TÜRKÇE EZAN KABUL GÖRMEDİ CHP’li Milletvekili Öztürk Yılmaz’ın geçen hafta tekrar gündeme getirdiği Türkçe ezan dayatmasını Türk milleti, hapis cezalarına rağmen istemedi. İmam ve müezzinler Türkçe’sini okumak zorunda kaldıklarında, ardından alçak sesle A

Sabah - - Gundem -

İkinci Meşrutiyet’ten sonra ibadetin Türkçeleştirilmesi gündeme geldiyse de uygulama alanına inmemişti. Ziya Gökalp, 1918’de yazdığı “Vatan” şiirinde, ezanın ve Kur’an’ın Türkçe okunmasını gündeme getirmişti. TDV İslam Ansiklopedisi’nin “Ezan” maddesinde Türkçe ezan meselesi teferruatlı olarak anlatılır.

Cumhuriyet’in ilanından sonra ibadetin Türkçeleştirilmesi için birkaç teşebbüs yapıldı, ancak halktan gelen tepkiler üzerine vazgeçildi. Ancak bu yöndeki çalışmalar devam etti. Özellikle İsmail Hakkı Baltacıoğlu ve Reşit Galip bu konuda faaliyet gösterdiler.

Daha sonraki yıllarda uygun ortam meydana gelince, ibadetin Türkçeleştirilmesine ezandan başlandı. 1932’de Eğitim Bakanı Reşit Galip ile Hasan Cemil Çambel’in yönetimi altında Dolmabahçe Sarayı’nda devrin meşhur dokuz hafızının katılımıyla ezan Türkçeleştirildi. Çeviride tereddüt edilen yerler Atatürk’e sorulmuştu. Türkçe ezanın bestesi için de konservatuvar üyesi İhsan Bey görevlendirilmişti.

1932 yılı Ramazan’ında 29 Ocak 1932’de Türkçe ezan, ilk kez Hafız Rıfat tarafından Fatih Camii minaresinden seslendirildi. Bu bir başlangıçtı. Ardından Türkiye’nin her yerinde Türkçe ezan okutulmasına çalışıldı. Fakat Türkçe ezan kabul görmedi. Arapça ezanla İsmet Paşa’nın ilgili bir emri.

1 Şubat 1933’te Bursa’da Ulucami’de Topal Halil adında halktan birinin Arapça ezan okuması üzerine tutuklanmaya kalkınca halk durumu protesto etti. Bunun üzerine Atatürk bizzat duruma el koydu. Türkçe ezan meselesine karışan 19 kişi Çorum’da yargılandıktan sonra hapis ve sürgün cezasına çarptırıldı. Ezanın Türkçe okunması yönündeki denetimler sıkılaştırıldı.

İsmet Paşa Cumhurbaşkanı olduktan sonra Arapça ezan denetimlerini yakından takip etti. Bu dönemde ezanın Arapça okunması bir suç değildi. Ancak ezanın Türkçe okunması kararına uymayan görevliler, Türk Ceza Kanunu’nun 526. maddesine göre “yetkili mercilerin kamu düzenini sağlamaya yönelik emrine aykırılık” suçunu işlemiş sayılıp cezalandırıldılar. 1941’de 526. maddeye Arapça ezan okuyanların hapis ve para cezası alacağı hükmü eklendi. Arapça ezan okumak artık kanunlara girmiş bir suçtu.

Bütün cezalara rağmen bu durumu kabullenmeyen din görevlileri pasif direnişe geçerek farklı yöntemler geliştirdiler. Türkçe ezanı çocuklara ve meczuplara okuttular. Ezanın Türkçe’sini yüksek sesle okuduktan sonra alçak sesle Arapça’sını da tekrar ettiler.

İbadetin Türkçeleştirilmesi Cumhuriyet döneminde yapılan inkılaplar içerisinde halkın kabul etmediği ve tepki gösterdiği bir uygulama oldu. Bütün polisiye tedbirlere rağmen birçok yerde Arapça ezanlar okunmaya devam edildi. Halk Partisi hükümeti ise bu konuda taviz vermeden Arapça ezan okuyanlara hapis ve para cezaları verdirip, Arapça ezan okuyanların bir kısmını akıl hastanelerine göndertti. Arapça ezan okuyan cezalandırılma ların sına dair bir belge. Arapça ezan aleyhine cumhur başkanına yazılan bir mektup. Adnan Menderes ve Celal Bayar.

1950 seçimlerinde Demokrat Parti’nin iktidara gelmesinin hemen ardından ilk gündem maddesini Arapça ezan okuma yasağının kaldırılması oluşturdu. 31 Mayıs 1950’de Tokat Milletvekili Ahmet Gürkan, 2 Haziran 1950’de Kayseri Milletvekili İsmail Berkok ve 13 arkadaşı, 14 Haziran 1950’de Başbakan Adnan Menderes hükümetince TBMM’ye bu konuda çeşitli kanun teklifleri sunuldu. Meclis’e sunulan tekliflerin gerekçesinde, ceza kanununa hüküm konulmasının din ve vicdan hürriyetine baskı sayıldığı belirtilmişti.

Halk bu gelişmeler üzerine büyük bir heyecana kapılarak gelişmeleri takip etmeye başladı. Kahvelerde, çay bahçelerinde ezanın aslî dilinde okunması meselesi konuşuldu.

Sonunda Türkçe ezan meselesi 16 Haziran 1950’de Meclis gündemine geldi. TBMM’de oturum başkanlığı yapan Hulusi Demirel, tasarının Meclis’te gündeme alınmasını da, ivedilikle görüşülmesini de ayrı ayrı oylattı. CHP’liler de tasarının gündeme alınmasını desteklediler. Tasarıyla ilgili konuşan CHP’liler, ezanın Türkçe okunmasının daha doğru olduğunu, ancak bu meseleyi politik bir tartışma konusu yapmayacaklarını söylediler. Daha sonra söz alan Demokrat Partili ve bağımsız milletvekilleri hararetli konuşmalar yaptılar. Tasarının kabul edilmesine kimse karşı çıkmayınca kabul edileceği belli olmuştu. Ancak bu defa da ne zaman yürürlüğe gireceği tartışılmaya başlandı. Sonunda bir milletvekili “ceza hükmü kaldırıldığı için daha önce Arapça ezan okuyanların bile suçlu sayılmayacakları”nı ifade edince bu mesele de çözüldü.

Ceza Kanunu’nun 526. maddesinde gerekli değişiklikler yapılmasıyla Ramazan arifesinde ezanın Arapça okunması serbest bırakılmıştı. Arapça ezanın serbest bırakıldığı her tarafa duyurulamadığı için İstanbul’da bile sabah ezanı bir yerde Türkçe başka bir yerde ise Arapça okunmuştu. Bunun üzerine İstanbul Müftülüğü bekçiler vasıtasıyla müezzinlere duyurdular. Başbakanlık durumu telgrafla vilayetlere bildirmişti. Başbakanlık müsteşarı da yazdığı bir yazıyla Anadolu Ajansı’ndan Arapça ezan ve kametin serbest olduğunu radyo ve ajansta yayınlamasını emretti.

Ramazan ayında minarelerden yükselen ezanlar büyük bir sevinçle karşılandı. Sabah ezanlarını dinlemek için camilerin etrafında toplanan halktan secdeye kapanıp yeri öpenler oldu. Türkiye’nin her tarafında kurbanlar kesildi. Hükümete ve Millet Meclisi’ne tebrik ve teşekkür telgrafları gönderildi.

Rahmetli Adnan Menderes, ezanı asli diline döndürdüğü için ölümünden sonra da halk tarafından unutulmadı. O dönemi yaşayan insanlar Menderes’i her zaman büyük bir minnet ve şükranla andılar. Fatih Camisi’nde 1932’de ilk Türkçe ezanın okunması.

Newspapers in Turkish

Newspapers from Turkey

© PressReader. All rights reserved.