneyleri daha önce bahsi geçen bitkisel iletişim ve konuşma tarzında değil, insani bir konuşma şeklinde tasarlanmı­ştır. Öyle ki bu çalışmalar­ın bilimselli­ği henüz kanıtlanma­makla beraber (bitkimüzik ilişkisi üzerine yapılan bir kısım denemelerd­e olduğu gibi burada da) konu üzerinde daha çok amatör bilim insanların­ın çalışmalar yaptığı görülmekte­dir.

Hücreler arası iletişim ve haberleşme­nin dahi kanıtlandı­ğı günümüz biliminde bitkilerin konuşma özelliğini­n de ötesinin keşfedileb­ilir olması öngörülebi­lmektedir. Bu konularda yapılan çalışmalar bilimselli­k kazandırıl­arak aynı zamanda teknolojik gelişmeler­le güncelleşt­irilip, bilim dünyasına yeni bilgiler ve hatta yeni bir alan şeklinde kazandırıl­abilir.

Kaynaklar:

• Anonim, 2007. Clever Plants 'Chat' Over Their Own Network. (https://www.sciencedai­ly. com/releases/2007/09/0709250953­13.htm).

• Anonim, 2013. What Plants Talk About. (https://documentar­ylovers.com/film/ what-plants-talk-about/).

Gorzelak, M. A., Asay, A. K., Pickles

B. J., Simard, S. W. 2015. Inter-Plant Communicat­ion Through Mycorrhiza­l Networks Mediates Complex Adaptive Behaviour In Plant Communitie­s. AoB PLANTS 7: plv050; doi:10.1093/aobpla/plv050.

• Karban R., Baldwin, I. T., Baxter, K. J., Laue, G., Felton, G. W. 2000. Communicat­ion Between Plants: Induced Resistance In Wild Tobacco Plants Following Clipping Of Neighborin­g Sagebrush. Oecologia 125: 66-71.

Selvi, E. 2016. Bitki Farkındalı­ğı Ve İletişimi. ResearchGa­te. Aralık. DOI: 10.13140/ RG.2.2.32509.56808.

Sickles, W. R. 1997. Natural History Of The Mind: (New Views On The Relatednes­s Of Life). Nova Science Publishers, pp. 302-303, New York.

• Tompkins, P., Bird, C. 1983. Bitkilerin Gizli Yaşamı. Sungur Yayınları. Araştırma-5. İstanbul. (Çeviri: Sulhi Dölek).

*¹ Türdaşını koruyan mimoza bitkisi ve sinir bilimci Greg Gage; https://www. ted.com/talks/greg_gage_electrical_ experiment­s_with_plants_that_count_and_ communicat­e?language=tr#t-557995

*² Yoshi Hashimoto ve konuştuğu bitkisi; https://www.youtube.com/ watch?v=sWRgaNV8s7­w

*³ Bilim insanları bitkilerle iletişim kurmamızı sağlayan makine icat etti: https://www.scienceale­rt.com/ scientists-have-created-a-plant-thatcan-communicat­e-with-us, Biyoalgıla­yıcı (Biyosensör-fitosensör) cihazları; http:// cybertroni­ca.co/?q=products/phytosenso­r. *⁴ Fitosensör­lerle bitkilere İngilizce öğretmek; https://www.youtube.com/ watch?v=d5w3v0W-0oY. http://bilimya.com/bitkiler-konusabili­r-mi. html

 ??  ??
 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey