„ברו % שעשׂני ישׂראל — איטאַליענישער נוסח פֿו ייִדישקייט

Forward (Yiddish Edition) - - NEWS - יואל מאַַטוועיעוו ©ניו יאָרק ®

אַ† קריסטלעכער† שרייַבער† דערציילט¨ † אַז† אין† די† ייִדישע† קוואַרטאַלן† פֿון† די† אַמאָליקע† איטאַליענישע† שטעט† פֿלעגט† שׂימחת תּורה† זייַן† אַן† אַלגעמיינער† יום טובֿÆ † איטאַליענער¨ † שפּאַניער¨ † גריכן¨ † דייַטשן¨ † פּאָרטוגאַלער† און† אַנדערע†אייַנוווינער ¨† ייִדן†און† קריסטן¨ †פֿלעגן† זיך† פֿאַרזאַמלען† צוזאַמען¨ † כּדי† צו† זען¨ † ווי† דער† ייִדישער† עולם† טאַנצט† בייַ† דער† שילÆ † קריסטלעכע† פֿרייַנד† פֿון† ייִדן† פֿלעגן† נישט† זעלטן† קומען† מיטצוטאַנצן† פּורים† און† אויף† ייִדישע†חתונות Ɔ שׂימחת תּורה†אין† איטאַליע† איז†אויך† געווען†אַ† קאַרנאַוואַל טאָג∫†מיידלעך† און† פֿרויען† פֿלעגן† אַרומלויפֿן† אין† מאַסקעס¨ † כּדי†מע† זאָל†זיי† נישט†דערקענען Ɔ

אַזאַ† אינטערנאַציאָנאַלע† שׂימחת תּורה† איז† אַ† סימן† פֿון† אַן† אַוניקאַלער† אַטמאָספֿער¨ † וועלכע†האָט† געהערשט†אין† איטאַליע†במשך† פֿון† הונדערטער† יאָרÆ † די† איטאַליענישע† ייִדישע† קהילה† איז† די† איינציקע† אין† גאַנץ† אייראָפּע¨ † וואָס† עקזיסטירט† שוין† במשך† פֿון† ∞∞≤ ¨†≤ יאָר† אָן† אַזעלכע† גרויסע† דראַמאַטישע† און†טראַגישע† צרות¨ †ווי† ס1 איז†געשען† אין†אַ† צאָל† אַנדערע† אייראָפּעיִשע† לענדער¨ † וווּ† די† ערשטע† ייִדן† האָבן† זיך† אויך† באַזעצט† נאָך† פֿאַרן†חורבן בית המיקדש Æ

אַפֿילו† בעניטאָ† מוסאָליניס† פֿאַשיסטישע† רעגירונג† האָט¨ † צוערשט¨ † באַשיצט† די† ייִדן† פֿון† טויט¨ † נישט† געקוקט† אויף† די† בפֿירוש† אַנטיסעמיטיש­ע† געזעצןª † בלויז† נאָך† סעפּטעמבער† π¥≥± ¨† ווען† די† נאַצי כּוחות¨ † בראָש† מיט† דייַשטלאַנד¨ † האָבן† אָקופּירט† איטאַליע¨ †האָבן† די†נאַציס† אָנגעהויבן†פֿאַרשיקן† די†אָרטיקע† ייִדן†אין† די†טויט לאַגערן Ɔ בערך† μ∞∞¨ Σ† איטאַליענישע†ייִדן† זענען†אומגעקומען† בעת† דעם† חורבןª † אַ† סך† ייִדישע† תּושבֿים† פֿון† איטאַליע† האָט† זיך† אָבער† אייַנגעגעבן† איבערצולעב­ן†דעם† חורבןÆ

דאָס† מיינט† נישט¨ † אַז† דאָס† ייִדישע† לעבן† אין† איטאַליע† איז† תּמיד† געווען† רויִק† און† גרינגÆ † הגם† די† קאַטוילישע† קירך† האָט† געלאָזט† די† ייִדן† וווינען† אין† רוים¨ † האָט† זי† בכּיוון† געהאַלטן† די† ייִדישע† קהילה† אין† אַ† דערנידעריק­טן† מצבֿ¨ † כּדי† צו† ווייַזן† דעם† טריומף† פֿון† דער† קריסטלעכער† רעליגיע† אין† דער† וועלטÆ † בלוט בילבולים¨ † תּלמוד פֿאַרברענונגען† בפֿרהסיא¨ † געצוווּנגענער† שמד† פֿון† צוגעגנבֿעטע† ייִדישע† קינדער† איז† נישט† געווען† אין† איטאַליע† קיין† נאָווינע¨ † הגם†אַזעלכע† אַקטן†פֿון† שׂינאת ישׂראל†זענען† דאָרטן†געשען† רעלאַטיוו†זעלטן Æ

זינט† די† אוראַלטע† צייַטן† פֿון† דער† רוימישער† אימפּעריע¨ † איז† די† ייִדישע† קהילה† געווען† טיף† אייַנגעוואָרצלט† אינעם† דאָזיקן†ראַיאָן Ɔ לויט†די† מאָדערנע†גענעטישע† פֿאָרשונגען¨ † זענען† די† הייַנטיקע† ייִדן† —† סייַ† אַשכּנזים¨ † סייַ† שפּאַניש שטאַמיקע† ספֿרדים† —† נאָענט† צו† צפֿון איטאַליענער† און† פֿראַנצויזןÆ † אַ† סך†בירגער† פֿון†דער† רוימישער†אימפּעריע† האָבן† זיך†אַמאָל† מגייר†געווען Ɔ דער†אויסמיש† צווישן† ייִדן†און† קריסטן†איז† אָנגעגאַנגען†ווייַטער† אויך† אין† דעם† מיטל עלטער†—† צומאָל† דורך† גירות¨ † צומאָל† דורך† געמישטע† חתונותÆ † צוליב† דעם¨ † מסתּמא¨ † איז† אָפֿט† אוממעגלעך† צו† דערקענען† דעם†חילוק† צווישן†ייִדן† און†איטאַליענער Ɔ ס1 זעט† אויס¨ † אַז† די† ייִדן† זענען¨ † אין† אַ† געוויסער† מאָס¨ † נישט† קיין† אייַנוואַנדערער† אין† איטאַליע¨ † נאָר† אייניקלעך†פֿון† די†אוראַלטע† רוימער†און† קעלטן¨ † וועלכע†האָבן† אָנגענומען†ייִדישקייט† נאָך†איידער† קריסטנטום†איז† אויפֿגעקומען†אין† דער†וועלט Æ

דער†איטאַליענישער† נוסח†פֿון† ייִדישקייט†—† אָדער¨ †פּינקטלעכער ¨† פֿאַרשיידנאַרטיקע†נוסחאָות† —†שטעלט† מיט†זיך† פֿאָר†אַן† אוניקאַל†געמיש† פֿון† טראַדיציע† און† אָפֿנקייט† צו† דער† דרויסנדיקע­ר† קולטורÆ † ס1 קאָן† זייַן¨ † אַז† דאָס† איז† אַ† רעזולטאַט† פֿון† די† דערמאָנטע† אוראַלטע† שרשים† פֿון† דער† רוימיש גאַלישער†ייִדישער† קהילהÆ †ס 1איז† אָבער† גאַנץ† קלאָר¨ † אַז† די† רענעסאַנס תּקופֿה† האָט† געמאַכט†אַ† ריזיקן†רושם† אויף†די† ייִדן¨ †און† אַז†די† ייִדן†האָבן† זיך†גענוג† אַקטיוו†באַטייליקט† אין†דער† אַנטוויקלונג†פֿון† דער†רענעסאַנס פֿילאָסאָפֿיע Æ

אין† ס1 רובֿ† אָרטאָדאָקסישע† סידורים† שטייט† געשריבן† די† באַקאַנטע† ברכה† „שלא† עשׂני† גוי5 † —† אַ† ייִד† לויבט† דעם† אייבערשטן¨ † אַז† ער† איז† נישט† קיין† גויÆ † הגם† עס† זענען† פֿאַראַן† פֿאַרשיידענע† אָפּטייַטשן† פֿון† דער† דאָזיקער† ברכה¨ † וועלכע† דערמעגלעכן† זי† צו† פֿאַרשטיין† נישט†ווי† אַן†אויסדרוק† פֿון†קעגנערשאַפֿט† לגבי† נישט ייִדן¨ † טראָגט† זי¨ † לויטן† פּשוטן† פּשט ¨† אַ† היפּש†נעגאַטיוון† טעם Ɔ לויט†דעם† איטאַליענישן† נוסח¨ †זאָגט† מען†אַנשטאָט† דעם†אַ† ברכה†„עשׂני† ישׂראל5 †—† מע†לויבט† דעם†רבונו של עולם ¨† אַז† מע† איז† אַ† ייִד ª† אין† אַזאַ† וואַריאַנט ¨† קלינגט† זי† די† סטאַנדאַרטן† פֿון† ס1 רובֿ† הייַנטיקע† מאָדערן אָרטאָדאָקסישע† און† קאָנסערוואַטיווע† ייִדן† קלינגט†אַזאַ† מדרגה†פֿון† רעליגיעזן†פּלוראַליזם† אַ† ביסל†צו† ראַדיקאַלÆ †פֿאַריסאָל† איז†אויך† געווען†אַ† ליבהאָבער†פֿון† געאָגראַפֿיע†און† פֿילאָסאָפֿיעÆ †ער† האָט†איבערגעזעצ­ט† אויף†לשון קודש† די†ווערק† פֿונעם†גריכישן† נעאָ פּלאַטאָניקער†פּאָרפֿירי Æ פּ רטרעטן ון ב ק נטע איט ליענישע רבנים, מקובלים און תּלמודישע רשער (רעכטס אויף לינקס):

מרדכי מ רק גיר נדי, אליהו בן אמוזג, שמואל דוד לוצ ט , מנחם עזריע מ נו נישט†ווי† אַן†„אַנטי גוייִשע 5Æ

אין†די† אַנדערע†ייִדישע† קהילות¨ †בפֿרט† אין† מיזרח אייראָפּע¨ † האָט† מען† אָפֿט† געקוקט† מיט† אַ† חשד† אויף† די† מינהגים† און† דעות† פֿון† די† איטאַליענישע† ייִדןÆ † ס1 איז† פֿאַראַן† אַפֿילו† אַזאַ† שפּריכוואָרט∫† פֿון† צען† מאָס† כּפֿירה¨ † וואָס† איז† פֿאַרשפּרייט† אין† דער† וועלט¨ † טרעפֿן† זיך† נייַן† מאָס†אין† איטאַליעÆ †אַ† צאָל†באַקאַנטע† און†חשובֿע† איטאַליענישע†רבנים† האָבן†געלערנט† תּורה†און† קבלה† מיט† קריסטלעכע† גלחים† און† פֿילאָסאָפֿןÆ † דער† גרויסער† מקובל† אַבֿרהם† אַבולעפֿיא†—† אַ† קאָנטראָווערסאַלער† מיסטיקער¨ † וועלכער† האָט† געגלייבט¨ †אַז† ער†איז† משיח†און† געפּרוּווט†מגייר† צו†זייַן† דעם†פּויפּסט†—† איז†געווען† צום†מערסטן† אַקטיוו† במשך† פֿון† זייַנע† לעצטע† יאָרן¨ † וועלכע† ער† האָט† אָפּגעלעבט† אין† איטאַליעÆ † אַבולעפֿיא† גיט†איבער ¨† אַז†ער† האָט†געשמועסט† וועגן†קבלה† מיט† קריסטלעכע† געלערנטע† און† באַשטעטיקט¨ † אַז†זיי† פֿאַרשטייען†ריכטיק† די†סודות התּורה† און† זענען†דערפֿאַר† חסידי אומות העולםÆ

הרבֿ† אַבֿרהם† פֿאַריסאָל† ©פֿריזול ®¨ † וועלכער† האָט†געדינט† ווי†אַ† חזן†אין† דער†איטאַליענישער† שטאָט†פֿעראַראַ† אינעםμ† ±טן† יאָהונדערט¨ †פֿלעגט† פֿירן† דיסקוסיעס† מיט† די† קריסטן† און† האָט† אָנגעשריבן†דעם† פּאָלעמישן†ספֿר†„ מגן אַבֿרהם5 † אָדער† „וויכּוח הדת 5¨ † וווּ† ער† קריטיקירט† די† קריסטלעכע† און† מוסולמעניש­ע† רעליגיעסÆ † אין† דער† זעלבער† צייַט¨ † שרייַבט† פֿאַריסאָל¨ † אַז† די† קריסטן† מעגן† האַלטן† יעזוסן† פֿאַר† זייער† משיח¨ † ווייַל† ער† האָט† געבראַכט† אַ† גייַסטיקע† גאולה† צו†די† פֿעלקער†דורך† זייַן†רעליגיע Ɔ אַפֿילו†לויט†

אַ† טייל† גאַנץ† פֿרומע† איטאַליענישע† רבנים† האָבן† דערלאָזט† אַ† ייִדישן† מאַן† צו† וווינען† מיט† אַ† פּלגש¨ † אָן† אַ† פֿאָרמעלער† חתונהÆ † געמישטע† טענץ† זענען† געווען† פֿאַרשפּרייט¨ † אויך† מיט† אַ† רבנישן† היתּר¨ † און† דעם† ניט ייִדישן† ווייַן† האָבן† געטרונקען† די† רבנים† אַליין† איבער† גאַנץ† איטאַליע¨ † אַרייַנגערעכנט† אַזעלכע† באַרימטע† פּערזענלעכקי­יטן¨ †ווי† דער†גרויסער† מקובל†רבי† מנחם עזריה† ©הרמ 6ע ®† מפֿאַנוÆ † הגם† אַ† סך† רבנים† פֿון† אַנדערע† לענדער† האָבן† שאַרף† קריטיקירט† דעם†דאָזיקן† מינהג¨ †האָט† דער†עולם† געטרונקען† ווייַטערÆ † ס1 רובֿ† איטאַליענישע† רבנים† האָבן† געטראַכט¨ † אַז† די† קריסטן† זענען† נישט† קיין† געצנדינער† און† דערפֿאַר† מעג† מען† מיט† זיי† טרינקען†ווייַן† און†סתּם† זיך†חבֿרן Ɔ

דרייַ†מינים† ייִדן†האָבן† געוווינט†אין† איטאַליע∫† די† ספּעציפֿישע† אָרטיקע† קהילה† מיטן† צענטער† אין† רוים¨ † מיט† אירע† אוניקאַלע† מינהגים† און† אייגענע† ייִדיש איטאַליענישע† דיאַלעקטן† אָדער† שפּראַכןª † די† אַשכּנזים¨ † אַרייַנגערעכנט† דעם† באַרימטן† אַלט ייִדישן† פּאָעט† אליהו† בחור¨ † דער† מחבר†פֿון†„ בבֿא בוך5 ª† און†די† ספֿרדים¨ †וועלכע† האָבן† זיך† ערשט† באַוויזן† אין† איטאַליע† נאָכן† יאָר¥¥≤† ±¨ †ווען† דאָס†קיניגרייַך† פֿון†נעאַפּאָל† איז† אַריבער† צו† דער† שפּאַנישער† מאַכט¨ † און¨ † דער† עיקר¨ † נאָכן† גירוש ספֿרדÆ † דער† צפֿונדיקער† טייל† פֿון† איטאַליע† איז† טראַדיציאָנעל† באַטראַכט† ווי† אַ† טייל† פֿון† דער† אַשכּנזישער† וועלטÆ † אַ† טייל† אַשכּנזים† זענען† געקומען† פֿון† פֿראַנקרייַך† און† האָבן† אָנגעהאַלטן† אַן† אייגענע† ווערסיע† פֿון† אַשכּנזישע†מינהגים† במשך†פֿון† אַ†סך† דורותÆ

אין† אַלע† דרייַ† קהילות† זענען† געווען† גענוג רבנים†און† דענקער¨ †וועלכע† האָבן†אויסגעדריק­ט כּלערליי†„משׂכּילישע 5† געדאַנקען†און† האָבן†זיך פֿאַרנומען† מיט† וועלטלעכע† וויסנשאַפֿטלעכע פֿאָרשונגען¨ † געשריבן† פּאָעזיע¨ † מוזיק† אָדער טעאַטראַלישע†פּיעסעס Ɔ דער†באַקאַנטער† פּאָעט און†חכם† עמנואל†הרומי ¨† פֿונעם†≤±טן† יאָרהונדערט¨ איז†צום† מערסטן†באַקאַנט† ווי†דער† מחבר†פֿון דער† גייַסטיקער† פּאָעמע† „התּופֿת† והעדן5 —† אַ† מין† ייִדישער† ענטפֿער† אויף† דאַנטעס „געטלעכע† קאָמעדיע5 Ɔ יוסף†קאַרו ¨† דער†מחבר פֿונעם† „שולחן ערוך 5¨ † קריטיקירט† אָבער זייַנע† לידער† ווי† וווּלגאַרע† און† פֿאַרווערט זיי† צו† לייענעןÆ † פֿון† זייַן† שטרענג פֿרומער פּערספּעקטיוו¨ † איז† קאַרו† טאַקע† גערעכט∫† אין אַ† טייל† ווערק† פֿון† עמנואל† הרומי† טרעפֿן† זיך כּמעט†פּאָרנאָגראַפֿישע† טשיקאַווע†רמזים Æ

אין†דער† רענעסאַנס תּקופֿה¨ †איז† איטאַליע געווען† אַ† צענטער† פֿון† צווישן רעליגיעזע שטודיעסÆ † רבי† יוחנן† אַלמנו† האָט† געלערנט קבלה† מיטן† קריסטלעכן† פֿילאָסאָף† דזשאָוואַני פּיקאָ† דעלאַ† מיראַנדאָלאָÆ † מיראַנדאָלאָס דייַטשישער†תּלמיד† יאָהאַן†רויכלין† איז†געווען אַ† באַרימטער† אוהבֿ ישׂראל¨ † וועלכער† האָט אַקטיוו† באַשיצט† די† ייִדן† פֿון† קריסטלעכע גזירותÆ † אַ† טייל† היסטאָריקער† מיינען¨ † אַז† רבי אַבֿרהם† אירירא† ©הערעראַ ®† †— אַ† ייִד† פֿון† אַ געשמדטער† משפּחה¨ † וועלכער† איז† געוואָרן אַ† בעל תּשובֿה† און† אַ† באַקאַנטער† מקובל† — האָט†אויך† געשטאַמט†פֿון† איטאַליעÆ †אין† זייַנע ספֿרים¨ †ציטירט† אירירא†כּסדר† די†איטאַליענישע „קריסטלעכע† מקובלים5 ¨† צוזאַמען† מיט† אַ ברייטער† עקלעקטישער† ריי† פֿון† כּלערליי אַנדערע†ניט ייִדישע† דענקערÆ

די† באַרימטסטע† קריטיקער† פֿון† קבלה זענען† אויך† געווען† איטאַליענישע† ייִדן¨ אַזעלכע† ווי† אליהו† דעלמעדיגאָ† און† שמואל דוד† לוצאַטאָ† ©שד 6ל ®Æ † שד6 לס† עלטער פֿעטער¨ משה חיים†לוצאַטאָ †© דער†רמח 6ל ®¨ †איז† געווען¨ להיפּוך¨ †איינער† פֿון†די† גרעסטע†מקובלים† אין דער†געשיכטע Ɔ ביידע†באַרימטע† פֿאָרשטייער פֿון† דער† משפּחה† לוצאַטו† האָבן† געליטן פֿון† רדיפֿות† צוליב† זייער† פֿרייַדענקערישן געדאַנקען גאַנגÆ † שד6 ל¨ † אַ† ראַציאָנעלער משׂכּיל¨ † האָט† אָפּגעלייקנט† קבלה† און† גערופֿן אָפּצושאַפֿן†געוויסע† תּלמודישע†הלכות ¨† וועלכע דיסקרימיני­רן† די† ניט ייִדןª † לויט† זייַן† דעה¨ האָבן† די† חז6 ל† זיי† צוגעטראַכט† צוליב† זייער פּערזענלעכן† ביטערן† מצבֿ† אינעם† רוימישן גלותÆ † צוליב† אַזעלכע† געדאַנקען¨ † האָט† שד6 ל באַקומען† אין† מיזרח אייראָפּע† אַ† רעפּוטאַציע פֿון†אַן† אַפּיקורס¨ †הגם† אין†איטאַליע† האָט†דער עולם†שטאַרק† געהאַלטן†פֿון† איםÆ

דער† רמח6 ל† איז† געווען¨ † להיפּוך¨ † אַ פֿאַרברענטער† מקובל¨ † וועלכער† האָט† געהאַט וויזיעס† פֿון† מלאכים† און† אַנדערע† מיסטישע דערפֿאַרונגעןÆ † ער† איז† אויך† געווען† אַ מאָדערניזירטע­ר† ייִד¨ † וועלכער† האָט† געשריבן טעאַטראַלישע† פּיעסעס¨ † נישט† געטראָגן† קיין באָרד† און† געלערנט† מיט† גרויס† אינטערעס¨ † ווי אַ† טייל† פֿון† זייַנע† קבלה שטודיעס¨ † געוויסע מיסטישע† ווערק† פֿון† שבתי צבֿיניקעסÆ † צוליב דעם¨ †ווי† אויך†צוליב† זייַנע†משיחישע† אַמביציעס¨ האָט†מען† אים†אַרייַנגעלייגט† אין†חרם Æ

אין†אַ† סך†אַספּעקטן ¨† קאָן†מען† זאָגן¨ †אַז† דער איטאַליענישער† שטייגער† פֿון† ייִדישקייט† קאָן דינען† ווי† אַ† מוסטער† פֿון† אַ† געזונטן† מעסיקן סינטעז† צווישן† טראַדיציע† און† מאָדערנקייטÆ אין† פֿאַרגלייַך† מיט† די† דייַטשישע† משׂכּילים¨ וועלכע† האָבן† זיך† גערופֿן†„דייַטשן† פֿון† משהס גלויבן5 † און† פֿאָרט† זיך† געפֿילט† אָפֿט† פֿרעמד צווישן† די† קריסטן¨ † האָבן† די† איטאַליענישע ייִדן† כּשר† פֿאַרדינט¨ † צוליב† היסטאָרישע† און קולטורעלע† סיבות¨ † דאָס† רעכט† באַטראַכט† צו ווערן† ווי† „ייִדישע† איטאַליענער5 Ɔ אין† דער זעלבער†צייַט ¨† האָבן†זיי† במשך†פֿון† איבער∞∞† ∞¨ ≤ יאָר† אַנטווילקט† אַן† אייגנאַרטיקע¨ † ייִדישלעכע ווערסיע†פֿון†„ איטאַליענישקייט­5 Æ

ס1 איז†אַ† שאָד¨ †אַז† דער†איטאַליענישער† נוסח פֿון† „אינטערנאַציאָנאַלע 5† שׂימחת תּורהדיקע טענץ¨ † עקלעקטישע† רענעסאַנס קאָמבינאַציעס פֿון† געדאַנקען† און† לעבעדיקע† ליבעראַל געשטימטע† טראַדיציעס† זענען† פֿאַקטיש† בטל געוואָרןÆ † הייַנט† וווינען† אין† איטאַליע† בערך ∞∞∞ ¨μ †¥ ייִדןª † די† סאַמע† טראַדיציאָנעלסטע† פֿון זיי†פֿאָלגן† אָבער†דעם† פּסק†פֿון† אַשכּנזישע†אָדער ספֿרדישע† רבנים† און† פּרוּוון† נישט† אויפֿצולעבן דעם†גייַסט† פֿון†זייער† אַמאָליקן†נוסח† ייִדישקייטÆ

Newspapers in Yiddish

Newspapers from USA

© PressReader. All rights reserved.