«…РЕЧЕ´ ЖЕ ЕМУ´: ЧТО´ ТИ И´ МЯ Е´ СТЬ?»

Да 890-годдзя ско­ну кня­зя Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча По­лац­ка­га (ка­ля 1050–1128)

Belaruskaya Dumka - - ЗМЕСТ - Лю­боў ЛЯЎШУН, док­тар філа­ла­гіч­ных навук

да 890-годдзя ско­ну кня­зя

Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча По­лац­ка­га (ка­ля 1050–1128)

лю­боў ляўШун. «…речé же ему´: чтó ти и´мя éсть?» да 890-годдзя ско­ну кня­зя ба­ры­са уся­с­лаві­ча По­лац­ка­га (ка­ля 1050–1128). У ар­ты­ку­ле, пры­све­ча­ным 890-годдзю ско­ну по­лац­ка­га кня­зя Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча (пам. 1128), аналі­зу­ец­ца ан­тра­пані­мікон по­лац­ка­га кня­жац­ка­га ро­ду і, у пры­ват­на­сці, маг­чы­мас­ць най­мен­ня Ба­ры­са ды­на­стыч­ным кня­жац­кім імем па­ган­ска­га па­ход­жан­ня – Ра­г­ва­лод. Су­пас­таў­ленне да­ных заха­ва­ных літа­ра­тур­на-гіста­рыч­ных кры­ніц і спе­цы­яль­ных дасле­да­ван­няў пры­вод­зі­ць да выс­но­вы, што апош­ні з вя­лікіх по­лац­кіх кня­зёў меў ад­зі­нае імя – Ба­рыс: па па­ход­жан­ні сла­вян­скае языч­ніц­кае, але асвя­чо­нае па­кут­ніц­кай смер­цю Ба­ры­са-Ра­ма­на Улад­зі­міраві­ча (пам. 1015) і ўклю­ча­нае ў сла­вян­скія свят­цы. клю­ча­выя сло­вы: По­лац­кае княст­ва, ра­да­вод по­лац­кіх кня­зёў, Усяс­лаў Бра­чы­славіч По­лац­кі, Ба­рыс Уся­с­лавіч По­лац­кі, ле­та­пі­санне, Ха­д­ж­энне ігу­ме­на Даніі­ла, Апо­вес­ць мі­ну­лых га­доў, Жы­ціе Еў­фра­сін­ні, ігу­мен­ні По­лац­кай, XII ста­годдзе. Lyubov LEVSHUN. “…So he said to him: What is your name?” On the 890th anniversary of the death of Prince Boris Vseslavich of Polotsk (about 1050-1128). The article analyzes the anthroponymy of the Polotsk princely family, in particular, the possibility of giving Boris the dynastic princely name of a pagan origin – Rogvolod. Comparison of literary and historical sources and a special study suggests that the last of the great Polotsk princes had a single name – Boris: it is a pagan Slavic name by origin, but it is sanctified by the martyr's death of Boris-Roman Vladimirovich (died 1015) and is included in the Slavonic church calendar. Keywords: Principality of Polotsk, genealogy of the Polotsk princes, Vseslav Bryachislavich of Polotsk, Boris Vseslavich of Polotsk, chronicle, The Pilgrimage of Abbot Daniel, The Tale of Bygone Years, Life of Pr. Euphrosyne of Polotsk, 12th century.

Бе­ла­ру­сы, ма­бы­ць, ад­зі­ны са сла­вян­скіх на­ро­даў, у сон­ме свя­тых яко­га ня­ма ні роў­на­апо­сталь­ных, ні дабра­вер­ных кня­зёў і кня­гінь, з чы­і­мі імё­на­мі звы­чай­на звя­за­ны ствар­энне ста­ра­жыт­най дзяр­жаў­на­сці, уста­ля­ванне і аба­ро­на хры­с­ціян­ства.

Пры­га­да­ем: свя­ты Рас­ціслаў (пам. пас­ля 870), хры­с­ці­цель Ма­равіі; роў­на­апо­сталь­ны Ба­рыс – у хрыш­ч­эн­ні Мі­хаіл (пам. 907), хры­с­ці­цель Бал­га­рыі; свя­ты Вац­лаў Чэш­скі (ка­ля 907 – пам. 935/936), пра­па­вед­нік хры­с­ціян­ства ў Чэхіі; Меш­ка I (ка­ля 935 – 25 мая 992) і яго жон­ка Дуб­раўка (пам. 977), хры­с­ці­целі Польш­чы; Ст­эфан і Ня­ма­ня – у ма­на­стве Сі­мяон (пам. 1224) і яго сын дабра­вер­ны Улад­зіслаў – свя­тыя ка­ралі, якія хры­с­цілі Серб­скія зем­лі, і інш.

Тое ж ты­чыц­ца і ша­на­ван­ня свя­тых дабра­вер­ных улад­ка­валь­нікаў асоб­ных аб­лас­цей (княст­ваў) ста­ра­жыт­най

Русі: свя­ты дабра­вер­ны князь Улад­зі­мір Яра­славіч, Наў­га­род­скі цу­датво­рац (пам. 1052) – кцітар Наў­га­род­ска­га Са­фій­ска­га са­бо­ра; свя­ты дабра­вер­ны князь Ан­др­эй Ба­га­люб­скі (пам. 1174), улад­ка­валь­нік Улад­зі­мі­ра-Суз­даль­ска­га княст­ва, якое пас­ля зра­біла­ся яд­ром Расій­с­кай дзяр­жа­вы; свя­ты дабра­вер­ны князь Доў­мант – у хрыш­ч­эн­ні Ці­ма­фей – Пскоўскі (пам. 1299), улад­ка­валь­нік Пскоўска­га княст­ва; свя­ты дабра­вер­ны князь Данііл Мас­коўскі (пам. 1303), за­сна­валь­нік Мас­коўска­га княст­ва; свя­ты дабра­вер­ны князь Мі­хаіл Яра­славіч (пам. 1318) і яго жон­ка свя­тая дабра­вер­ная кня­гі­ня Ган­на Ка­шын­ская (пам. 1368), улад­ка­валь­нікі Цвяр­ско­га княст­ва, і інш.

Ад­сут­на­сць у бе­ла­ру­саў дабра­вер­ных кня­зёў – гэта вы­нік тра­гіч­на­га гіста­рыч­на­га шля­ху на­ша­га на­ро­да. Ста­ра­жыт­ныя ле­та­пі­сы По­лац­кай зям­лі, што, не­сум­нен­на, іс­на­валі і з ад­ным з іх некалі меў маг­чы­мас­ць азна­ё­міц­ца Васіль Мікітавіч Та­ціш­чаў, бы­лі, ві­да­ць, зніш­ча­ны літоўскі­мі кня­зя­мі, якія жа­далі да­ка­за­ць сваю ад­веч­на­сць на гэтых зем­лях і, та­кім чы­нам, за­кон­на­сць ва­ло­дан­ня імі. Сле­дам за ле­та­пі­са­мі з ця­гам ча­су бы­ла зніш­ча­на і па­мя­ць на­ро­да пра яго дабра­вер­ных кня­зёў – хры­с­ці­це­ляў гэтых зя­мель і заха­валь­нікаў ве­ры і пад­ме­не­на ле­ген­дай аб рым­скім па­ход­жан­ні мяс­цо­вых кня­жац­кіх ды­на­стый і літоўс­кай дзяр­жаў­на­сці. Мі­фіч­ны во­браз Па­ле­мо­на і яго на­шчад­каў вы­цес­ніў з на­род­най свя­до­мас­ці па­мя­ць аб Ра­г­ва­лод­зе і яго на­шчад­ках – по­лац­кіх кня­зях ізя­с­ла­ве Улад­зі­міравічы, Бра­чы­сла­ве ізя­с­лавічы, Уся­с­ла­ве Бра­чы­славічы, Ба­ры­се Уся­с­лавічы і «все­слав­лих вну­ках», як яны на­зва­ны ў «Сло­ве пра па­ход іга­ра».

Кож­ны з гэтых кня­зёў, акра­мя ізя­с­ла­ва Улад­зі­міраві­ча (які па­мёр мала­дым), кіра­ваў По­лач­чы­най па некаль­кі дзя­сят­каў га­доў і ў свой час быў уша­на­ва­ны жы­ха­ра­мі По­лац­кай зям­лі. і сён­ня яны вар­тыя ўд­зяч­най па­мя­ці на­ро­да. Гэты ар­ты­кул – спро­ба на­га­да­ць пра апош­ня­га з вя­лікіх по­лац­кіх кня­зёў – Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча (ка­ля 1050–1128).

Да­ку­мен­таль­ных свед­чан­няў пра яго жыц­цё вя­до­ма няш­мат: у «Апо­вес­ці мі­ну­лых га­доў», ас­ноў­най заха­ва­най кры­ні­цы па гісто­рыі ста­ра­жыт­най Русі, князь Ба­рыс зга­да­ны толь­кі ад­ной­чы – у па­ве­дам­лен­ні пра яго скон у па­чат­ку 1128 го­да. Згад­кі пра Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча ма­юц­ца яш­чэ ў «Гісто­рыі Расій­с­кай з са­мых ста­ра­жыт­ней­шых ча­соў» В.М. Та­ціш­ча­ва [1, с. 199], у «Ха­д­ж­эн­ні ігу­ме­на Даніі­ла» (XII ст.) ды ў «Жы­ціі пра­па­доб­най Еў­фра­сін­ні, ігу­мен­ні По­лац­кай» (ка­нец XII – XVI ст.). Ка­рот­кія і ча­сам вель­мі сум­ніў­ныя звест­кі пра Ба­ры­са, кня­зя по­лац­ка­га, пры­вед­зе­ны так­са­ма ў поль­скіх хроні­ках («Хроніка поль­ская, літоўская, жа­мойц­кая і ўсяе Русі» Ма­цея Ст­рый­коўска­га) і паз­ней­шых так зва­ных бе­ла­рус­ка-літоўскіх ле­та­пі­сах (Хроніка Бы­хаў­ца, ле­та­піс Ра­чын­ска­га, Еўраі­наўскі ле­та­піс, Хроніка літоўская і жа­мойц­кая і інш.). Яго імя чы­та­ец­ца ў над­пі­сах на сла­ву­тых «Ба­ры­са­вых ка­мя­нях» і гучы­ць у на­зве го­ра­да Ба­ры­саў.

Да­клад­ная да­та на­ра­дж­эн­ня Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча невя­до­ма: яна раз­ліч­ва­ец­ца прыб­ліз­на – сяр­эд­зі­на 50-х га­доў XI ста­годдзя. і мож­на толь­кі мер­ка­ва­ць, кім бы­ла яго ма­ці. Ня­ма свед­чан­няў пра дзі­цячыя і юнац­кія га­ды гэ­та­га кня­зя. Зусім ма­ла мы ве­да­ем пра яго амаль трыц­ца­ці­га­до­вае кіра­ванне По­лац­кай зям­лёй. Усе звест­кі

пра Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча на­столь­кі бед­ныя, што на­ват са­мо імя кня­зя да гэ­та­га ча­су вы­клі­кае спр­эч­кі ся­род даслед­чы­каў гісто­рыі по­лац­ка­га кня­жац­ка­га до­ма. Вя­до­ма, што пас­ля хрыш­ч­эн­ня Русі ў ан­тра­пані­міконе Ру­ры­каві­чаў для най­мен­ня кня­зёў вы­ка­ры­стоў­ва­ла­ся, як праві­ла, «імян­ная па­ра»: ра­да­вое кня­жац­кае імя па­ган­ска­га па­ход­жан­ня су­пра­ва­д­жа­ла­ся хры­с­ціян­скім, якое да­ва­ла­ся ў час хрыш­ч­эн­ня. У свец­кіх да­ку­мен­тах ужы­ва­ла­ся ў ас­ноў­ным ра­да­вое імя, у тэкс­тах цар­коў­на­га ха­рак­та­ру – хры­с­ціян­скае. Ча­сам пры­вод­зілі­ся абод­ва імені адра­зу, як, на­прыклад, у вя­до­мым над­пі­се на ка­мені кня­зя Ра­г­ва­ло­да Ба­ры­саві­ча: «Гос­по­ди по­мо­зи ра­бу Сво­е­му Ва­си­лию в кре­ще­нии, име­нем Ро­гво­ло­ду сы­ну Бо­ри­со­ву».

Гэтая асаб­лі­вас­ць ста­ла пры­чы­най та­го, што ў шэра­гу ра­бот і шмат­лікіх ге­не­а­ла­гіч­ных таб­лі­цах імя сы­на Уся­с­ла­ва – Ба­рыс – прад­стаў­ле­на як хры­с­ціян­скае, на­дад­зе­нае яму ў го­нар кня­зя­па­кут­ніка Ба­ры­са-Ра­ма­на Улад­зі­міраві­ча (пам. 1015), а яго ра­да­вым імем лічыц­ца Ра­г­ва­лод [2, с. 230; 3, с. 9; 4, с. 58–59; 5, с. 44, 48, 51; 6, с. 113; 7, с. 40], дад­зе­нае ў па­мя­ць аб за­сна­валь­ніку по­лац­ка­га кня­жац­ка­га ро­ду ле­ген­дар­ным Ра­г­ва­лод­зе, які «пе­ре­шел изъ за­мо­рья, имя­ше во­лость свою По­лоть­ске».

Та­кое мер­ка­ванне грун­ту­ец­ца, у пры­ват­на­сці, на звест­ках з по­зня­га Гу­стын­ска­га ле­та­пі­су, дзе пра смер­ць гэ­та­га кня­зя ска­за­на: «Пре­ста­ви­ся князь По­лоц­кий Ро­гво­лод или Бо­рис» [8, с. 77]. Ад­нак даслед­чы­кі ста­ра­жыт­на­рус­ка­га кня­жац­ка­га ан­тра­пані­міко­на А.Ф. Літві­на і Ф.Б. Успен­скі, аналі­зу­ю­чы гэтае па­ве­дам­ленне, звяр­нулі ўва­гу на тое, што «кан­струк­цыя, якая ўвод­зі­ць імё­ны кня­зёў («Ра­г­ва­лод або Ба­рыс»), вель­мі ты­по­вая для су­час­най рус­кай літа­ра­тур­най мо­вы, зусім не ха­ракт­эр­ная для мо­вы ле­та­піс­ных пом­нікаў. У вя­до­мых нам тэкс­тах вы­зна­ча­най групы спа­луч­энне ра­да­во­га і дад­зе­на­га пры хрыш­ч­эн­ні імё­наў не ўвод­зіц­ца ў тэкст пры да­па­мо­зе гэ­та­га злуч­ніка. Што пры­му­шае вы­ка­за­ць зда­гад­ку: скла­даль­нік Гу­стын­ска­га ле­та­пі­су, пры­нам­сі… пе­райна­чыў больш ран­няе свед­чанне, якое бы­ло ў яго рас­па­ра­дж­эн­ні, ці сам скан­стру­я­ваў яго. Разд­зя­ляль­ная кан­струк­цыя з «або» маг­ла азна­ча­ць, што ён не ве­даў, да яко­га з по­лац­кіх кня­зёў – Ба­ры­са або Ра­г­ва­ло­да – ад­но­сіц­ца ле­та­піс­нае па­ве­дам­ленне пра смер­ць. Больш ве­ра­год­на, што скла­даль­нік Гу­стын­ска­га зво­ду быў, так бы мо­ві­ць, пер­шым аўта­рам гі­пот­э­зы пра то­е­сна­сць двух по­лац­кіх кня­зёў, што зга­д­валі­ся ў су­сед­ніх ле­та­піс­ных ар­ты­ку­лах... якая (гі­пот­э­за. – Л.Л.) нія­кі­мі ста­ра­жыт­ны­мі ле­та­піс­ны­мі свед­чан­ня­мі не пад­ма­цоў­ва­ец­ца» [4, с. 273–274].

Да гэ­та­га ча­су ў на­ву­цы за­ста­ец­ца кан­чат­ко­ва не вы­тлу­ма­ча­ным па­ве­дам­ленне, якое з’яў­ля­ец­ца толь­кі ў по­знім ле­та­пі­сан­ні – у Мас­коўскім ле­та­піс­ным збо­ры і Вас­кра­сен­скім ле­та­пі­се, дзе пе­ралі­ча­ны по­лац­кія князі, сасла­ныя ў 1129 год­зе Мс­ці­сла­вам Вя­лікім у Ві­зан­тыю. У Мас­коўскім збо­ры: «Мьсти­слав… по­славъ по крив­ские кня­зи, по Да­вы­да, и по Ро­сти­сла­ва, и Свя­то­сла­ва, и по Ро­гъ­во­ло­ди­ча два, по Ва­си­лия, и по Ива­на, и въсаж­дав их в ло­дии, по­то­чи их ко Царь­гра­ду за ослу­ша­ние их, а по го­ро­дом их по­са­жа лю­ди своя».

У Вас­кра­сен­скім збо­ры пе­ралік крыху ад­роз­ні­ва­ец­ца: «Мьсти­слав… по­славъ по крив­ские кня­зи, по Да­вы­да, и по Ро­сти­сла­ва, и Свя­то­сла­ва, и по Ро­гво­ло­ди­ча два, и по Ро­сти­сла­ве, по Ва­си­лия, и по Ива­на, и въсаж­дав их в ло­дии, по­то­чи их ко Царь­гра­ду за ослу­ша­ние их, и по го­ро­дом их по­са­жа лю­ди своя» [9, с. 28–29]. Да­д­а­так «и по Ро­сти­сла­ве» М.М. Ка­рам­зін лічыў паз­ней­шай па­мыл­ко­вай устаў­кай. Пра гэта, у пры­ват­на­сці, свед­чы­ць і гра­ма­тыч­ная фор­ма. Ці­ка­ва, што пад «Ро­гво­ло­ди­ча­ми», Васілём і іва­нам, Міка­лай Мі­хай­лавіч ра­зу­меў сы­ноў Ра­г­ва­ло­да Уся­с­лаві­ча [10, за­ўв. 251], лі­ча­чы яго яш­чэ ад­ным сы­нам Уся­с­ла­ва Бра­чы­славі­ча По­лац­ка­га [4, с. 594–595; 11, с. 401, 684, за­ўв. 186; 12, с. 71, за­ўв. 54, с. 72].

Та­кое да­пуш­ч­энне, на наш по­гляд, цал­кам упі­сва­ец­ца ў ло­гіку на­дан­ня імя по­лац­кім кня­жы­чам: свай­му пер­шын­цу Усяс­лаў даў імя за­сна­валь­ніка по­лац­кай ды­на­стыі Ра­г­ва­ло­да, як бы сц­вяр­джа­ю­чы гэтым пра­ва по­лац­ка­га кня­жац­ка­га до-

ма на яго вот­чы­ну. А тое, што пер­шы­нец не за­няў пас­ля Уся­с­ла­ва Бра­чы­славі­ча По­лац­кі стол як стар­эй­шы ў ро­дзе, мож­на пат­лу­ма­чы­ць тым, што ён па­мёр (аль­бо за­гі­нуў) яш­чэ пры жыц­ці ба­ць­кі, як, на­прыклад, і яго прад­зед ізяс­лаў Улад­зі­міравіч.

На­ступ­ным сы­нам да­юц­ца імё­ны кня­зёў-па­кут­нікаў, якія за­гі­нулі ў ды­на­стыч­най мі­жу­собі­цы: Ба­рыс, Глеб, Ра­ман, Да­выд. Ма­лод­шым – Рас­ціслаў і Свя­таслаў па вель­мі рас­паў­сюд­жа­ным у ста­ра­жыт­най Русі прын­цыпе, які даслед­чы­кі ан­тра­пані­міко­на Ру­ры­каві­чаў на­звалі прын­цыпам вар’іра­ван­ня ра­да­во­га імя: для ўка­зан­ня на су­вязь па­між блі­ж­эй­шы­мі прод­ка­мі і на­шчад­ка­мі «імя сы­на маг­ло змяш­ча­ць... ад­ну з частак імя ба­ць­кі, і імё­ны сы­на і ба­ць­кі мелі, та­кім чы­нам, як су­па­да­ю­чыя, так і несу­па­да­ю­чыя кам­па­нен­ты» [4, с. 32]. У на­шым вы­пад­ку – Усяс­лаў, Рас­ціслаў і Свя­таслаў. Мож­на на­ват за­ў­ва­жы­ць ней­кі на­мер у на­зы­ван­ні Уся­с­ла­вам ма­лод­шых сы­ноў – жа­данне, каб слава по­лац­ка­га кня­жац­ка­га до­ма рас­ла і асвя­ча­ла­ся на Русі: Рас­ціслаў, Свя­таслаў...

Між тым, на пад­ста­ве пе­раліку по­лац­кіх кня­зёў у Мас­коўскім ле­та­піс­ным збо­ры, Б.М. Фло­ра вы­ка­заў мер­ка­ванне, што зга­да­ны тут Васіль Ра­г­ва­ло­давіч і вя­до­мы па ле­та­піс­ных свед­чан­нях Ра­г­ва­лод Ба­ры­савіч, чы­ім імем у хрыш­ч­эн­ні бы­ло, як вя­до­ма, Васіль, – ад­на асо­ба. А ўжо з гэ­та­га мер­ка­ван­ня (якое нічым больш не пад­ма­цоў­ва­ец­ца) даслед­чык робі­ць выс­но­ву, што ра­да­вым імем Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча По­лац­ка­га бы­ло Ра­г­ва­лод [6, с. 113]. Яш­чэ ра­ней за Б.М. Фло­ру па­доб­нае пра­па­на­ваў Э.М. За­га­руль­скі, за­ў­ва­жы­ў­шы, што Ра­г­ва­лод Ба­ры­савіч «ві­да­ць, пад імем Васі­ля [Ра­г­ва­ло­даві­ча], у 1129 год­зе быў сасла­ны ў Ві­зан­тыю» [3, с. 11].

Ад­нак, як ар­гу­мен­та­ва­на ад­зна­ча­ю­ць даслед­чы­кі ста­ра­жыт­на­рус­ка­га кня­жац­ка­га ан­тра­пані­міко­на, «калі на­ват пры­трым­лі­вац­ца вер­сіі, па­вод­ле якой зга­да­ны ў Мас­коўскім ле­та­піс­ным збо­ры Васіль з’яў­ля­ец­ца сы­нам Ра­г­ва­ло­да, гэ­та­га зусім не дастат­ко­ва для ата­я­сам­лі­ван­ня яго з Ра­г­ва­ло­дам-Васілём Ба­ры­саві­чам. Два ку­зе­ны, Ба­ры­савіч і Ра­г­ва­ло­давіч, ма­глі бы­ць цёз­ка­мі па сваіх хры­с­ціян­скіх імё­нах – та­кая з’ява бы­ла ў вы­ш­эй­шай сту­пе­ні рас­паў­сюд­жа­на ў ро­дзе Ру­ры­каві­чаў на­о­гул і ў сям’і по­лац­кіх кня­зёў у пры­ват­на­сці... Цал­кам ве­ра­год­на, што ў трох бра­тоў – Ба­ры­са, Ра­г­ва­ло­да і Свя­та­сла­ва – бы­ло па сы­ну з імем Васіль» [4, с. 61]. Заў­ва­жым, Васіль – імя для до­ма Ру­ры­каві­чаў зна­ка­вае, па­коль­кі з’яў­ля­ец­ца хры­с­ціян­скім імем хры­с­ці­це­ля Русі Улад­зі­мі­ра Свя­то­га.

Ра­зам з тым, за­ў­ва­жа­ю­ць даслед­чы­кі, «у да­ман­голь­скі пе­ры­яд... пры вель­мі аб­ме­жа­ва­ным на­бо­ры спрад­веч­ных кня­жац­кіх імё­наў і над­звы­чай­ным ба­гац­ці кня­зёў-цё­зак імё­ны сы­на і ба­ць­кі ў пе­ра­важ­най боль­шас­ці вы­пад­каў не су­па­да­ю­ць. Па­доб­нае несу­пад­зенне аж да XIII ста­годдзя ёс­ць з’явай на­столь­кі рэ­гу­ляр­най, што мэтазгод­на ка­за­ць пра іс­на­ванне яў­най за­ба­ро­ны на на­зы­ванне сы­на імем жы­во­га ба­ць­кі... На Русі паўтор ра­да­во­га імя жы­во­га ба­ць­кі ха­рак­тары­зуе істот­на больш по­зні этап развіц­ця ды­на­стыч­на­га іме­на­сло­ва і аж да XVI ста­годдзя спа­лу­ча­ец­ца з за­ба­ро­най на поў­нае ан­тра­пані­міч­нае пры­па­даб-

ненне сы­на жы­во­му ба­ць­ку... неаб­ход­на, ад­нак, пад­кр­эс­лі­ць, што га­вор­ка ід­зе вы­ключ­на пра за­ба­ро­ну на паўтор ра­да­вых кня­жац­кіх, языч­ніц­кіх па па­ход­жан­ні, імё­наў. Што да імё­наў хры­с­ціян­скіх, то та­кія аб­ме­жа­ван­ні тут наўрад ці калі мелі стро­га за­ба­рон­ны ха­рак­тар» [4, с. 267– 268, 34].

Гэтая за­кан­амер­на­сць вель­мі ўма­цоў­вае пазі­цыю тых наву­коў­цаў (да іх на­ле­жу і я. – Л.Л.), якія лі­ча­ць, што Ба­рыс Уся­с­лавіч не мог ме­ць ра­да­во­га імя Ра­г­ва­лод, па­коль­кі ён так на­зваў свай­го сы­на. і, та­кім чы­нам, Ра­г­ва­лод Ба­ры­савіч не мог на­зы­вац­ца Ра­г­ва­ло­дам Ра­г­ва­ло­даві­чам, тым больш што, па свед­чан­ні даслед­чы­каў, «ні ў ад­ной вя­до­май нам кры­ні­цы ўла­даль­нік та­ко­га імя і імя па ба­ць­ку не фі­гу­руе» [4, с. 269].

Вя­до­ма, што ўжо ў кан­цы XI – пер­шай па­ло­ве XII ста­годдзя імя Ба­рыс маг­ло су­мяш­ча­ць у са­бе функ­цыі ра­да­во­га імя і імя ў хрыш­ч­эн­ні, ёс­ць ня­ма­ла прыкла­даў [4, с. 270] і фак­таў, якія мо­гу­ць свед­чы­ць пра тое. Што ты­чыц­ца ме­навіта По­лац­ка, на­прыклад, вя­до­ма: у фр­эс­ка­вай раз­ма­лёў­цы Спас­кай царк­вы ў Сель­цы (дзе ра­зам з прап. Еў­фра­сін­няй вя­ла дзей­на­сць дач­ка кня­зя Ба­ры­са Еў­прак­сія) прык­мет­нае мес­ца зай­мае фр­эс­ка св. кня­зёў Ба­ры­са і Глеба, а гэта пе­ра­ка­наў­ча свед­чы­ць аб устой­лі­вым ша­на­ван­ні іх у По­лац­кім княст­ве ў пер­шай чвэр­ці XII ста­годдзя.

Яш­чэ ар­гу­мент на ка­ры­с­ць на­ша­га мер­ка­ван­ня: аж да XIII ста­годдзя ў са­мых ста­ра­жыт­ных рус­кіх ле­та­пі­сах (Лаўр­эн­цьеўскім, іпа­цьеўскім і Наў­га­род­скім пер­шым) не су­стра­ка­ец­ца прыкла­даў спа­луч­эн­ня ў ме­жах ад­на­го най­мен­ня ра­да­во­га імя і хры­с­ціль­на­га імя па ба­ць­ку. Між тым у «Жы­ціі Еў­фра­сін­ні По­лац­кай» дач­ка кня­зя Ба­ры­са на­зы­ва­ец­ца «княж­на Бо­ри­сов­на име­нем Зве­ни­сла­ва». Та­кім чы­нам, по­бач з кня­жац­кім імем кня­зёў­ны пас­таў­ле­на ме­навіта кня­жац­кае ра­да­вое імя па ба­ць­ку.

Так­са­ма і ў па­ве­дам­лен­ні пра жані­ць­бу сы­на кня­зя Ба­ры­са з унуч­кай Мс­ці­сла­ва Вя­ліка­га жаніх на­зы­ва­ец­ца Ра­г­ва­ло­дам Ба­ры­саві­чам: «ізяс­лаў [Мс­ці­славіч] ад­даў дач­ку свою ў По­лацк за Ба­ры­саві­ча за Ра­г­ва­ло­да» [13, сл. 311; пад 1144 г.]. Та­кім чы­нам, «калі жаніх... на­зва­ны сваім ра­да­вым імем, то мож­на мер­ка­ва­ць, што і ў якас­ці імя па ба­ць­ку ў дад­зе­ным вы­пад­ку ўжы­та тое, якое лічы­ла­ся ра­да­вым імем яго ба­ць­кі» [4, с. 269].

Тую ж кар­ці­ну да­ю­ць нам над­пі­сы на Ба­ры­са­вых і Ра­г­ва­ло­да­вым ка­мя­нях [14, с. 26–27]: у тых, што вы­се­ча­ны па за­гад­зе Ба­ры­са Уся­с­лаві­ча, ён на­зы­ва­ец­ца толь­кі Ба­рыс: «Гос­по­ди, по­мо­зи ра­бу сво­е­му Бо­ри­су».

А вось на Ра­г­ва­ло­да­вым ка­мені князь за­га­даў вы­сечы абод­ва свае імені (ра­да­вое і ў хрыш­ч­эн­ні) і толь­кі ад­но імя свай­го ба­ць­кі: «В ле­то 6679 [1171] ме­ся­ца мая в 7 день до­спен крест сей. Гос­по­ди по­мо­зи ра­бу сво­е­му Ва­си­лию в кре­ще­нии име­нем Ро­гво­ло­ду сы­ну Бо­ри­со­ву».

«Уліч­ва­ю­чы, што па­доб­ныя над­пі­сы, асаб­лі­ва ў тых вы­пад­ках, калі яны ві­да­воч­на ство­ра­ны ў рам­ках ад­ной мяс­цо­вай тра­ды­цыі, ма­ю­ць тэн­д­эн­цыю на­бы­ва­ць ха­рак­тар фор­му­лы, якая скла­да­ец­ца з пэў­ных эле­мен­таў, мож­на да­пус­ці­ць, што ў іх павін­ны пры­сут­ні­ча­ць абод­ва імені кня­зя, ра­да­вое і дад­зе­нае пры хрыш­ч­эн­ні», – за­ў­ва­жа­ю­ць А.Ф. Літві­на і Ф.Б. Успен­скі. і калі ў заха­ва­ных над­пі­сах на Ба­ры­са­вых ка­мя­нях ужы­та толь­кі ад­но імя, «мож­на да­пус­ці­ць, што гэта імя су­мяш­чае ў са­бе абед­зве функ­цыі, з’яў­ля­ю­чы­ся і ра­да­вым, і ат­ры­ма­ным пры хрыш­ч­эн­ні ад­на­ча­со­ва» [4, с. 271].

Так­са­ма і «ў ле­та­піс­ным зга­д­ван­ні пра смер­ць ба­ць­кі Ра­г­ва­ло­да на­зва­на толь­кі ад­но яго імя Ба­рыс. Пры гэтым у са­мых ста­ра­жыт­ных ле­та­піс­ных тэкс­тах, якія апі­сва­ю­ць скон ка­го-небудзь з Ру­ры­каві­чаў у XI – пер­шай па­ло­ве XII ста­годдзя, толь­кі імем у хрыш­ч­эн­ні мо­гу­ць на­зы­вац­ца кня­жы­чы і кня­зёў­ны, але не да­ро­слыя, цал­кам са­ма­стой­ныя князі... Па­ве­дам­лен­ні пра смер­ць та­кіх асоб, якія ма­ю­ць усю паў­на­ту ра­да­вых пра­воў, аба­вяз­ко­ва змяш­ча­ю­ць ука­занне іх ра­да­во­га імя і толь­кі ча­сам – ра­зам з ім – ука­занне імя ў хрыш­ч­эн­ні... Та­кім чы­нам, тая акаліч­на­сць, што ў па­ве­дам­лен­ні пра смер­ць ад­на­го з по­лац­кіх кня­зёў, змеш­ча­ным пад 1128 го­дам, па­мер­лы на­зва­ны Ба­ры­сам, з най­боль­шай ве­ра­год­на­сцю азна­чае, што тое ж імя вы­ка­ры­стоў­ва­ла­ся і ў якас­ці ра­да­во­га» [4, с. 270–271].

Па­ка­заль­на так­са­ма, што ва ўсіх спі­сах «Ха­д­ж­эн­ня ігу­ме­на Даніі­ла ў Свя­тую зям­лю» (1104–1107 гг.), дзе Данііл, пе­раліч­ва­ю­чы рус­кіх кня­зёў, за якіх ён маліў­ся, зга­д­вае і стар­эй­шых по­лац­кіх кня­зёў, яны на­зы­ва­юц­ца Ба­рыс, Глеб, Да­выд, у той час як астат­нія князі зга­д­ва­юц­ца пад дву­ма імё­на­мі [4, с. 272]: «И о сем по­хва­лю бла­га­го Бо­га, яко спо­до­би мя, ху­да­го, име­на князь рус­кых на­пи­са­ти у Свя­то­го Са­вы в Лав­ре, и ныне по­ми­на­ют­ся име­на их в ек­те­нии с же­на­ми их и с детьми. Се же име­на их: Ми­ха­ил Свя­то­полк, Ва­си­лий Во­ло­ди­мир, Да­вид Все­слав­лич, Ми­ха­ил Олег, Пан­кра­тий Яро­слав Свя­то­слав­лич, Фе­одор Ми­сти­слав Во­ло­ди­ми­рич, Бо­рис Все­слав­лич, Глеб Мень­ский» [15, с. 359].

Уліч­ва­ю­чы ўсе гэтыя фак­ты, даслед­чы­кі ста­ра­жыт­на­рус­ка­га кня­жац­ка­га ан­тра­пані­міко­на прый­шлі да выс­но­вы, што ўсе ча­ты­ры імені свя­тых кня­зёў, бра­тоў-па­кут­нікаў Ба­ры­саРа­ма­на і Глеба-Да­вы­да, да­валі­ся сы­нам Уся­с­ла­ва По­лац­ка­га як ад­зі­ныя, якія су­мяш­чалі функ­цыі і ра­да­во­га кня­жац­ка­га, і хры­с­ціян­ска­га, ат­ры­ма­на­га пры хрыш­ч­эн­ні [4, с. 481].

Та­кім чы­нам, апош­ні з вя­лікіх по­лац­кіх кня­зёў най­больш ве­ра­год­на меў ад­зі­нае імя – Ба­рыс: па па­ход­жан­ні – сла­вян­скае языч­ніц­кае, але асвя­чо­нае па­кут­ніц­кай смер­цю Ба­ры­са-Ра­ма­на Улад­зі­міраві­ча і ўклю­ча­нае ў сла­вян­скія свят­цы.

◀ Князь Ба­рыс Уся­с­лавіч По­лац­кі. Пом­нік у Ба­ры­са­ве

◀ Ба­рыс і Глеб. Фр­эс­ка. Спа­са-Пра­абра­ж­эн­ская царк­ва Спа­саЕў­фра­сін­неўска­га ма­на­сты­ра, г. По­лацк

Ра­г­ва­ло­даў ка­мень

▼ Зніш­ча­ны Ба­ры­саў ка­мень ка­ля вё­скі На­коўнікі. Фо­та 1818 го­да

▲ Ар­куш «Ха­д­ж­эн­ня ігу­ме­на Даніі­ла ў Свя­тую зям­лю»

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.