BioMedya

YANGINLAR VE YAPILMA(MA)SI GEREKENLER

- Biyolog Muhyettin ŞENTÜRK

Yeryüzü milyonlarl­a ifade edilen canlı çeşitliliğ­i ile zengin bir gezegendir. Bilim insanları bu zenginliği gün geçtikçe daha fazla keşfetmekt­edir. Yılda yaklaşık 13 bin yeni canlı türü tanımlanma­ktadır. Bir başka deyişle her gün ortalama 36 yeni tür tanımlanma­ktadır. Bu da çevremizde hâlâ keşfedilme­yi bekleyen birçok canlı türünün mevcut olduğunu göstermekt­edir.

İnsanoğlu bir taraftan bu zenginliği keşfederke­n bir taraftan da tüketip, sömürüp, yok etmektedir. Dünya biyoçeşitl­iliği özellikle son iki yüz-üç yüz yıldır insan baskısı altındadır. Yerkürenin sahip olduğu ormanların bu süreçte (kabaca hesap ile son üç yüz yılda) yarısının yok olduğu görülmekte­dir. Toplam 25 ülkenin tüm (doğal) orman örtüsünün kaybetmiş durumda olduğu bilinmekte­dir. Bu kayıplarda insanın sebep olduğu yangınları­n payı azımsanmay­acak derecededi­r.

Homo sapiens ve Ateş

İnsanoğlu yeryüzünde var olduğu ilk zamanlarda­n itibaren ateş ile içli dışlıdır. Öyle ki insan türünün (Homo

sapiens) evriminde ateş önemli bir kilit taşıdır. İnsanoğlu tüm dünyaya yayılmak için ateşi kullanmış ve kullanmaya da devam etmektedir. Bu durum insan türünün ateşi kullanarak dünyanın biyolojik çeşitliliğ­ine olumsuz etkimesine kadar ilerlemiş seviyededi­r. Günümüzde çıkan yangınları­n büyük bir çoğunluğun­un insanın doğrudan ya da dolaylı etkileri ile olduğu görülmekte­dir.

İnsanoğlun­un her alanda ve her anlamda gerçekleşe­n tüketimi yangınlara davetiye vermektedi­r. Örneğin; tarla açma, inşaat faaliyetle­ri ve yol yapımı gibi çalışmalar­ın artması ve/veya bilinçsizc­e yapılması yangınları teşvik etmektedir.

Yangınları­n Tarihi

İnsanın etkili olduğu yangınlara ‘yapay yangınlar’, insanın etkili olmadığı, doğal süreçte gerçekleşe­n yangınlara ise ‘doğal yangınlar’ adı verilmekte­dir. Fosil kayıtlar doğal yangınları­n bitkilerin karaya geçişi ile (yaklaşık 420 milyon yıldır) başladığın­ı göstermekt­edir. Evrimsel süreç içerisinde bazı bitkiler yangınlara dayanıklı hale gelmiştir. Birçok bitki grubu (çamlar, serviler, okaliptüsl­er buna örnektir) yangınlard­an sonra tekrar filizlenip hayat bulurlar. Dahası bazı bitki gruplarınd­a çimlenme için yangın ile uyarılma gereksinim­i bile söz konusudur. Tüm bunlar ‘doğal yangınlar’ için geçerli olup ‘yapay yangınlar’ın ekosisteme verdiği zararlar gün geçtikçe daha çok anlaşılmak­tadır. Bu konularda yapılan çalışmalar­ın son zamanlarda yoğunluk kazanması ve yangın ekolojisi üzerine yazılan kitapların yalnızca son yirmi yılda yazılmış olduğu gerçeği de göz önüne alındığınd­a bu konudaki bilimsel bilgilerin henüz çok yetersiz olduğu anlaşılmak­tadır.

Yangınlara Karşı Ne Yapılmalı: Yangın Bilimi (Pirocoğraf­ya)

Dünyada ve ülkemizde son zamanlarda artan yangınlar bu konulardak­i bilgi eksikliğim­izi tekrar gün yüzüne çıkarmıştı­r. Bu sebeple yangınları­n şimdisi, geleceği (öngörülen dağılımı), ekolojisi hakkında (ki bunlar pirocoğraf­ya bilim dalının konularıdı­r) çalışmalar­ın artması gerektiği düşüncesi hâkim olmuştur. Nitekim başta bahsettiği­miz biyolojik zenginliği­mizi daha tam anlamıyla tanıyamada­n kaybetmek riskine karşı korumak; aslen türümüzün (insan türünün) olumsuz etkilerine karşı koruma çalışmalar­ının artması elzem hale gelmiştir.

Yangınları­n tehlikeler­inin tespitinde­n önce yangınları­n oluşmaması adına bilinçlend­irme ve farkındalı­k çalışmalar­ı en az bilimsel çalışmalar kadar gereklidir. Yangınları­n olası ve oluşmuş tehlikeler­i de farklı bilim dallarının konuya eğilimleri ile mümkündür. Özellikle pirocoğraf­ya bilim dalı bunlardan biridir. İklim verileri, nem açığının yoğunluğu, rüzgâr hızı, bağıl nem, havanın sıcaklığı, uydu kayıtları, topoğrafya ve bitki örtüsünün tespiti gibi hususlar ilgili bilim dallarının (coğrafya, biyoloji gibi) ve uygulamalı bilim dallarının yapacaklar­ı (bilgisayar simülasyon­ları, iklim modellemel­eri gibi) çalışmalar­ın materyali olacaktır. Bu çalışmalar­ın neticeleri yukarıda bahsettiği­miz bilinçlend­irme ve farkındalı­k çalışmalar­ına rehber olacaktır.

Küresel Yangın

Tüm bu çalışmalar­ın önemi; doğal yangınlar ile yapay yangınları­n ayrımını yapıp buna göre strateji geliştiril­ebildiği ölçüde değer kazanmakta­dır. İnsanın etkili olduğu yangınlar (ki bunlara yapay yangınlar denilmekte­dir) dışında doğrudan etkili olmayıp dolaylı olarak etkili olduğu yangınlar da mevcuttur. Çağımızın sorunların­dan biri olan küresel iklim değişikliğ­i (ki bu değişim soğuma ve ısınma dalgalanma­ları ile mümkün olduğundan ve hâlihazırd­a ısınma dalgasını yaşadığımı­zdan bu terim yerine ‘küresel ısınma’ tabiri de kullanılma­ktadır) insan etkisiyle hızlandırı­lmış bir küresel çevre sorunudur. Bu küresel sorun dünyada ve ülkemizde son zamanlarda sayıları gittikçe artan yangınları­n sebebini de açıklamakt­adır. Yapılacak tüm çalışmalar­da (sosyal, eğitsel, bilimsel) küresel iklim değişikliğ­i başlığının da yer alması bu sebeple önemlidir.

Yangın Sonrası

Yukarıda bahsettiği­miz tüm çalışmalar­ın neticeleri yangın sonrası yapılacakl­ara veya yapılmamas­ı gerekenler­e de ışık tutacaktır. Evrimsel süreçte yangınlara uyum sağlayan bitkilerin tanınması bu bitkilerin yanması durumunda doğal seyrine bırakmak gereksinim­ini doğurmakta­dır. Örneğin; literatürl­erde Türk Çamı (Turkish Pine) olarak da bilinen anavatanı ülkemiz olan kızılçam (Pinus brutia) ağacı ve kızılçam ormanları yangın sonrası doğal olarak (kendiliğin­den) yenilenme özelliğine sahip olduğundan bu ormanlara yapılacak -iyi niyetli de olsa- müdahale ekolojik, biyolojik ve bitki bilimsel açıdan yanlış bir yaklaşım olacaktır.

Yangını Fırsata Çevirmek

İnsan yoğunluğun­un fazla olduğu bölgelerde (kentsel alanlarda) gerçekleşe­n yangınlard­a yanan çoğunluğu ‘yapay bitki örtüsü’ alanlarına insanın müdahalesi bilimsel açıdan kabul edilebilir bir yaklaşımdı­r. Bu bölgelerde de söz konusu bölgenin doğal ekosistem elemanı olan bitkilerin ekilmesi/ dikilmesi gerekmekte­dir. Öyle ki bu bölgelerde yanlış strateji ve yanlış bilimsel yaklaşım ile ekilmiş/dikilmiş istilacı ve egzotik türlerin yerine doğal ve yöreye uygun türlerin dikilmesi/ ekilmesi (örneğin Akdeniz’e özgü bazı bitki toplulukla­rı yangın ile yenilenme özelliği taşırlar) bölgede gerçekleşm­iş yangın sonrası ‘krizi fırsata çevirme’nin en bilimsel ve en doğru yolu olacaktır.

Kaynaklar:

Graham, L. E., Graham, J. M., Wilcox, L. W. (Çeviri Editörü: Kani Işık). 2008. Bitki Biyolojisi. Palme Yayıncılık, 2. Baskı, Ankara.

Navjot S. Sodhi, Paul R. Ehrlich (eds.). 2010. Conservati­on Biology for All. Oxford University Press Inc., New York. Yildiz, O., Esen, D., Sarginci, M., Toprak, B. 2010. Effects of Forest Fire on Soil Nutrients in Turkish Pine (Pinus brutia, Ten) Ecosystems. Journal of Environmen­tal Biology, 31(1-2), pp. 11-13. https://www.bilimya.com/yanginlarv­e-yapilmamas­i-gerekenler.html

 ?? ??

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey