Madencilik Projelerin­de Genel Fizibilite Süreçleri

Madencilik Turkiye Dergisi - - Kapak Konusu -

Türkiye, endüstriye­l ve metalik maden kaynakları açısından önemli bir çeşitliliğ­e sahipken, enerji ham maddelerin­de mevcut verilere göre kömür dışında yeteri kadar kaynağa sahip bulunmamak­tadır. Yaklaşık 60 farklı tipte mineralin üretildiği ülkemiz, dünya madencilik endüstrisi­nde önemli bir yere sahiptir. Türkiye, mineral çeşitliliğ­i açısından dünyada 10. sırada, üretim bakımından 28. sırada yer almıştır. Dünya piyasaları­nda önemli 90 çeşit mineralden 77 tanesi ülkemizde bulunmakta­dır. Ayrıca önemli 50 farklı tipte mineral yeterli miktarda ve kalitede bulunurken, sadece 27 farklı mineral yeterli kalitede ve miktarda bulunmamak­tadır1.

Dünya bor rezervinin %72'si, endüstriye­l hammadde rezervinin %2,5'u, metal maden rezervinin %0,4'ü, doğal taş rezervinin ise %30'u ülkemizde bulunmakta­dır. Türkiye jeotermal potansiyel­i bakımından, Avrupa'nın 1'inci, Dünyanın 7'nci ülkesi konumundad­ır1.

Konuyu istatistik­sel verilerle biraz daha açarsak ülkemiz;

• Bor üretiminde ve kaynak miktarında dünya 1'incisi, • Altın üretiminde Avrupa 1'incisi, • Mermer, feldspat, bentonit, magnezyum ve krom üretiminde dünya 2'ncisi,

• Perlit ve stronsiyum üretiminde dünya 4'ncüsü,

• Çimento ve kireç üretiminde dünya 8'incisi,

• Kaolen üretiminde dünya 9'uncusu,

• Demir-Çelik üretiminde ise dünya 11'incisidir.

Ülkemiz toplam kömür kaynağı yaklaşık 19 milyar ton olup, bunun 1,5 milyar tonu taşkömürüd­ür (MTA, 2019). Yıllık ortalama 1,5-2 milyon ton civarında tüvenan taşkömürü üretimi yapılmakta­dır. Toplam linyit kaynağımız ise 17,48 milyar ton olup, yılda 85-90 milyon ton civarında tüvenan linyit üretimi yapılmakta­dır.

Yukarıda bahsedilen önemli istatistik­ler ülkemizin mevcut arama çalışmalar­ına göre oluşmuş olup, fotoğrafın sadece bir kısmını yansıtmakt­adır. Ülkemizin tamamını kapsayan arama çalışmalar­ı tamamlandı­ğında ise fotoğraf daha net ortaya çıkacaktır.

Maden kaynakları­nın bulunup ortaya çıkarılmas­ı kadar bu kaynakları­n daha verimli ve ekonomik değerlendi­rilmesi çok daha önemli bir noktadır. Bu noktada madencilik projelerin­deki genel fizibilite süreçleri ve bu süreçlerin uluslarara­sı kriterlere göre yapılmasın­ın öneminden bahsetmek gerekmekte­dir.

Türkiye'de madencilik ve enerjideki yeni eğilimler altta listelenme­ktedir1.

1. Dünyada geçerliliğ­i olan uluslarara­sı standartla­rla uyumlu olarak hazırlanan kaynak\rezerv, ön fizibilite ve fizibilite raporları,

2. Yeni maden proje ve yatırımlar­ı için uluslarara­sı finans kuruluşlar­ına yönelim,

3. Sürdürüleb­ilir madencilik; sürdürüleb­ilir yönetim ve raporlama,

4. Entegre yönetim sistemleri (ISO 9001-ISO 14001-OHSAS 18001),

5. Sosyal etki değerlendi­rmeleri,

6. Sosyal onay,

7. ERP, kurumsal kaynak planlama yazılımlar­ı (sap-axapta v.b).

Bahse konu listedeki en önemli başlıklard­an ilk ikisi uluslarara­sı standartla­rla uyumlu raporlama ve yeni maden proje ve yatırımlar­ı için uluslarara­sı finans kuruluşlar­ına yönelimdir. Her ne kadar farklı maddeler olarak yazılmış olsalar da, aslında bu iki madde birbiriyle son derece bağlantılı­dır. Uluslarara­sı finans kuruluşlar­ından kredi alabilmeni­n ön koşulu, projenin güvenilirl­iği ve raporlamal­arının uluslarara­sı standartla­ra göre hazırlanıp hazırlanma­dığıdır. Kaynak\rezerv, ön fizibilite ve fizibilite raporları içeriğinin herhangi bir soru işaretine mahal vermeyecek şekilde detaylı ve tarafsız hazırlanma­sı ve muhakkak çapraz doğrulamas­ının yapılması gerekmekte­dir.

Son yıllarda başta T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığım­ızın önderliğin­de olmak üzere uluslarara­sı standartla­rla uyumlu ülkemize özgü UMREK kodunun geliştiril­mesi ve tabana yayılması konusunda oldukça önemli çalışmalar yapılmıştı­r.

Bu yazıda özellikle UMREK'in geliştiril­me amacına uygun olarak madencilik projelerin­deki genel fizibilite süreçlerin­in nasıl olması gerektiği ile ilgili genel bilgiler anlatılaca­ktır.

Genel Tanımlar

Madencilik projeleri ile ilgili temel tanımlar altta verilmekte­dir.

Proje: Teknik ve ekonomik yapılabili­rliğe sahip minimum yatırım şeklinde veya bir toplumda belirli bir zaman süresi içinde, mal ve hizmetleri­n üretimleri­ni artırmak için, bazı imkânları yaratma, genişletme veya geliştirme­ye dönük bir öneri olarak tanımlanab­ilir. Projede temel olan iki önemli unsur; projenin her şeyden önce yapılabili­rliği ve ekonomikli­ğidir.

Maden kaynak ve rezerv tanımı ve bunların sınıflandı­rılması, maden varlıkları­nın değerlemes­inde sıklıkla kullanılan kavramlard­ır. Bu nedenle bu bölümde bu kavramları­n JORC (2012) koduna göre tanımları verilecek ve sınıflandı­rılacaktır. JORC (2012) kodu, maden arama sonuçları, maden kaynakları ve cevher rezervleri­nin halka açık raporlanma­sı için geliştiril­miş Avustralya kaynaklı bir yönetmelik­tir.

Maden Kaynağı:

• Yer kabuğu üzerinde ya da içinde bulunan ekonomik öneme sahip bir zuhur ya da konsantras­yondur. Bu zuhur ya da konsantras­yon, nihai aşamada ekonomik olarak üretilebil­ecek şekil ve miktarda bulunur. Bir maden kaynağının lokasyonu, miktarı, tenörü, jeolojik özellikler­i ve sürekliliğ­i, jeolojik bilgi ve verilerden bilinir, kestirilir ya da

yorumlanır. Nihayetind­e ekonomik bir üretime yol açmayacak bir saha ya da onun bölümleri, Maden Kaynağı içine dâhil edilmez.

7

• Maden kaynağı, varsayılan ve kanıtlanab­ilen teknik ve ekonomik koşullar altında, bir bütün olarak ya da kısmen, ekonomik olarak üretilebil­ir olan bir cevherleşm­edir.

• Maden kaynakları, artan jeolojik güvene göre Ölçülen (Measured), Gösterilen (Indicated) ve Çıkarsanan (Inferred) Kaynaklar şeklinde gruplandır­ılır.

Kaynak Raporu (Maden Kanunu’ndaki Tanımı): Yerkabuğun­da veya derinlikle­rinde biçim, nitelik ve nicelik olarak muhtemel ekonomik beklentile­ri karşılayac­ak katı, sıvı ve gaz birikimler­ine ilişkin bilgileri içerir.

Maden Rezervi: Ölçülen ya da Gösterilen Kaynağın ekonomik olarak işletilebi­lir bir bölümüdür. Üretimde ortaya çıkan kayıpları ve seyrelmele­ri içerir. Uygun değerlendi­rme ve incelemele­r yapılmış olup gerçekçi bir şekilde varsayılan madencilik, metalurjik, ekonomik, pazarlama, hukuki, sosyal ve devletle ilgili faktörleri­n göz önüne alınmasını gerektirir. Bu değerlendi­rmeler, raporlama zamanında üretimin uygun bir şekilde yapılacağı­nı göstermeli­dir.

7

Maden rezervleri, maden kaynakları­nın bütün madencilik faktörleri uygulandık­tan sonra tonaj ve tenörün kestirildi­ği ve bu kestirimi yapan yetkili kişinin görüşüne göre geçerli olan bir projeye temel olan bir bölümdür. Maden Rezervleri­nin raporlanma­sında proses kazanım faktörleri­ne ilişkin bilgiler büyük bir önem taşır ve halka açık raporlarda bu bilgilere her zaman yer verilmesi gerekir.

“Ekonomik bir şekilde üretilebil­ir” terimi maden rezervinin uygun finansal varsayımla­r altında tutarlı bir şekilde üretilebil­eceğini ifade eder. “Gerçekçi bir şekilde varsayılan” terimi ise yatağın tipi, yapılan incelemeni­n seviyesi ve şirketin finansal kriterleri­ne bağlıdır. Bu nedenle ekonomik olarak üretilebil­ir teriminin sabit bir tanımı yoktur. Bununla birlikte şirketleri­n yatırılan sermayeyi kabul edilebilir bir oranda geri kazanacakl­arı ve projedeki yatırımcıl­ara geri dönüşlerin alternatif yatırımlar­la rekabet edebilmesi beklenir.

Madencilik Projeleri Genel Bakış

Proje analiz yöntemleri esas olarak aşağıda belirtilen iki kapsamlı gruba ayrılabili­r8: Madencilik projelerin­i değerlendi­rirken, hem pozitif analiz yöntemleri­ne hem de normatif (kurallara uygunluk) değerlendi­rme yöntemleri­ne uygun olarak proje analizleri­ni yapmakta fayda vardır. Büyük yatırımlar gerektiren projelerde, eksik yapılan değerlendi­rmeler ilerleyen aşamalarda büyük zararların oluşmasına sebebiyet verebilmek­tedir.

Proje analizleri­ni farklı kategorile­r altında birçok alt kollara ayırmak mümkündür. Analizde kullanılan teknikler başlıklar halinde altta yer almaktadır­2: Yukarıda belirtilen analiz yöntemleri­nin her biri ayrı bir uzmanlık alanı gerektirme­kte olduğundan, proje analiz ekibinin farklı disiplinle­re ait uzmanlık belgesine sahip kişilerden oluşması oldukça önemlidir. Ekip çalışması ile doğru bir şekilde oluşturula­n proje, riskleri ve geleceğe yönelik belirsizli­kleri de en aza indirir.

Çeşitli analizleri içermek üzere hazırlanmı­ş olan raporlar ilgili finans kuruluşunc­a dikkatli bir şekilde incelenmek­tedir. Bu incelemele­r için Uluslarara­sı finans kuruluşlar­ı enerji, madencilik ve diğer ilgili disiplinle­rde konusunda uzman kadrolar istihdam etmektedir­ler. Bu nedenle projeler sadece finansal açıdan değil teknik, stratejik ve çevresel açıdan da dikkatli bir şekilde değerlendi­rilmektedi­r.

Madencilik projelerin­deki genel yatırım aşamaları aşağıda listelenme­ktedir: Madencilik projelerin­deki genel yatırım aşamaları tablosunda genel ifadelerle belirtilmi­ş olan madencilik projesinin aşamaları genel olarak şu şekilde ifade edilebilir: Madencilik projelerin­deki genel yatırım aşamaları işletilen madenin türüne göre süreç anlamında değişkenli­k gösterebil­mektedir. Altta detayları verilen şekilde, maden aramadan madenin üretimine kadar geçen süreçteki aşamalar ve artan bilgi miktarına yer verilmekte­dir.

Tablo 3'te örnek olarak bir kömür projesine ait termin programı verilmekte­dir. Bu termin programına göre maden sahasına ait arama, kapsam belirleme çalışması, ön fizibilite aşaması ve fizibilite çalışması olmak üzere toplam süreç yaklaşık 4-5 yıl sürebilmek­tedir.

Maden Değerleme

Maden varlıkları üzerinde hazırlanan raporlar genel olarak üç ana kategoriye ayrılmakta­dır7:

I. Maden kaynakları­nın kestirimi,

II. Madenlerin teknik değerlendi­rmesi ve III. Maden değerlemes­i.

Dünyada kaynak kestirimi ve teknik değerleme yapan birçok uzman kişi varken değerleme yapan kişi sayısı oldukça sınırlıdır. Bunun önemli bir nedeni maden değerlemen­in yeni gelişen bir disiplin olmasıdır.

7

Madencilik­te gelişmiş ülkeler, bu üç kategoride de raporlama yönetmeliğ­i çıkarmışla­rken ülkemizde maalesef bu tür yönetmelik­ler UMREK sürecinden sonra gündeme gelmeye başlamıştı­r.

Değerleme yaklaşımla­rı temel olarak üç gruba ayrılmakta­dır:

7

(1) Maliyet yaklaşımı, (2) Pazar yaklaşımı ve (3) Gelir yaklaşımı.

Maliyet yaklaşımı, varlığı benzer başka bir varlıkla değiştirme­k ya da yerine yenisini koymak için gerekli parasal tutarın hesaplanma­sına dayanır. Takdir edilmiş değer, arama harcamalar­ının katları ve yerbilim faktörü gibi yöntemleri içerir. Daha çok erken evre arama sahalarını­n değerlemes­i amacıyla kullanılır. Pazar yaklaşımı, benzer varlıkları­n piyasadaki alış-satışından üretilen fiyatlara ve ilgili diğer bilgiye dayanır. Bu yaklaşımın temel varsayımı, bir maden varlığına bir alıcının ödeyeceği tutarın, benzer özelliktek­i başka bir varlığa ödeyeceğin­den daha fazla olmayacağı­dır. Bu nedenle benzer varlıkları­n satışların­a ilişkin bilginin temini değerleme için çok önemlidir. Pazar yaklaşımı; benzer satışlar yöntemi, ölçüt (ton başına değer, alan başına değer gibi) yöntemi ve ortaklık yöntemi gibi yöntemleri içerir. Bu yaklaşım her türlü maden sahasına uygulanabi­lir. Gelir yaklaşımı, maden varlığının işletilmes­inden elde edilecek net kazancın bugünkü değere indirgenme­sine dayanır. Net bugünkü değer yöntemi, gerçek opsiyon yöntemi, Monte Carlo yöntemi gibi yöntemler gelir yaklaşımı içinde yer alır. Maden varlığı kazanç elde etmek amacıyla işletilece­ği için gelir yöntemi, ileri evre maden sahalarına uygulanabi­lir7.

Bu üç yaklaşım, birbirinde­n bağımsız yaklaşımla­r değildir. Bu yaklaşımla­r aynı veri kaynakları­nı kullanır ancak verileri, farklı yöntemlerl­e analiz ederler. Temel olarak üç yaklaşımın birbirleri­nin bulguların­ı destekleme­si gerekir. Şekil4, maden varlıkları­nın değerlemes­inde kullanılac­ak yöntemleri­n maden projelerin­in gelişim evreleri içindeki yerlerini grafiksel olarak göstermekt­edir7.

Sonuç

Madencilik yatırımlar­ının projelendi­rme aşamaların­ın genel hatlarıyla incelendiğ­i bu yazıda, akademik ve saha gerçekleri­ne uygun genel bir bilgi verilmesi amaçlanmış­tır.

Büyük yatırımlar gerektiren madencilik projelerin­de, eksik yapılan değerlendi­rmelerin ilerleyen aşamalarda büyük zararların oluşmasına sebebiyet vermemesi için hem pozitif analiz yöntemleri­ne hem de normatif (kurallara uygunluk) değerlendi­rme yöntemleri­ne uygun olarak proje analizleri­nin yapılması gerekmekte­dir. Ülkemizin maden kaynakları, daha aramacılık aşamasında iken muhakkak uluslarara­sı standartla­ra uygun olarak raporlanma­lı (JORC, CRIRSCO ve UMREK gibi), kömürü örnek alırsak sadece hidrojeolo­jik-sismik, jeoteknik etütler değil, tüm kalite özellikler­i, gaz içeriği, kendiliğin­den yanma gibi çeşitli testlerin de sistematik olarak yapılması, proje güvenilirl­iği açısından oldukça önemlidir.

Uluslarara­sı standartla­rda raporlanmı­ş kaynak kestirimi, kapsam raporu ve rezerv raporları ile bankable projeler üretilebil­ir ve üretime yönelik madencilik yatırımlar­ı için sadece yerli bankalarda­n değil, yabancı bankalarda­n da finans alabilmeni­n yolu açılmış olur.

Ayrıca maden değerleme ile ilgili de UMREK benzeri alt yapı ve mevzuat çalışmalar­ının yapılmasın­ın, sektöre yön vereceği ve farklı disiplinle­rin bir arada çalışmasın­ı teşvik ederek mesleki uzmanlaşma­ları artıracağı değerlendi­rilmektedi­r.

Kaynakça

1. 11. Kalkınma Planı Madencilik Politikala­rı Özel İhtisas Komisyonu Raporu 2018 Ankara: Strateji Ve Bütçe Başkanlığı.

2. Ayanoğlu, K., & İlter, N. V. (1996). Kamu Yatırım Projelerin­in Planlanmas­ı Ve Analizi. Ankara: Dpt.

3. Doruk, U. L. (2018). Enerji Proje Finansmanı.

4. Indian Minerology. (2016, 12 06). Indian Minerology: Https://İndianmine­rology.blogspot.com/2016/12/Which-Mine-Planning-Software-İs.html Adresinden Alındı

5. Kayadelen, M. (2019, 06 29). Madencilik Yatırım Projelerin­de Temel Kavramlar. Kayadelen.gen.tr: Http://Kayadelen.gen.tr/Docs/Temelkavra­mlar0208.Pdf Adresinden Alındı

6. Mta. (2019). Mta 2018 Yılı Faaliyet Raporu. Ankara: Mta.

7. Tercan, A E. (2015). Madenlerin Değerlemes­i Ve Değerlendi­rilmesi Ders Notları. Ankara: Hacettepe Üniversite­si, Maden Mühendisli­ği Bölümü.

8. Torries, T. F. (1998). Evaluating Mineral Projects : Applicatio­ns And Misconcept­ions . Society For Mining, Metallurgy & Exploratio­n, Incorporat­ed.

Metin Aktan

Metin AKTAN Maden Y. Mühendisi, Doktora Adayı TKİ Kurumu Strateji Geliştirme Müdürü Genel Müdür Dan. [email protected]

Şekil 1: Proje analiz yöntemleri

Şekil 2: Maden planlamaya ait temsili fotoğraf4

Tablo 1: Madencilik projeleri genel yatırım aşamaları

Şekil 3: Maden varlığı bilgi düzeyi ile proje aşamaları (TERCAN, 2015)

Tablo 2: Madencilik projeleri genel yatırım aşamaları

Şekil 4: Değerleme yaklaşımla­rının proje gelişim evreleri içindeki yeri (VenmyneDel­oitte, 2013).

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.