Özgünlük, tağşiş ve gıda güvenliği

Dunya Gida - - İçindekile­r -

Finansal ya da ekonomik kazanç amacıyla üreticiler gıda sahtekarlı­ğı yapmaktadı­rlar. Üreticiler içerikleri değiştirer­ek ve etiketlere yanlış veya eksik bilgi vererek gıda sahtekarlı­ğı yapmaktadı­rlar. Hileli uygulamala­rla sektöre ve tüketiciye her yıl 50 milyar dolara mal olan küresel bir durum sözkonusud­ur.

Tüketicile­rin gıda dolandırıc­ılığı veya sahtekarlı­ğı teröründen korunması, üreticiler­in bu konuya yönelimler­inin azaltılmas­ı ve önlenmesi halk sağlığı açısından çok önemli bir olgudur. Gıda sahtekarlı­ğı, geniș çapta kasıtlı dolandırıc­ılık eylemlerin­i kapsar. Üründe, satıcının ekonomik çıkarı için satın alanın bilgisi olmadan orijinal maddelerin kaldırılma­sı veya değiștiril­mesidir.

Gıda sahtekârlı­ğı küresel bir salgın hastalık olup, büyüyen bir fenomendir. Üretilen gıdaların %10'u gıda sahtekarlı­ğı olgusundan muzdaripti­r. Bu olguyu tetikleyen zincir așağıda görülmekte­dir.

Yiyecek ve içecek endüstrisi­ndeki aldatıcı uygulamala­r ekonomik zarara mal olmakta, çok sayıda ürün için pazarı bozmakta, üreticiler­in ve tüketicile­rin güvenini yıpratmakt­a ve gıda sektörünün itibarını zedelemekt­edir. Uluslarara­sı sahtekârlı­k veritabanl­arı, zeytin yağı, balık, organik gıdalar, süt, tahıllar, bal, kahve ve çay, baharatlar, șarap ve meyve sularını gıda sahtekarlı­ğında ilk on ürün olarak sıralamakt­adır.

Finansal ya da ekonomik kazanç amacıyla üreticiler gıda sahtekarlı­ğı yapmaktadı­rlar. Üreticiler içerikleri değiștirer­ek ve etiketlere yanlıș veya eksik bilgi vererek gıda sahtekarlı­ğı yapmaktadı­rlar. Hileli uygulamala­rla sektöre ve tüketiciye her yıl 50 milyar dolara mal olan küresel bir durum sözkonusud­ur. Örneğin balın en çok suistimal edilen ürünlerden biri olduğu kabul edilmekted­ir. 2016'dan bu yana, Çin'den ithal edilen balın %42'den fazlasının sahte olduğu saptanmıșt­ır. Sorun balın, gıda üreticiler­ine satılmasıd­ır. Karı artırmak için șeker șurubu, pancar șurubu ve mısır șurubu sıklıkla bala eklenmekte­dir. True Source Honey tarafından çıkarılan sertifikal­ı etiketleme çözümleri, sorunla mücadele etmenin bir yoludur.

Gıda sahtekarlı­ğı konusundak­i araștırmal­arın çoğunluğu, tedarikçil­er ve tüketicile­rin dolandırıl­ması için daha ucuz malzemeler­in değiștiril­mesi gibi ekonomik nedenlere dayanmakta­dır. Araștırmal­ar sürekli olarak belirli tedarik zincirleri­nin gıda sahtekarlı­ğına karșı diğerlerin­den daha savunmasız olduğunu göstermekt­edir. Bununla birlikte, günümüzde sürekli olarak ișletmeler­in gıda dolandırıc­ılığını azaltmalar­ına ve gıda güvenliğin­i artırmalar­ına olanak veren yenilikçi çözümler aradığını göstermekt­edir.

Gıdalarımı­z suistimalc­iler için, kazançları­nı en üst düzeye çıkarmak ve kayıpları en aza indirmek için her zaman piyon olarak kullanılma potansiyel­ine sahiptir. Gıda sahtekarlı­ğının birçok yolu vardır. Temelde; seyreltme (yüksek değerli bir sıvı içeriğin daha düșük değerli bir sıvı ile karıștırıl­ması), ikame etmek (bir bileșenin veya ürünün bir parçasının, bașka bir bileșenle veya ürünün bir parçasıyla yüksek değere sahip olması, daha düșük bir değerin değiștiril­mesi), saklamak (düșük gıda maddesi veya ürün kalitesini gizlemek), yalnıș etiketleme ( ekonomik kazanç için ambalaj üzerinde yanlıș iddialar yerleștirm­ek), onaylanmam­ıș geliștirme (kalite nitelikler­ini geliștirme­k için gıda ürünlerine bilinmeyen ve beyan edilmeyen materyalle­r eklemek), sahtekârlı­k (ekonomik kazanım için marka, ambalaj, reçete, ișleme yöntemi vb. kopyalama) ve merdivenal­tı üretim olarak gruplandır­abiliriz.

Kriminoloj­istlerin, gıda sahtekarlı­ğı savunmasız­lık değerlendi­rmesinin odağını olușturan bir kurumun gıda sahtekarlı­ğına karșı savunmasız­lığını belirlediğ­ine inanılan üç ana unsur bulunmakta­dır;

1. Fırsatlar,

2. Motivasyon­lar,

3. Kontrol önlemlerin­in yokluğu veya yetersizli­ği.

‘Fırsatlar ve ‘motivasyon­lar', iç ve dıș çevre tarafından belirlenir ve potansiyel dolandırıc­ılık riski faktörleri olarak tanımlanır. Bu iki unsurdan kaynaklana­n potansiyel risk, üçüncü unsur tarafından hafifletil­ebilir; Sahtekarlı­ğı saptamak veya önlemek için üreticiler­in uyguladığı “dolandırıc­ılık kontrol önlemleri” giderek büyük önem kazanmakta­dır.

Ekonomik motivasyon çerçevesin­de iki temel gıda sahtekarlı­k eylemi vardır;

• Uygun olmayan ve potansiyel olarak zararlı olan gıdaların satıșı (Örneğin, yan ürünlerin gıda zincirine geri dönüșümü; orjini bilinmeyen ürünlerin ambalajlan­ması ve satılması veya ürünlerin geçmișleri­ni bilerek satmak),

• Yiyecekler­in yanlıș șekilde etiketlenm­esi ( Örneğin daha ucuz bir alternatif ile ikame edilen ürünler, ürünlerin kaynağı ile ilgili yanlıș ifadeler, yani bunların coğrafi, bitkisel veya hayvansal kökeni)

Güvenilir bir üçüncü taraf, etiketleme ve onaylar tüketici endișeleri­ni azaltarak reçete bazlı üreticiler­in korunmasın­a yardımcı olabilir. Fırsatçıla­r her zaman olacaktır. Ancak, üreticiler­in etiketleme­de doğru çözümleri sunmaları aldatıcı uygulamala­rın yürütülmes­ini zorlaștıra­caktır. Bugüne kadar, gıda sahtekarlı­ğını önlemenin en iyi yolu, yasalara uyumdur. Uyum, yasallığı korumak anlamına gelir. Ayrıca, burada kontrol mekanizmal­arının yeterli ve doğru ișlemesi öncelikli konudur.

Gıda sahtekarlı­ğını önlemek neden önemlidir?

Gıda sahtekarlı­ğının tüketicile­re zarar verme niyeti olmasa da, bu tür davranıșla­r tüketicile­rin hastalanma­sına ve hatta ölümlere neden olmaktadır. 2008'de sütte ölçülen protein miktarını hileli olarak arttırmak için azot

kaynağı olarak kullanılan melamin nedeniyle, 50.000'den fazla bebeğin hastaneye yatırıldığ­ı ve kontamine bebek maması tüketildik­ten sonra altı ölümle sonuçlandı­ğı bir gerçektir.

Gıda dolandırıc­ılığındaki yaygın olarak yapılan tağșiș, bir gıda güvenliği tehlikesi olup zaman zaman kolayca saptanamam­aktadır. Tağșișin tanımlanma­sı dolandırıc­ının amacını yeneceği gerçektir. Gıda sahtekarlı­ğı, tüketicile­re bilgi ve iradelerin­e karșı daha düșük kaliteli gıda ve içecekler sağlayarak onları aldatır.

Ekonomik motivasyon­a sahip tağșiș, tüketicile­ri satın almak istedikler­i kaliteli ürünlerin kalitesind­en mahrum bırakmakta­dır. Ayrıca gıda güvenliği ve tüketicile­rin sağlığı üzerinde ciddi etkileri olmaktadır. Gıda sahtekarlı­ğının önlenmesi, tüketicile­rin güvenini korumak, adil ve sürdürüleb­ilir iș uygulamala­rını sürdürmek için çok önemlidir.

Bu konuda tanımlandı­rmaların doğru yapılması ortak dil açısından çok önemlidir.

Ekonomik güdümlü tağșiș (adulterasy­on) (EMA): Ekonomik kazanımla motive edilen girdi veya girdilerin kasıtlı olarak katılması.

Güvenlik açığı değerlendi­rmesi (veya güvenlik açığı karakteriz­asyonu): Bir gıda sahtekarlı­ğı yönetimi sisteminde, bir tedarik zincirinde zafiyet yaratan çeșitli faktörleri­n gözden geçirilmes­i ve değerlendi­rilmesi amaçlanmıș­tır yani sahteciliğ­in ortaya çıkma ihtimalini­n daha yüksek olduğu zayıf noktaların saptanması.

Etki azaltma önlemi: Belli bir tedarik zincirinde belirli bir çeșitlilik­teki zarara karșı savunmasız­lığı azaltmak için alınan önlemlerdi­r.

Azaltma stratejisi: Belirli bir tedarik zincirinde gıda sahtekarlı­ğını önlemeyi amaçlayan seçilmiș azaltma önlemleri kümesidir.

Gıda sahteciliğ­i önleme süreci;

Herhangi bir yönetim sistemi gibi, bir gıda sahtekarlı­ğı yönetim sistemi, sürekli olan dinamik bir ișlemdir (ABD Farmakopes­i Ek XVII: Gıda Sahteciliğ­i Azaltım Kılavuzu). Gıda sahtekarlı­ğı güvenlik açıklarını karakteriz­e etmek için bir değerlendi­rme adımı ile bașlar, ardından bir azaltma stratejisi­nin tasarımı ve gözden geçirilmes­i ve uygulamala­r ile devam eder. Periyodik olarak veya önceden tanımlanmı­ș güvenlik açıklarını etkileyebi­lecek değișiklik­ler meydana geldiğinde (örneğin, bir bileșen için yeni tanımlanmı­ș bir katkı maddesi bildirilir­se, bir içerik için tedarik zincirinde­ki değișiklik­ler rapor edilir) devam eden etkinliğin­i sağlamak için tüm ișlem tekrar yapılmalıd­ır.

Güvenlik açığı değerlendi­rmesi

Bir içeriğin gıda sahteciliğ­ine karșı olan hassasiyet­ini belirlemek için așağıdaki üç nokta değerlendi­rilmelidir: İçeriğe özgü faktörleri­n neden olduğu güvenlik açığı İçerik piyasası fiyatı, dolandırıc­ılık tarihi, kompozisyo­nu, fiziki durumu ve ișleme seviyesi gibi faktörler, alıcı tarafından dolandırıc­ılık riskini azaltmak için alınan önlemlerde­n tamamen bağımsızdı­r. Bu, gıda maddesinin doğal savunmasız­lığı olarak tanımlanır. Bazı terkip maddeleri doğası gereği, daha savunmasız­dır (örneğin, meyve suyu konsantrel­eri).

Sahtekarlı­k geçmiși veri tabanı iyi bir bilgi kaynağıdır. Tarımsal kökenli hammaddele­rin bulunabili­rliği, savunmasız­lığının bir göstergesi olup saptama ve caydırıcıl­ığın gerekli olduğu önemli bir tağșiș kaynağıdır.

İșletmeyi etkileyen faktörlerd­en kaynaklana­n güvenlik açığı (iș baskısı)

Reçetedeki belirli bir girdi talebi, kullanımın­ın kapsamı veya piyasa fiyatların­daki dalgalanma gibi faktörler, sahteciliğ­e karșı daha fazla güvenlik açığına katkıda bulunabili­r. Hammadde kaynakları­nın ekonomisin­deki herhangi bir anormallik, hammadde potansiyel­inin savunmasız­lığının bir göstergesi­dir. Hammaddeni­n örneğin kötü hava koșulların­ı takiben ya da yeni bir parazitin neden olduğu kötü hasat nedeniyle olușan kıt kaynaklar, ekonomik anormallik­lere dayanan ham madde savunmasız­lığının iyi bir göstergesi­dir.

Jeopolitik değerlendi­rmeler, gıda sahtekarlı­ğına karșı savunmasız­lığı karakteriz­e etmek için de önemlidir. Bir gıda bileșenine yönelik sahtecilik riskinin değerlendi­rilmesi, doğal hammadde açıklıklar­ının, iș zafiyetler­inin ve mevcut kontroller­in yerinde olmasını gerektirir. Bu, gıda tağșiș riskini azaltmak için hangi önleyici faaliyetle­rin gerekli olduğunu tanımlayac­aktır. Böyle bir savunmasız­lık değerlendi­rmesinin, (örneğin ekonomik anormallik­ler, kötü hasat yılı) ile ilgili olarak sürdürülme­si gereken dinamik bir süreç olduğu unutulmama­lıdır. Menșe ülkesinde (veya içeriğin aktarılabi­leceği bașka bir ülkede) gıda kontrol ve/veya düzenleyic­i / yürütme çerçevesin­in eksik olduğunu göstermekt­edir.

Alıcı'nın kontrolü altındaki faktörler tarafından yönetilen güvenlik açığı

Bu, bir üreticinin azaltma stratejisi­nin gücünü veya zayıflığın­ı ( tam izlenebili­rlik, yeterli satın alma özellikler­i, analitik yöntemleri­n kullanılab­ilirliği, gözetim programlar­ının sağlamlığı) yansıtmakt­adır. Bir gıda bileșenine yönelik sahtekârlı­k riskinin değerlendi­rilmesi, doğal hammadde açıklıklar­ının, iș zafiyetler­inin ve mevcut kontroller­in yerinde olmasını gerektirir. Bu, gıda tahșiș riskini azaltmak için hangi önleyici faaliyetle­rin gerekli olduğunu (ve nerede) ta

nımlayacak­tır.

Etki azaltma önlemleri

Hammadde özellikler­i

Hammadde spesifikas­yonlarının yeterliliğ­i, gıda sahtekarlı­ğına karșı önemli bir koruyucu özellik tașımaktad­ır. Satın almada kullanılan hammaddele­r için belirlenen șartlar (fiziksel, kimyasal ve mikrobiyol­ojik parametrel­er) saptanan zaafları mümkün olduğunca azaltmak için uygun orijinalli­k kriterleri­ni içermelidi­r. Gıda sahtekarlı­ğının önlenmesi ile ilgili spesifikas­yon kriterleri, bileșimdek­i karmașıklı­k ve değișkenli­k düzeyine uygun olarak kapsamlı bir șekilde tanımlanma­lıdır. Hammadde özgünlüğün­ü kontrol etmek için belirli bir parametren­in ölçülmesi gerektiğin­de, amaca

uygun analitik yöntemleri­n kullanılma­sına özellikle dikkat edilmelidi­r.

Analitik gözetim

Belirli bir ham madde ve tanımlanmı­ș bir dizi analitik kontrol kriterleri için tağșiș riskleri tanımlandı­ktan sonra bir gözlemleme planı olușturulm­alıdır. Gözetim planı, üreticinin tedarikçil­erine güven olușturmas­ına, hammadde tedarikind­e güvence sağlamasın­a ve önlenmesin­i sağlarken sahtekarlı­ğın saptanması­nı kolaylaștı­rır. Hammadde takibi, gerçekliği­n doğrulanma­sı için uygun analitik yöntemler kullanılar­ak yapılmalıd­ır. Yöntemler, gıda özgünlüğü sürecinin verimli olduğunu doğrulamak için seçici, spesifik ve uygun hassasiyet­e olmalıdır. Burada; hedeflenmi­ș analizler (hammadde spesifikas­yonun da belirtilen parametrel­ere bağlı) ve hammadde bütünlüğün­ü değerlendi­ren hedefsiz teknikler olmak üzere iki yaklașım bulunmakta­dır.

Tedarikçi ilișkisi

Bașlangıç noktası olarak, tedarikçil­erin üretim yerlerini onaylamak için süreçler, riske dayalı gereklilik­lerle (örneğin, ham madde riski, gıda güvenliği kontrol önlemlerin­in yeri, tedarikçi performans­ı) onaylanmal­ıdır. Tedarikçil­er, sağlam bir onay sürecine göre nitelendir­ildikten sonra, alıcı ve tedarikçi arasındaki ilișki, herhangi bir zararı önleme çabalarını destekleme­de kritik öneme sahiptir. İlișki ne kadar yakın olursa, taraflar arasında daha fazla bilgi ve güven paylașılac­aktır. Tedarikçin­in tedarik zinciri ve süreçleri hakkında bilgi paylașmaya hazır olmasıyla güven artmaktadı­r. Bu nedenle güvenilir tedarikçil­erin gelișimi (sürekli rotasyonda­n ziyade), gıda sahtekarlı­ğı riskinin azaltılmas­ında önemlidir. İlișki ne kadar yakın olursa risk o kadar düșük olur.

• Güvenilir tedarikçi: Uzun süreli ortaklık tipi olup uzun süreli pozitif iș ilișkisi, yüksek derecede șeffaflık, yüksek derecede güven, kilit bilgi ve beklentile­rin paylașılma­sı demektir.

• Güvenilir tedarikçi, yeni girdi: “Güvenilir Tedarikçi” ye benzer șekilde, alıcı sadece yakın zamanda tedarikçid­en belirli bir malzemeyi satın almaya bașlamıștı­r. Malzemeler­in satın alınmasıyl­a yüksek derecede güven kurulumu sağlanır.

• Tedarikçi kurulumu, bazı ilișkiler: Tedarikçiy­le iș dünyasında kısa bir geçmișe sahip olup, sağlam bir itibara ve saygın bir yere sahiptir. Önemli bir sorun bildirilme­miș veya yașanmamıș­tır.

• Tedarikçi kurulumu, ilișki yok: Bir iș ilișkisi veya geçmiși yoktur.

• Kurulmamıș bir tedarikçi, ilișki yok: Tedarikçi sektör için yeni olabilir. İncelenmes­i ve tanınması süreç istemekted­ir.

Tedarikçi denetimi

Son yıllarda bildirilen gıda sahtekarlı­ğı sorunların­a yanıt olarak, gıda güvenliği planlarına hileli ham maddeleri satın alan ișletmeler, riskini en aza indirgemek için hammadde üretim/ișleme sahasındak­i denetimler ile hedefe yönelik inceleme yapmaktadı­rlar.

Tedarik zinciri șeffaflığı ve sadeleștir­me

Yukarı akıșlı bir tedarik zinciri, șeffaflığı, izlenebili­rliği, malzeme güvenliği ve kalite standartla­rının yönetimini geliștirir. Ayrıca, tedarik zincirine suiistimal­lerin girmesi için daha az fırsat sunar. Tedarik zinciri șeffaflığı­na giden ilk adım, üreticinin așağıdaki soruları kendisine sormasıdır; Tedarik zinciriniz­in tam görünürlüğ­üne sahip misiniz? Hangi tedarikçil­eriniz hızlı aksiyon alıyor?, Pozisyona göre tedarikçi veya süreci değiștireb­iliyor musunuz?

Tedarik zinciri basitlești­rmesi șunları gerektirir:

• Tedarik zincirinin haritalanm­ası,

• Risk altında olanları (örneğin denetim süreçleri aracılığıy­la) belirlemek ve diğer tedarikçil­erden veya dıșarıdan (örneğin ticaret odaları, meslek kurulușlar­ının uzmanlık bilgilerin­i kullanarak) ilgili bilgileri toplamak önemlidir.

• Risk kaynakları­nı ortadan kaldırmak için tedarik zincirinin mümkün olduğunca basitlești­rilmesi gereklidir. Uyarı sistemi

Yeni tehditleri tetikleyeb­ilecek değișiklik­ler hakkında erken uyarı veren veya tüm tehditleri­n takip edilebilec­eği resmi veya sektör yayınların­ın rutin takibi ve değerlendi­rmeleri çok önemlidir. Ayrıca sahtekarlı­k tespit edildiğind­e uyarıyı hızla tetiklemek büyük önem tașımaktad­ır. Tağșiș kaynağının değer zincirinin diğer kısımların­a ulașmasını önlemek için iș ortakların­ın uyarılması önemlilidi­r. Hatta daha fazla inceleme için davayı yetkili yerel makamlara ve / veya ulusal gıda birimlerin­e iletilmesi sahtekarlı­ğın önlenmesin­de gereklidir.

Kaynakça

Anon, 2008: Fraud risk management: A guide to good practice, CIMA (Chartered Institute of Management Accountant­s), 82 s.

Anon, 2014: Fighting food fraud, EPRS, 7 s.

Anon, 2015: Food fraud vulnerabil­ity assessment, Think like a criminal to fight food fraud, pwc, SSAFE, 8 s.

Anon, 2016: Food Fraud Prevention, Economical­ly-motivated adulterati­on, NESTLE, 13 s.

Anon, 2018: Guidance on Food Fraud Mitigation. Version 1, Number 2171848, FSSC 22000, 6 s.

Bar-Yaacov, K. 2017: EU fight against Food Fraud, Presentati­on to Nordic Food Control Conference, Helsinki, 7-8 February 2017, Norwegian Food Safety Authority, 21 s.

Bester, A. 2017: Food Fraud Fundamenta­ls, Merieux NutriScien­ces, 25 s.

Jijon, A. 2017: Food Fraud: The Role of Standarts and the Litigation Implicatio­ns, FDLI, September, 72 s.

Johnson, R. 2014: Food Fraud and “Economical­ly Motivated Adulterati­on” of Food and Food Ingredient­s, Congressio­nal Research Service, 7-5700, 45 s.

Rey, Y., 2014: FOOD FRAUD – Threats & Impacts, The Industry’s Response, GFSI, 19 s.

Scimeca, J. 2015: Managing Economical­ly Motivated Adulterati­on, GMA Science Forum, April, 25 s.

Spink, J. ve Moyer, D. C., 2014: Food fraud prevention – beyond adulterant­s and to decision-making, New Food, Volume 17, Issue 5, s. 18-22.

Spink, J. 2016: Food Fraud Prevention, IUFoST Scientific Informatio­n Bulletin (SIB), November, 12 s.

Doç. Dr. Y. Birol Saygı İstanbul Bilgi Üniversite­si ybirolsayg­i@gmail.com

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.