ЛЮБІМЫ ГОРАД ПЕСНЯРА

Ба­ры­саўш­чы­на ў жыц­ці і твор­час­ці Ян­кі Ку­па­лы

Belaruskaya Dumka - - ЗМЕСТ -

У кан­цы мая – па­чат­ку чэрве­ня 1925 го­да Бе­ла­русь ад­зна­ча­ла 20-годдзе літа­ра­тур­най дзей­на­сці Ян­кі Ку­па­лы. Свя­тка­ванне пра­ход­зi­ла з раз­ма­хам: на са­мых роз­ных уз­роў­нях пра­вод­зілі­ся пры­све­ча­ныя зна­мя­наль­най у жыц­ці па­эта пад­зеі ўра­чы­стыя схо­ды, тэатраль­на-ма­стац­кія ве­ча­ры­ны, чы­тац­кія кан­фер­эн­цыі і дыспу­ты. Якраз та­ды ра­ш­эн­нем ура­да ма­ла­дой бе­ла­рус­кай рэспублікі Я. Ку­па­лу бы­ло пры­сво­е­на званне на­род­на­га па­эта, пас­ля ча­го яго імя сталі на­да­ва­ць нека­то­рым біб­ліят­э­кам і шко­лам, а так­са­ма – вулі­цам у мно­гіх бе­ла­рус­кіх на­се­ле­ных пунк­тах. Ся­род тых, хто пры­яз­на пас­тавіў­ся да асобы песняра і яго­на­га твор­ча­га юбілею, бы­лі і ба­ры­саў­чане.

ЗБа­ры­са­ва, як, зр­э­шты, і з ін­шых га­ра­доў і па­сёл­каў, у ад­рас пер­ша­га на­род­на­га па­эта Бе­ла­русі ма­са­ва да­сы­лалi­ся він­ша­валь­ныя тэле­гра­мы ад пра­цоў­ных ка­лек­ты­ваў прад­пры­ем­стваў і ўста­ноў, пад­зяч­ныя лі­сты ад студ­эн­таў, школь­нікаў і на­ват асоб­ных жы­ха­роў рэ­гіё­на. Ад­зін з та­кіх до­пі­саў быў апуб­лі­ка­ва­ны ў га­зе­це «Са­вец­кая Бе­ла­русь»: «Ка­лек­ты­вы Ба­ры­саўска­га бел­педт­эхні­ку­ма і Ва­ро­нец­ка­га сель­ска­га­спа­дар­ча­га тэхні­ку­ма ў склад­зе на­стаўнікаў і слу­ха­чоў, са­браў­шых­ся на ўра­чы­сты сход, ахвя­ра­ва­ны ўша­ноў­ван­ню 20-лет­ня­га юбілею літа­ра­тур­най пра­цы бе­ла­рус­ка­га ба­я­на Ян­кі Ку­па­лы, шлю­ць пес­ня­ру шчы­рае пры­вітанне і жа­да­ю­ць да­ра­го­му юбі­ля­ру мно­гіх год ка­рыс­най пра­цы» [1].

У пэў­ным сэн­се ўся гэтая па­ч­эс­ная мітус­ня тлу­ма­чы­ла­ся ўсе­а­гуль­най эй­фaры­яй ва­кол імя па­эта, ствар­эн­ню якой спры­я­лі ў тым ліку і цыр­ку­ля­ры ор­га­наў та­га­час­най ула­ды. Пры­нам­сі, «Аб­меж­нік на­род­на­га ка­мі­са­ры­я­та БССР» раіў «ад­зна­чы­ць па­мя­нё­ную юбілей­ную да­ту ў кож­най куль­тур­на-асвет­най уста­но­ве, каб як мага шы­р­эй азна­ё­мі­ць мо­ладзь і пра­цоў­ныя гуш­чы з вя­лікім бе­ла­рус­кім пес­ня­ром і яго твор­час­цю»

[2]. З ця­гам ча­су пас­ту­по­ва ўз­нік на­ват сво­е­а­саб­лі­вы культ на­род­на­га па­эта. «В шко­лах вез­де ря­дом с порт­ре­том Ленина обя­за­тель­но имеется порт­рет Ку­па­лы, и во­об­ще вез­де – в ака­де­мии, в шко­ле, на со­вет­ском съез­де про­во­дит­ся культ Ку­па­лы», – па­ве­дам­ляў на па­сяд­ж­эн­ні бю­ро ЦК КП(б)Б 27 чэрве­ня 1929 го­да У. За­тон­скі, стар­шы­ня ство­ра­най Цэн­траль­най кан­троль­най ка­місіяй Усе­са­юзнай кам­пар­тыі баль­шавікоў кан­тра­лю­ю­чай спец­групы, якая на пра­ця­гу мая – чэрве­ня та­го ж го­да вы­ву­ча­ла прак­ты­ку на­цы­я­наль­най ра­бо­ты ў БССР [3, c. 144].

«На памятку пер­шай шко­ле г. Ба­ры­са­ва...»

Ад­нак, як бы там ні бы­ло, усё ж у боль­шас­ці вы­пад­каў Я. Ку­па­лу ў той час у Бе­ла­русі са­праў­ды вель­мі лю­білі і яго кні­га­мі ў літа­раль­ным сэн­се за­чытвалі­ся. Та­му і ад­рас­а­валі пес­ня­ру са­мыя шчы­рыя він­ша­ван­ні і най­леп­шыя па­жа­дан­ні, – бе­ла­ру­сы ча­калі яго но­вых тво­раў. і па­эт «пла­ціў на­ро­ду, чым моц яго маг­ла», аб чым яс­кра­ва свед­чы­ць яго та­га­час­ная ліры­ка. У тым ліку і ніз­ка вер­шаў, на­пі­са­ных ле­там 1926 го­да, стаў­шая «шы­ро­кім вы­яў­лен­нем роз­ду­му па­эта, які ад­свя­тка­ваў 20-га­до­вы юбілей твор­час­ці, аб гіста­рыч­ным лё­се на­ро­да і сваім да­чы­нен­ні да яго, аб улас­ным лё­се на пе­ра­ва­ле па­між мі­ну­лым і бу­дучым...» [4, c. 234].

Знач­най пад­зе­яй у куль­тур­ным жыц­ці Ба­ры­са­ва сяр­эд­зі­ны 1925 го­да ста­ла пры­сва­енне імя Ян­кі Ку­па­лы 1-й га­рад­ской шко­ле. У ка­го на­рад­зіла­ся ід­эя пры­жыц­цё­ва ўве­ка­вечы­ць імя пер­ша­га бе­ла­рус­ка­га на­род­на­га па­эта ў на­зве ад­ной з

та­га­час­ных ба­ры­саўскіх уста­ноў аду­ка­цыі і як пас­тавіў­ся да гэтай іні­цы­я­ты­вы ён сам, мы не ве­да­ем. Але, тр­э­ба ду­ма­ць, што гэтае ра­ш­энне не бы­ло спан­тан­ным, бо ў Ба­ры­са­ве Ку­па­лу са­праў­ды лю­білі. Дар­эчы, горад на Бяр­эзіне прый­шоў­ся дас­па­до­бы і са­мо­му па­эту: іван Да­міні­кавіч ахвот­на пры­язд­жаў сю­ды ў твор­чыя ка­ман­дзіроўкі і про­ста на ад­па­чы­нак, а ўпер­шы­ню ён тут па­бы­ваў у ма­ла­лец­тве, калі жыў з ба­ць­ка­мі ў неда­лё­кай вёс­цы Юза­фо­ва.

Ці ве­даў Я. Ку­па­ла пра «сваю» шко­лу ў Ба­ры­са­ве? Без сум­нен­ня, так. Як свед­ча­ць успа­мі­ны су­пра­цоўніка рэ­дак­цыі га­зе­ты «Баль­шавік Ба­ры­саўш­чы­ны» Яў­ге­на За­мер­фель­да, па­эт неад­на­ра­зо­ва да­сы­лаў у 1-ю ба­ры­саўскую шко­лу свае кні­гі. Праў­да, на да­роў­ных над­пі­сах у афі­цый­най на­зве шко­лы ні­вод­на­га ра­зу не зга­даў ні сваё са­праўд­нае імя, ні псеў­данім – над­пі­сваў ты­ту­лы сваіх тво­раў сціп­ла і ла­каніч­на «На памятку пер­шай шко­ле г. Ба­ры­са­ва. Ян­ка Ку­па­ла»

У ар­хіў­ных мат­э­ры­я­лах жыц­ця­пі­су песняра па­куль не знойдзе­ны па­ц­вяр­дж­эн­ні аса­біс­та­га на­вед­ван­ня ім 1-й ба­ры­саўс­кай шко­лы. За­тое пра «гас­ця­ванне» ў ёй во­сен­ню 1930 го­да кры­ты­ка так зва­на­га вуль­гар­на-са­цы­я­ла­гіч­на­га кірун­ку Лу­ка­ша Бэн­дэ вя­до­ма да­клад­на. Як свед­ча­ць усё тыя ж успа­мі­ны Я. За­мер­фель­да, Л. Бэн­дэ, які нега­ты­ў­на ставіў­ся да твор­час­ці Я. Ку­па­лы, спе­цы­яль­на пры­ехаў у Ба­ры­саў, каб вы­сту­пі­ць пе­рад мяс­цо­вы­мі на­стаўні­ка­мі. Тут тр­э­ба за­зна­чы­ць, што горад на Бяр­эзіне быў добра зна­ё­мы і Л. Бэн­дэ: яго там ве­далі мно­гія. Ле­там 1923 го­да ён пры­маў удзел у лікві­да­цыі банды­тыз­му на Ба­ры­саўш­чыне і ў час ад­ной са спе­ца­пе­ра­цый быў па­ра­не­ны

У сва­ёй лек­цыі пе­рад на­стаўні­ка­мі го­ра­да Л. Бэн­дэ шмат ува­гі ўд­зя­ліў асо­бе пер­ша­га на­род­на­га па­эта Бе­ла­русі. і ва ўлас­ці­вай яму ма­не­ры вы­ка­за­ў­ся ў ад­рас Я. Ку­па­лы, мяк­ка ка­жучы, не зусім аб’ек­ты­ў­на – агуль­на­вя­до­ма, што ў сваіх літа­ра­ту­раз­наўчых пра­цах кры­тык знеслаў­ляў па­эта, імкнуў­ся дыс­кр­эды­та­ва­ць яго, аб­ві­на­ва­ці­ць у бур­жу­аз­ным на­цы­я­наліз­ме, за­ту­шоў­ван­ні і ска­ж­эн­ні са­цы­я­лі­стыч­най рэ­чаісна­сці і на­ват у ва­ро­жас­ці да са­вец­кай ула­ды.

Пра тон і на­кіра­ва­на­сць га­вор­кі Л. Бэн­дэ з на­стаўні­ка­мі мож­на мер­ка­ва­ць па яго­ным ар­ты­ку­ле «Шлях па­эта», апуб­лі­ка­ва­ным за некаль­кі ме­ся­цаў да па­езд­кі ў Ба­ры­саў у га­зе­це «Звяз­да» пад сваім про­звіш­чам, але са зме­не­ным імем – Н. Бэн­дэ. Вось уся­го толь­кі ад­на кра­са­моў­ная цы­та­та з той пуб­ліка­цыі: «Ку­па­ла не зра­зу­меў са­цы­я­лі­стыч­на­га ха­рак­та­ру на­шай рэ­ва­лю­цыі, не здо­леў за­ха­піц­ца ба­явым і твор­чым эн­тузіяз­мам пра­цоў­ных, што ства­ралі пе­ра­ду­мо­вы са­цы­я­лі­стыч­на­га бу­даўніцтва, што раз­бі­валі кай­да­ны ад­веч­на­га са­цы­яль­на­га рабства, што ства­ралі но­вае, але не пат­ры­яль­халь­нае «рас­кі­да­нае гняз­до» ка­піталіз­му, а пад­му­рак пад су­свет­ную ка­муні­стыч­ную рэ­ва­лю­цыю»

Пры­чым, га­ва­рыў Л. Бэн­дэ на­столь­кі пе­ра­ка­наў­ча, што ды­р­эк­тар 1-й шко­лы Са­ля­но­віч, не да­ча­каў­шы­ся за­кан­ч­эн­ня лек­цыі, вый­шаў з за­лы і аса­бі­ста зняў шыль­ду з фа­са­да школь­на­га бу­дын­ка

Пас­ля та­го вы­пад­ку імя Ян­кі Ку­па­лы знік­ла з на­звы гэтай ба­ры­саўс­кай на­ву­чаль­най уста­но­вы.

вя­до­ма­ён апраў­дан­ня.не Вест­ка ра­біўж, пра дай­шланія­кіхБо гэта здар­энне за­хадаў­быў да уся­го Ку­па­лы.ў дзе­ля толь­кі Ба­ры­са­ве,свай­го Ад­на­кад­зін з па­эта: эпізо­даў ле­там добра 1930 спла­на­ва­на­га­го­да яго некаль­кі цка­ван­ня­разоў вы­клі­ка­ю­ць у Дзяр­жаў­нае палітыч­нае ўпраў­ленне (ДПУ), каб да­пы­та­ць па сфаб­ры­ка­ва­най спра­ве «Са­ю­за вы­зва­лен­ня Бе­ла­русі», пры­пі­са­ць яму кіраўніцтва гэтай мі­фіч­най ар­гані­за­цы­яй; у чэрвені та­го ж го­да на ху­та­ры Ако­пы бы­лі рас­ку­ла­ча­ны яго ма­ці і сям’я сяст­ры Ма­рыі Аўла­чын­с­кай, што жы­ла непа­да­лёк, ка­ля вё­скі Ха­ру­жан­цы ця­пе­раш­ня­га Ла­гой­ска­га ра­ё­на, – род­ныя па­эта бы­лі прызна­ча­ны да вы­сыл­кі на Поўнач і па шчаслі­вым збе­гу аб­ставін, пас­ля на­стой­лі­вых на­ма­ган­няў Я. Ку­па­лы і яго аса­бі­стых прось­баў да та­га­час­на­га кіраўніка БССР А. Чар­вя­ко­ва аб пе­рагляд­зе спра­вы, бы­лі зня­ты з цягніка з рас­ку­ла­ча­ны­мі, які ру­хаў­ся на Кот­лас, якраз у Ба­ры­са­ве; на пра­ця­гу дру­гой па­ло­вы 1930 го­да па ўсё той жа спра­ве «Са­ю­за вы­зва­лен­ня Бе­ла­русі» ор­га­ны ДПУ ад­зін за ад­ным па­чалі ары­штоў­ва­ць прад­стаўнікоў інт­элі­ген­цыі, мно­гія з якіх бы­лі сяб­ра­мі на­род­на­га па­эта; пад нож быў пуш­ча­ны ўжо над­ру­ка­ва­ны яго збор­нік «Тво­ры. 1918–1928», за­ба­ро­не­ны друк драмы поль­ска­га па­эта Е. Жу­лаўска­га «Эрос і Псі­ха» ў Ку­па­ла­вым пе­рак­лад­зе…

і ўсё ж, тр­э­ба ад­зна­чы­ць, што на­ма­ган­ні Л. Бэн­дэ і яго па­ма­га­тых не бы­лі мар­ны­мі – яны да­вя­лі Я. Ку­па­лу да ад­чаю. У хут­кім ча­се пас­ля вы­ступ­лен­ня кры­ты­ка-вуль­гары­за­та­ра ў 1-й ба­ры­саўс­кай шко­ле, 20 ліста­па­да 1930 го­да, ён, каб паз­бег­ну­ць да­лей­шых зд­зе­каў і пуб­ліч­на­га пры­ні­ж­эн­ня, учы­ніў за­мах на ўлас­нае жыц­цё. На шчас­це, ля­зо сцізо­ры­ка, якім, як лічыц­ца, па­эт на­нёс удар са­бе ў жы­вот, толь­кі нязнач­на за­кра­ну­ла пя­чон­ку. Па­вод­ле сц­вяр­дж­эн­ня вя­до­ма­га ку­па­лаз­наў­ца, у ня­даўнім мі­ну­лым вя­ду­ча­га наву­ко­ва­га су­пра­цоўніка Дзяр­жаў­на­га літа­ра­тур­на­га му­зея Ян­кі Ку­па­лы Ф. Ва­да­но­са­вай, «Ку­па­ла зра­біў спро­бу са­ма­губ­ства, якую ў бы­та­вых раз­мо­вах на­зы­ва­ю­ць «ха­ра­кі­ры». Жон­ка Улад­зі­сла­ва Фран­ца­ў­на па­чу­ла стогн з дру­го­га па­коя. Пры­слу­ха­ла­ся... Ку­па­ла по­тым, па­вод­ле ўс­па­мі­наў, не мог да­ра­ва­ць са­бе, што ён не вы­тры­маў бо­лю і за­стаг­наў... Жон­ка ўба­чы­ла гэтую стра­ш­эн­ную кар­ці­ну... Кі­ну­ла­ся ў су­сед­нюю ха­ту – там жы­ла сям’я Ша­бу­няў, сяст­ры бра­тоў Луц­кеві­чаў. У той час у гэтай ха­це жыў іх тр­эці брат – Ст­эфан Луц­кевіч, ва­ен­ны ўрач, які пры­маў удзел у Пер­шай су­свет­най вайне, быў рэпр­э­с­а­ва­ны по­тым... ён ака­заў Ку­па­лу пер­шую да­па­мо­гу… Пас­ля вы­кліку «хут­кай да­па­мо­гі» Ку­па­лу ад­вез­лі ў 1-ю клініку…» дзе ўра­чам уда­ло­ся вы­ра­та­ва­ць жыц­цё на­род­на­га па­эта.

Ад­ва­жы­ў­шы­ся на са­ма­губ­ства, Я. Ку­па­ла на­пі­саў на імя стар­шы­ні ЦВК БССР А. Чар­вя­ко­ва пе­рад­смя­рот­ны ліст. ён заха­ваў­ся і за­раз зна­ход­зіц­ца ў фон­дах Дзяр­жаў­на­га літа­ра­тур­на­га му­зея песняра. З яго вы­ні­кае, што бы­лі і нека­то­рыя ін­шыя пры­чы­ны та­ко­га яго ўчын­ку. У пры­ват­на­сці, па­эт ад­маў­ляе сваю пры­на­леж­на­сць да «Са­ю­за вы­зва­лен­ня Бе­ла­русі» і не пры­мае ад­рас­а­ва­ныя яму аб­ві­на­ва­ч­ван­ні ў пад­т­рым­цы вер­шам «Паўстань» (змеш­ча­ным яш­чэ ў 1919 год­зе ў га­зе­це «Звон») кіраўніка ад­род­жа­най Польш­чы Ю. Піл­суд­ска­га, калі той у жніўні 1919-га са сваім вой­скам увай­шоў у Мінск; па­ры­руе вы­па­ды Дзям’яна

Бед­на­га ў з’ед­лі­вым вер­шы, на­пі­са­ным, між ін­шым, у тым жа 1919 год­зе і за­тым рас­ты­ра­жа­ва­ным га­зе­та­мі, дзе ся­род ін­шых бы­лі і та­кія рад­кі: «Из­ме­нил по­эт на­ро­ду, / За­пля­сал па­нам в уго­ду… / Ян­ки по­свист со­ло­вьи­ный / Пре­вра­тил­ся в шип зме­и­ный...» [9, с. 132].

«Та­ва­рыш Стар­шы­ня! – пі­ша ў сваім пе­рад­смя­рот­ным ліс­це Я. Ку­па­ла. – Яш­чэ раз, пе­рад смер­цю за­яў­ляю, што я ў нія­кай контр­р­э­ва­лю­цый­най ар­гані­за­цыі не быў і не збіраў­ся бы­ць. Ніколі не быў контр­р­э­ва­лю­цы­я­не­рам і да контр­р­э­ва­лю­цыі не імкнуў­ся. Быў толь­кі па­этам, які ду­маў аб шчас­ці Бе­ла­русі. Я ўмі­раю за Са­вец­кую Бе­ла­русь, а не за якую ін­шую. Верш мой «Паўстань» спра­ва­ка­валі: 1. Лёсік (Яз­эп Лёсік – палітыч­ны дзе­яч, пісь­мен­нік, мо­ва­зна­вец, ад­зін з кіраўнікоў га­зе­ты «Звон». – С.Г.), над­ру­ка­ваў­шы яго по­бач з ар­ты­ку­лам, пры­све­ча­ным Піл­судска­му, аб чым я не ве­даў, бо быў на вёс­цы.

2. Шы­ла (Міко­ла Шы­ла – гра­мад­скі і куль­тур­ны дзе­яч, жур­наліст. – С.Г.), які асвят­ліў Дзям’яну Бед­на­му гэты верш у пра­ва­ка­цый­ным сэн­се.

3. Я сам, змяс­ціў­шы яго ў збор­ніку, не пры­даў­шы гэта­му палітыч­на­га зна­ч­эн­ня.

Я вель­мі прасіў бы рэа­біліта­ва­ць мяне пе­рад пра­цоў­ны­мі Сав. Бе­ла­русі. Гэта мож­на лёг­ка зра­бі­ць. Верш, змеш­ча­ны ў збор­ніку, мной вы­праў­ле­ны.

Прасіў бы вы­р­ва­ць гэты верш і кніж­ку (раз­мо­ва ід­зе пра верш «Паўстань» і за­ба­ро­не­ны збор­нік «Тво­ры. 1918–1928». –

С.Г.) вы­пус­ці­ць. Яш­чэ ад­на просьба да Вас. За­апя­куй­це­ся май­мі сем’ямі, што тут у Мен­ску і ў Ба­ры­са­ве. Я ўмі­раю з цвёр­дай ве­рай у веч­нае іс­на­ванне Бе­ла­рус­кай Са­вец­кай Са­цы­я­лі­стыч­най Рэспублікі. Па­прасі­це ГПУ, каб не ця­галі ма­ей жон­кі. Яна так­са­ма, як і я, ні ў чым не павін­на.

Біб­ліят­эку сваю пе­ра­даю Бел. Дзяр­жаў­най Біб­ліят­э­цы.

Шчы­ра дзя­кую за ўсё тое до­брае, што для мяне зра­білі.

Умі­раю, пры­ма­ю­чы тое, што ле­пей смер­ць фізіч­ная, чым­ся неза­слу­жа­ная смер­ць палітыч­ная.

Ві­да­ць, та­кая до­ля па­этаў. Па­весіў­ся Ясенін, за­стр­э­ліў­ся Ма­я­коўскі, ну, і мне ту­ды за імі да­ро­га.

Шка­дую толь­кі, што не зма­гу бо­лей пры­ма­ць удзел у вя­лікім бу­даўніц­тве, якое раз­гар­ну­ла пар­тыя і Сав. ула­да ў БССР…» [10].

На­за­ўт­ра пас­ля гэ­та­га здар­эн­ня Кан­стан­цін Гей, са­кра­тар ЦК КП(б)Б на­кіра­ваў у Мас­к­ву свай­му «са­юз­на­му на­чаль­ніку» – са­кра­та­ру ЦК ВКП(б) П. По­сты­ша­ву – служ­бо­вую за­піску, у якой са свай­го бо­ку аха­рак­тары­за­ваў і асо­бу па вя­лікім ру­хун­ку за­гна­на­га ў ву­гал на­род­на­га па­эта: «Счи­таю необ­хо­ди­мым со­об­щить Вам, что вче­ра, 20 но­яб­ря утром по­ку­шал­ся на са­мо­убий­ство Ян­ка Ку­па­ла – на­род­ный по­эт Бе­ло­рус­сии. По­ку­ше­ние бы­ло несе­рьез­ным. Ку­па­ла уда­рил се­бя пе­ро­чин­ным но­жом в пра­вый бок, жизнь его вне опас­но­сти и ес­ли не бу­дет сеп­си-

са, или дру­гих ослож­не­ний, то дней че­рез пять он бу­дет здо­ров.

Ян­ка Ку­па­ла вхо­дил в ру­ко­во­дя­щий центр «Со­ю­за выз­во­лен­ня Бе­ла­ру­си», как о том сви­де­тель­ству­ют по­ка­за­ния Лё­си­ка, Не­кра­ше­ви­ча и дру­гих. Ян­ка Ку­па­ла яв­лял­ся идей­ным цен­тром нац.де­мов­ской контр­ре­во­лю­ции, что на­шло от­ра­же­ние в его творчестве. На­ря­ду с про­из­ве­де­ни­я­ми вполне со­вет­ски­ми у него име­ют­ся сти­хо­тво­ре­ния и ку­лац­ко­го, и пря­мо контр­ре­во­лю­ци­он­но­го со­дер­жа­ния.

При­гла­шен­ный для пе­ре­го­во­ров в ГПУ, Ян­ка Ку­па­ла упор­но от­ри­цал свою при­над­леж­ность к ка­кой бы то ни бы­ло контр­ре­во­лю­ци­он­ной ор­га­ни­за­ции и не об­на­ру­жил ни ма­лей­ше­го же­ла­ния пой­ти на­встре­чу нам в смыс­ле хо­тя бы осуж­де­ния контр­ре­во­лю­ци­он­ной де­я­тель­но­сти сво­их друзей – участ­ни­ков и ру­ко­во­ди­те­лей СВБ…

Все это происшествие рас­смат­ри­ва­ет­ся на­ми как про­тест про­тив на­шей по­ли­ти­ки борь­бы с на­ци­о­нал-де­мо­кра­тиз­мом. Мы ре­ши­ли не тре­бо­вать от Я. Ку­па­лы при­зна­ния уча­стия в Со­ю­зе выз­во­ле­ния Бе­ло­рус­сии и со­сре­до­то­чить свои си­лы на тре­бо­ва­нии вы­сту­пить с от­кры­тым осуж­де­ни­ем контр­ре­во­лю­ци­он­ной де­я­тель­но­сти груп­пы бе­ло­рус­ских ин­тел­ли­ген­тов, аре­сто­ван­ных по де­лу СВБ. Ду­маю, что нам это удаст­ся.

Са­мый факт по­ку­ше­ния на са­мо­убий­ство мы, ко­неч­но, оглас­ке не при­да­ем...» [11, л. 8а адв.].

«Быў уцяг­ну­ты і пры­няў са­мы бліз­кі ўд­зел у контр­р­э­ва­лю­цый­най ра­бо­це...»

Тым ча­сам, няг­лед­зечы на за­пэўні­ван­ні дак­та­роў, ра­на ў Я. Ку­па­лы вель­мі др­эн­на за­гой­ва­ла­ся. Па­эт зна­ход­зіў­ся ў па­даў­ле­ным стане, ён быў кан­чат­ко­ва зла­ма­ны ду­шой. Ніяк не адр­эа­га­ваў ён і на тое, што ад­ной­чы да яго ў па­ла­ту «ўвай­шоў вай­с­ко­вец з пад­но­сам па­ча­стун­каў: да­ра­гія цы­гар­эты, са­даві­на, са­лод­кае. ён пас­тавіў пад­нос і ска­заў: «іван Да­міні­кавіч, з вас зня­лі аб­ві­на­ва­ч­ванне». Ку­па­ла ні­бы­та на­ват не па­вяр­нуў­ся па­гляд­зе­ць…» [8]. і та­кая рэак­цыя бы­ла цал­кам прад­ка­заль­ная з бо­ку песняра, бо яна ста­ла для яго вы­ні­кам пэў­на­га кам­пра­мі­су – па­ка­ян­на­га «Ад­кры­та­га лі­ста Я. Ку­па­лы», апуб­лі­ка­ва­на­га ў «Звязд­зе» 14 снеж­ня 1930 го­да.

У ім на­род­ны па­эт «прызна­ваў­ся», што «пра­сяк­ну­ты на­цы­я­нал-дэ­мак­ра­тыч­най за­ра­зай, прыш­ч­эп­ле­най мне на­шаніўскім пе­ры­я­дам ма­ёй літа­ра­тур­най пра­цы, калі я стаў быў ад­ным з ід­эо­ла­гаў бур­жу­аз­на­д­э­мак­ра­тыч­на­га «адра­дж­эн­ства» і «неза­леж­ніцтва», я і пас­ля Каст­рыч­ніц­кай рэ­ва­лю­цыі не ад­ме­жа­ваў­ся, як гэта на­ле­жа­ла, ад ак­ру­жа­ю­ча­га мяне на­цы­я­нал­дэ­мак­ра­тыч­на­га ася­ро­дзіш­ча, а быў уцяг­ну­ты ім і пры­няў са­мы бліз­кі ўд­зел у контр­р­э­ва­лю­цый­най ра­бо­це від­ней­шых бе­ла­рус­кіх на­цы­я­нал-дэ­мак­ра­таў, якія на грун­це Кан­сты­ту­цыі Са­вец­кай Бе­ла­русі, ка­ры­ста­ю­чы­ся да­вер’ем, якое ака­за­на бы­ло ім з бо­ку Са­вец­кай ула­ды, пры­кры­ва­ю­чы­ся хлу­слі­ва за­сло­най фаль­шы­вых, кры­ва­душ­ных дэк­ла­ра­цый і за­пэў­нен­нем, пра­вод­зілі свае шкод­ніц­кія на­цы­я­нал­дэ­мак­ра­тыч­ныя ід­эі на куль­тур­ным фрон­це… Дзя­ку­ю­чы гэта­му ас­ляп­лен­ню, з’явілі­ся мае та­кія тво­ры з яр­ка на­цы­я­нал­дэ­мак­ра­тыч­ны­мі на­стро­я­мі, як, на­п­ры-

клад, «Паўстань», «Пе­рад бу­дучы­няй», п’еса «Тут­эй­шыя» і інш. Ка­муні­стыч­ная пар­тыя і Са­вец­кая ўла­да да­ра­валі мне гэтыя гру­быя на­цы­я­нал-дэ­мак­ра­тыч­ныя па­мыл­кі ў ма­ёй твор­час­ці» [12].

Сты­лі­сты­ка «Ад­кры­та­га лi­ста», якая больш на­га­д­вае шмат­лікiя ды­р­эк­ты­ў­на­цыр­ку­ляр­ныя да­ку­мен­ты та­го ча­су, свед­чы­ць, што, хут­ч­эй за ўсё, Я. Ку­па­ла пі­саў яго не сам. Па ўсім ві­да­ць, за па­эта гэта зра­білі ін­шыя. ёс­ць мер­ка­ванне, што аўта­рам Ку­па­ла­ва­га лі­ста ў рэ­дак­цыю га­зе­ты «Звяз­да» мог бы­ць і той жа Л. Бэн­дэ [13, с. 211].

Дар­эчы, пас­ля спро­бы Я. Ку­па­лы на­клас­ці на ся­бе рукі, кры­тыч­ныя на­па­ды на яго не спы­нілі­ся. і тут па-ра­ней­ша­му пра­яў­ляў асаб­лівую ста­ран­на­сць Л. Бэн­дэ. Пяс­няр жа на яго па­клё­пы рэа­га­ваў па-свой­му. Як зга­д­ваў пісь­мен­нік Па­вел Пруд­нікаў, вяс­ной 1931 го­да ў Мін­ску «ў До­ме асве­ты пра­ход­зіў ней­кі фо­рум па пы­тан­нях літа­ра­ту­ры. З да­кла­дам вы­сту­піў Л. Бэн­дэ. Ро­бячы «аналіз» су­час­най бе­ла­рус­кай літа­ра­ту­ры, «ар­та­дак­саль­ны кры­тык» знач­ную част­ку свай­го так зва­на­га «да­кла­да» ўд­зя­ліў раз­гро­му твор­час­ці Ян­кі Ку­па­лы, Яку­ба Ко­ла­са і Ціш­кі Гарт­на­га.

– Я ўжо не бу­ду га­ва­ры­ць аб твор­час­ці Ціш­кі Гарт­на­га, бо яна ўся шкод­ная, як і ён сам. А вы, та­ва­рыш Ку­па­ла, і вы, та­ва­рыш Ко­лас, вы – на­шы спа­да­рож­нікі. Так што за­рубі­це са­бе на но­се, што, калі вы не пе­ра­бу­ду­е­це­ся і буд­зе­це пра­ця­г­ва­ць пі­са­ць та­кія тво­ры, як «Кур­ган», «Без­на­зоў­нае», «Бан­да­роў­на», «Му­жык», «Сы­мон-му­зы­ка», «Но­вая зям­ля» і ім па­доб­ныя, з ва­мі так­са­ма буд­зем га­ва­ры­ць на ін­шай мо­ве.

Як ні дзіў­на, а знай­шлі­ся ад­зін­кі, якія па чар­зе ўзы­ход­зілі на тры­бу­ну і паўта­ралі сло­вы Бэн­дэ… Калі ж Ян­ка Ку­па­ла па­прасіў сло­ва, усе па­ду­малі, што ён дас­ць бой Бэн­дэ і яго хеў­ры. А той ці­хень­ка, не спя­ша­ю­чы­ся, па­ды­шоў да тры­бу­ны, дастаў з кі­ш­эні лі­сток па­пе­ры і ўпер­шы­ню пра­чы­таў свой сла­ву­ты верш, які по­тым стаў хр­эс­та­ма­тый­ным, – «Пес­ня бу­даўніцтву». Як толь­кі ён вы­мавіў пер­шыя яго рад­кі – «Прыйдзе но­вы – а муд­ры – гісто­рык, а ён прыйдзе – ужо ён ід­зе», – за­ла сціх­ла. А калі за­кон­чыў чы­та­ць, раз­далі­ся бур­ныя апладысмен­ты. А ён гэтак жа, не спя­ша­ю­чы­ся, на­кіра­ваў­ся на сваё месца. і Бэн­дэ сяд­зеў як ап­ля­ва­ны…» [14, с. 446–447].

Ян­ка Ку­па­ла яў­на быў вы­ш­эй та­го нега­ты­ву, які ў 1930-я га­ды іс­на­ваў ва­кол яго імя. Праў­да, і твор­час­ць па­эта ў гэты пе­ры­яд на­бы­ла ін­шы ха­рак­тар, «Я. Ку­па­ла пі­ша шэраг амаль без­жыц­цё­вых ры­та­рыч­ных вер­шаў, у якіх услаў­ляе са­цы­я­лі­стыч­ную яву як нешта незвы­чай­нае ў све­це…» [13, с. 213].

«А чым я ма­гу аддзячы­ць май­му на­ро­ду?»

Ку­ды боль­шую ду­ш­эў­ную спа­то­лю па­эт зна­ход­зіў у твор­чых ка­ман­дзіроў­ках па Бе­ла­русі. і да­волі ча­ста ван­дроў­ныя шляхі-да­ро­гі пры­вод­зілі яго ў Ба­ры­саў.

Ле­там 1932 го­да Я. Ку­па­ла пры­ехаў да ба­ры­саў­чан з групай бе­ла­рус­кіх пісь­мен­нікаў для ўд­зе­лу ў так зва­ных твор­чых спра­ва­з­да­чах. Настаўнікі го­ра­да на­лад­зілі яму вель­мі цё­п­лы пры­ём. Па­эт быў так рас­чу­ле­ны гэтым, што не змог стры­ма­ць сля­зу. За­тым ён вы­сту­паў на па­шы­ра­ным па­сяд­ж­эн­ні Ба­ры­саўска­га рай­ка­ма кам­са­мо­ла, су­стра­каў­ся з на­вуч­эн­ца­мі сель­га­стэхні­ку­ма і ўсю­ды ад­чу­ваў сваю патр­эб­на­сць і шчы­рую пры­яз­на­сць і ўд­зяч­на­сць сваіх чы­та­чоў.

Пас­ля гэ­та­га па­эт бы­ваў у го­рад­зе на Бяр­эзіне неад­ной­чы і кож­ны яго візіт ста­навіў­ся зна­мя­наль­най пад­зе­яй. Пра

пры­езд Ян­кі Ку­па­лы на Ба­ры­саўш­чы­ну ў 1933 год­зе яс­кра­ва рас­каз­ва­ю­ць успа­мі­ны та­га­час­на­га су­пра­цоўніка га­зе­ты «Баль­шавік Ба­ры­саўш­чы­ны» Аляк­сандра Ста­фа­но­ві­ча: «Ад­ной­чы рані­цай мы з ім (Я. Ку­па­лам. – С.Г.) па­е­халі ў Кар­са­кавіц­кі сель­са­вет, дзе яго су­стр­э­лі кал­гас­нікі кал­га­са «Чы­рво­ны ба­ец». Ку­па­ла асаб­лі­ва лю­біў бы­ва­ць у гэтым кал­га­се, мо­жа та­му, што тут друж­на пра­ца­валі ра­бочыя бе­ла­ру­сы, яўр­эі, па­ля­кі. ён ка­заў: «Гляд­зі, які тут інт­эр­на­цы­я­нал». Мы хад­зілі па па­лях, раз­маў­ля­лі з кал­гас­ні­ка­мі, по­тым нас за­прасілі сне­да­ць у кал­гас­ны дом. Ку­па­ла з за­да­валь­нен­нем еў тоў­ча­ную буль­бу з кіс­лым ма­ла­ком…» [15, с. 234].

У лі­пе­ні 1934 го­да на­род­ны па­эт зноў пры­ехаў у горад на Бяр­эзіне. На гэты раз ён за­вітаў сю­ды з пісь­мен­ні­ка­мі і. Гур­скім і В. Ка­ва­лё­вым. Ра­зам са сваі­мі ка­ле­га­мі Я. Ку­па­ла пра­вёў шэраг су­стр­эч на пра­мыс­ло­вых прад­пры­ем­ствах і ў на­ву­чаль­ных уста­но­вах го­ра­да. Пры­нам­сі, з яго ўд­зе­лам ад­бы­ла­ся літа­ра­тур­ная ве­ча­ры­на для пар­тый­на-кам­са­моль­ска­га ак­ты­ву ў клу­бе імя М. Гор­ка­га, су­стра­каў­ся па­эт і з ра­бочы­мі за­пал­ка­вай фаб­ры­кі, якая ў той час на­сі­ла на­зву «Пра­ле­тар­ская пе­ра­мо­га», на­ве­даў пія­нер­скі ла­гер у па­сёл­ку Ста­ра-Ба­ры­саў.

Свед­ка тых пад­зей пісь­мен­нік і. Гур­скі ў сваіх успа­мі­нах па­кі­нуў та­кія згад­кі пра зна­ход­жанне Я. Ку­па­лы ў Ба­ры­са­ве: «Амаль увесь лі­пень 1934 го­да мне да­вя­ло­ся пра­вес­ці ра­зам з Ян­кам Ку­па­лам на Ба­ры­саўш­чыне… 1-га лі­пе­ня 1934 го­да мы пры­ехалі ў Ба­ры­саў, і ў той жа дзень у клу­бе імя Гор­ка­га быў на­ла­д­жа­ны літа­ра­тур­ны ве­чар для пар­тый­на­кам­са­моль­ска­га і праф­са­юз­на­га ак­ты­ву. За­ла бы­ла біт­ком на­біта, люд­зі, у боль­шас­ці ра­бочыя, ста­я­лі ў пра­хо­дах, сяд­зелі на сц­эне… і вось стар­шын­ству­ю­чы дае сло­ва Ян­ку Ку­па­лу. Усе ўсталі, гу­ча­ць пра­цяг­лыя бур­ныя апладысмен­ты, па­эту доў­га не да­ю­ць га­ва­ры­ць. Ус­хва­ля­ва­ны Ян­ка Ку­па­ла непрык­мет­на вы­цірае вочы. Зр­эд­ку калі на літа­ра­тур­ных ве­ча­рах па­эт чы­таў больш ад­на­го вер­ша, а ў гэты ве­чар пра­чы­таў некаль­кі, з на­тх­нен­нем.

– Вы сён­ня, іван Да­міні­кавіч, чы­талі, як ніколі, – га­ва­ру яму.

– А чым я ма­гу аддзячы­ць май­му на­ро­ду? – усміх­нуў­ся ён. – Хі­ба толь­кі на­пі­сан­нем но­вых тво­раў. і я на­пі­шу, ад­чу­ваю, што аба­вяз­ко­ва на­пі­шу, маг­чы­ма, цы­кл вер­шаў, а мо­жа на­ват па­эму» [16].

і пяс­няр стры­маў сваё сло­ва. Вы­ні­кам той па­езд­кі на Ба­ры­саўш­чы­ну сталі на­тх­нён­ныя ёю вер­шы «На на­шым полі», «Кал­га­су “Чы­рво­ны ба­ец”», «Я – кал­гас­ні­ца...», «Аб­віла­ся краі­на ў квет­кі…», «Вы­праў­ля­ла ма­ці сы­на», «Хва­лю­юц­ца мор­скія хвалі…» і інш., а так­са­ма небез­вя­до­мая па­э­ма «Ба­ры­саў».

Пры­све­ча­ны го­ра­ду на Бяр­эзіне твор Я. Ку­па­ла на­пі­саў 4 лі­пе­ня 1934 го­да. Упер­шы­ню па­э­ма бы­ла апуб­лі­ка­ва­на пад за­га­лоў­кам «Да ад­крыц­ця пом­ніка Лені­ну ў Ба­ры­са­ве» ў мяс­цо­вай га­зе­це «Баль­шавік Ба­ры­саўш­чы­ны», за­тым яе над­ру­ка­ва­ла і «Звяз­да». Пом­нік быў пас­таў­ле­ны ў го­рад­зе ка­ля су­час­на­га Парку куль­ту­ры і ад­па­чын­ку на срод­кі, са­бра­ныя ба­ры­саўскі­мі ра­бочы­мі. ён прас­та­яў да сяр­эд­зі­ны 1980-х га­доў, па­куль у Ба­ры­са­ве на цэн­траль­най га­рад­ской плош­чы не ўста­навілі но­вы ма­ну­мент пра­ва­ды­ру су­свет­на­га пра­ле­та­ры­я­ту.

Ац­эн­ка Ку­па­ла­вай па­эмы «Ба­ры­саў» су­час­ны­мі літа­ра­ту­раз­наў­ца­мі рэз­ка ад­роз­ні­ва­ец­ца ад тых, што да­валі су­час­нікі па­эта. На­прыклад, вя­до­мы кры­тык У. Гніла­мё­даў пі­ша: «У ід­эй­на­ма­стац­кіх ад­но­сі­нах па­э­ма «Ба­ры­саў», якую Ку­па­ла на­пі­саў па та­га­час­на­му са­цы­яль­на­му заказу (ці за­га­ду), па­доб­ная на дзе­сят­кі і сот­ні та­кіх жа аб­стракт­на­схе­ма­тыч­ных, паз­баў­ле­ных праў­ды тво­раў, якія бы­лі вы­клі­ка­ны да жыц­ця той гіста­рыч­най эпо­хай» [13, с. 219].

Ад­нак, як бы там ні бы­ло, па­э­ма «Ба­ры­саў» – гэта твор­чая спад­чы­на на­ша­га на­цы­я­наль­на­га генія, і да яе мы павін­ны ставіц­ца най­перш з пунк­ту гле­джан­ня эпо­хі 1930-х га­доў і тых умоў, у якіх мусіў жы­ць і тва­ры­ць па­эт. Тым больш што ўступ да па­эмы ат­ры­маў­ся ў Ку­па­лы над­звы­чай філа­соф­ска-лірыч­ным. Аўтар раз­ва­жае пра хут­ка­цеч­на­сць ча­су і пад­кр­эс­лі­вае сваю лю­боў да род­най зям­лі: Плы­ве у свет ра­ка Бя­ро­за. Плы­ве ся­гон­ня, як і ўчо­ра, То па­між ні­цых вер­ба­ло­заў, То між ад­веч­ных пуш­чаў-бо­раў. Сва­ёй ва­дою поі­ць шчы­ра Кал­га­сы, фаб­ры­кі, за­во­ды, І на пля­чах ня­се між віраў Плы­ты, лай­бы і па­ра­хо­ды. Плы­ве ра­ка Бя­ро­за плаў­на, Плы­ве, мі­нае горы, до­лы; На бе­ра­гах яе спрад­даў­на Паўсталі га­ра­ды і сё­лы. Паўстаў Ба­ры­саў ў сот­ні го­няў, Стаі­ць над рэч­кай і сні­ць ду­мы: Якім ён быў, якія сён­ня Яму пя­ю­ць Бя­ро­зы шу­мы. [17, с. 166].

Лю­біў Ян­ка Ку­па­ла бы­ва­ць на Ба­ры­саўш­чыне і не толь­кі дзе­ля су­стр­эч з прых­іль­ні­ка­мі яго та­лен­ту, але і каб па­ба­чыц­ца з ро­дзі­ча­мі. Сяст­ра па­эта М. Аўла­чын­ская жы­ла ў 1930–1935 га­дах у вёс­цы Дуд­зін­ка, пра­ца­ва­ла ў саў­га­се «Бел­пуш­ні­на», по­тым яе сям’я пе­ра­е­ха­ла ў вёс­ку Пч­эль­нік Ба­ры­саўска­га ра­ё­на. Ад­зін са шва­граў на­род­на­га па­эта Ю. Ра­ма­ноўскі, яко­га лёс так­са­ма пры­вёў на Ба­ры­саўш­чы­ну, пра­ца­ваў у Пры­я­мін­с­кай МТС. У час сва­ёй твор­чай ка­ман­дзіроўкі 1936 го­да Ян­ка Ку­па­ла на­ве­даў сва­я­ка. Той вы­кла­даў на кур­сах трак­та­ры­стаў і пазна­ё­міў па­эта з ма­ла­дой трак­та­рыст­кай Тац­ця­най Ка­ля­чо­нак. Пас­ля гэ­та­га зна­ём­ства быў на­пі­са­ны яш­чэ ад­зін верш з ба­ры­саўс­кай твор­чай ніз­кі Ян­кі Ку­па­лы – «Пес­ня трак­та­рыст­кі».

Неад­ной­чы пры­язд­жа­ю­чы ў Ба­ры­саў паз­ней (апош­ні раз у 1939 год­зе), Ян­ка Ку­па­ла за­ў­сё­ды су­стра­каў­ся з чы­та­ча­мі, прых­іль­ні­ка­мі сва­ёй твор­час­ці. і за­ў­сё­ды з яго вуснаў гу­чалі тво­ры, на­тх­нё­ныя Ба­ры­саўш­чы­най, у тым ліку і ўры­ўкі з па­эмы «Ба­ры­саў», якую пяс­няр пры­свя­ціў свай­му лю­бі­ма­му го­ра­ду і яго жы­ха­рам. Сяр­гей ГАЛОЎКА Ілюстра­цыі – з фон­даў Дзяр­жаў­на­га літа­ра­тур­на­га му­зея Ян­кі Ку­па­лы

Ян­ка Ку­па­ла. Фо­та 1925 го­да

Ку­ток ста­ро­га Ба­ры­са­ва

Пер­шая ста­рон­ка пе­рад­смя­рот­на­га лі­ста Я. Ку­па­лы

Ян­ка Ку­па­ла. Фо­та 1935 го­да

Ян­ка Ку­па­ла з кал­гас­ні­ка­мі і па­этам М. Лынь­ко­вым (дру­гі спра­ва). 1934 год

Пер­шая пуб­ліка­цыя па­эмы Я. Ку­па­лы «Ба­ры­саў» пад за­га­лоў­кам «Да ад­крыц­ця пом­ніка Лені­ну ў Ба­ры­са­ве» ў ну­ма­ры га­зе­ты «Звяз­да» ад 11 лі­пе­ня 1934 го­да

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.