Гэта Во­ля Га­ла­на­ва з Ір­куц­ка. Яна раз­маў­ляе па-бе­ла­рус­ку

АБ ГЭТЫМ КАР­ЭС­ПАН­Д­ЭН­ТУ “ГП” ПА­ВЕ­ДА­МІЎ ЗАСНАВАЛЬ­НІК ІРКУЦКАГА ТА­ВА­РЫ­СТВА БЕ­ЛА­РУС­КАЙ МО­ВЫ І КУЛЬ­ТУ­РЫ ІМЯ Я. ЧЭРСКАГА АЛЕГ РУДАКОЎ

Gomelskaya Pravda - - ПЕРВАЯ СТРАНИЦА - На­тал­ля ПРЫГОДЗІЧ Фо­та аўта­ра

На гэтым тыд­ні ў Мін­ску ад­бы­ў­ся VI з’езд бе­ла­ру­саў све­ту “Ба­ць­каўш­чы­на”, на які з’ехалі­ся бе­ла­ру­сы з 19 краін. На­пры­кан­цы мі­ну­ла­га тыд­ня ў Го­мель за­віта­ла група з Ір­куц­ка, якая на­кіроў­ва­ла­ся на з’езд. Твор­чая су­стр­э­ча ад­бы­ла­ся ў філія­ле Вет­каўска­га му­зея ста­ра­абрад­ніцтва і бе­ла­рус­кіх тра­ды­цый імя Ф. Шклярава.

Вель­мі ўразіў вы­ступ гур­ту “Кры­вічы”. Бе­ла­рус­кія ста­ра­жыт­ныя пес­ні спя­валі дзяў­ча­ты з Ір­куц­ка, апра­ну­тыя ў аўт­эн­тыч­ны строй. Дар­эчы, мно­гія з іх на­рад­зілі­ся ўжо ў Сібі­ры, пры­тым у дру­гім, тр­эцім, а то і ў пя­тым па­ка­лен­нях бе­ла­ру­саў. Яны ніколі ра­ней не бы­лі ў Бе­ла­русі, але гэта не пе­раш­ка­д­жае ім за­хоў­ва­ць сваю ід­эн­тыч­на­сць. По­тым спя­валі го­мель­скія дзяў­ча­ты з “Та­ла­кі”. Яны так­са­ма за­палілі сваім вы­сту­пам гас­цей з Ір­куц­ка і ін­шых слу­ха­чоў. Апош­нія пес­ні спя­валі ўжо ўсе ра­зам, ды та­кім су­гуч­ным шмат­га­лос­сем, ні­бы рэпе­та­валі даг­этуль.

“ГП” за­да­ла некаль­кі пы­тан­няў Але­гу Ру­да­ко­ву, які на пра­ця­гу 17 га­доў кіра­ваў та­ва­ры­ствам бе­ла­рус­кай мо­вы і куль­ту­ры імя Чэрскага ў Ір­куц­ку. За­раз ён састу­піў па­са­ду стар­шы­ні больш ма­ла­до­му, бо збіра­ец­ца зай­мац­ца наву­ко­вай дзей­на­сцю: пла­нуе больш езд­зі­ць па сібір­скіх вёс­ках, за­сна­ва­ных бе­ла­ру­са­мі, збіра­ць ле­ген­ды, гісторыі іх утвар­эн­ня, тра­ды­цыі.

— Ці шмат бе­ла­ру­саў у Ір­куц­ку?

— 50 ты­сяч, але ж гэта толь­кі афі­цый­ная ліч­ба і гэта за­ма­ла. Бо толь­кі ў ста­лы­пін­скі час у Сібір пе­ра­ся­ліла­ся 1,5 мі­льё­на бе­ла­ру­саў, з якіх 300 ты­сяч ме­навіта ў Пры­бай­кал­ле.

— Якім чы­нам та­кая вя­лікая коль­кас­ць на­шых су­ай­чын­нікаў тра­пі­ла ў да­лё­кую Сібір?

— Гісто­рыя пе­ра­ся­лен­ня па­ча­ла­ся ў даўнія ча­сы. Вы­хад­цы з Бе­ла­русі з’явілі­ся ва Ўс­ход­няй Сібі­ры ў склад­зе пер­шых экс­пе­ды­цый ка­за­коў і пер­ша­пра­ход­цаў. На­па­чат­ку XVII ста­годдзя па­між Мас­коўс­кай дзяр­жа­вай і Вя­лікім Княст­вам Літоўскім вя­лі­ся вой­ны. Па­лон­ных ад­сы­лалі ў Сібір не ў якас­ці ссыль­ных ка­тарж­нікаў, а ў якас­ці пер­ша­пра­ход­цаў і ва­я­роў. Звалі вы­хадцаў з Бе­ла­русі та­ды не бе­ла­ру­са­мі (гэта наз­ва за­ма­ца­ва­ла­ся толь­кі ў XIX ста­годдзі), а па на­зве дзяр­жа­вы — літві­на­мі. Неў­за­ба­ве ў Сібі­ры з’явілі­ся вё­скі бе­ла­ру­саў з Літ­вы. На­прыклад, па да­ку­мен­тах 1680 го­да вя­до­ма па­селіш­ча Літвін­ца­ва, непа­да­лё­ку ад Ілім­ска­га аст­ро­га, якое праіс­на­ва­ла да 1940 го­да.

Шмат хто з бе­ла­ру­саў, якія ішлі ра­зам з ка­за­ка­мі, зай­малі вы­со­кія па­са­ды. На­прыклад, вя­до­ма, што буй­ны го­рад Крас­на­ярск за­сна­ваў бе­ла­рус па па­ход­жан­ню — Ан­др­эй Ду­бен­скі. Яму пом­нік там стаі­ць, але не ўсе крас­на­яр­цы ве­да­ю­ць, што ён — бе­ла­рус.

Дру­гая хва­ля пе­ра­ся­лен­цаў — удзель­нікі паўстан­ня Касту­ся Калі­ноўска­га ў 1863 год­зе. Га­лоў­ным чы­нам гэта бы­лі ка­талікі, та­му час­ця­ком стэр­эа­тып­на іх сталі зва­ць па­ля­ка­мі. Ся­род іх быў ад­зін са зна­ка­мітых бе­ла­ру­саў — Ян Чэр­скі, імя яко­го носі­ць на­ша та­ва­ры­ства. Дык вось, гэтыя ўд­зель­нікі паўстан­ня, у тым ліку і Ян Чэр­скі, патра­пілі ў па­лон, а по­тым бы­лі сасла­ны ў Сібір,

так­са­ма зра­білі вя­лікі ўнё­сак у развіц­цё наву­кі ў Ір­куц­ку, і там іх за­раз вель­мі ша­ну­ю­ць.

Са­мае буй­ное пе­ра­ся­ленне бе­ла­ру­саў у Пры­бай­кал­ле ад­бы­ло­ся ў ста­лы­пін­скую рэфор­му: з 1902 го­да, калі пад­рых­тоўка да яе шла, і да 1912-га. На тэ­ры­то­рыі Ір­куц­кай гу­бер­ні пе­ра­ся­лен­цы за­сна­валі шмат вё­сак, за­хоў­ва­ю­чы свой па­ра­дак і ма­не­ру бу­да­ва­ць ха­ты.

По­тым бы­ло некаль­кі хва­ляў у са­вец­кі час: у Сібір ехалі палітыч­ныя ссыль­ныя сталін­скіх ча­соў і ся­ляне, якія не жа­далі іс­ці ў кал­га­сы ў пе­ры­яд ка­лек­ты­ві­за­цыі. Крыху паз­ней да іх да­лучы­лі­ся і ўд­зель­нікі кам­са­моль­скай бу­доўлі Брац­кай і Ус­ць-Ілім­скай ГЭС. Апош­няя хва­ля пе­ра­ся­лен­цаў з Бе­ла­русі звя­за­на з чар­но­быль­скай ка­та­стро­фай.

Але ж за­раз, згод­на з апош­няй ста­ты­сты­кай, у нас наліч­ва­ец­ца толь­кі 16 ты­сяч бе­ла­ру­саў.

— Вось та­бе раз, а ку­ды ж астат­нія дзелі­ся?

— Асі­мі­ля­цыя, з ад­на­го бо­ку. А з дру­го­га — па­мыл­кі пе­ра­пісчы­каў. Пры­вя­ду вы­раз­ны прыклад. У нас у Ба­ян­да­ёўскім раёне Ір­куц­кай воб­лас­ці ёс­ць цэ­лы шэраг вё­сак, за­сна­ва­ных бе­ла­ру­са­мі: Тур­ге­неўка, Васі­льеўка, Лід­зінск, Ша­ман­ка. Там ёс­ць бе­ла­рус­кія да­ро­слыя і дзі­цячыя гурт­кі, ля­леч­ны тэатр. А мне да­ю­ць дад­зе­ныя, што ў гэтым раёне бе­ла­ру­са­мі за­пі­салі­ся толь­ко 9 ча­ла­век. Пры­язд­жаю ў ад­ну з вё­сак і ка­жу: “У чым спра­ва? Вас жа тут шмат, ча­му вы не за­пі­салі­ся бе­ла­ру­са­мі?” “А нас ніх­то і не пы­таў”, — ад­каз­ва­ю­ць. На са­мой спра­ве што ат­ры­ма­ла­ся? Пе­ра­пісчы­кі, якія павін­ны хад­зі­ць ад ха­ты да ха­ты, пры­язд­жалі ў сель­са­вет, бралі дад­зе­ныя з рэе­ст­ра, пе­ра­пі­свалі іх (на­во­шта ім хад­зі­ць па гэтай вёс­цы?) і, без­умоў­на, на аса­бістае пы­танне “а хто тут, у сібір­скай вёс­цы, мо­жа жы­ць?” са­мі ж са­бе і ад­каз­валі: “толь­кі рус­кія”.

— Ці праў­да, што кож­ны тр­эці жы­хар Ір­куц­кай воб­лас­ці — бе­ла­рус па па­ход­жан­ню аль­бо мае бе­ла­рус­кія ка­рані?

— Са­праў­ды так, бо ў на­шых су­ай­чын­нікаў, без­умоў­на, бы­лі і шлю­бы з прад­стаўні­ка­мі роз­ных на­ро­даў. Дар­эчы, вось вам гісто­рыя, якую мне рас­па­вёў расій­скі дэпу­тат за­ка­на­даў­ча­га схо­ду Ге­надзь Істо­мін, так­са­ма бе­ла­рус па па­ход­жан­ню. Калі яго­ныя дзя­ды пры­ехалі ў Пры­бай­кал­ле, іх бы­ло 4 бра­ты. А зям­ля бы­ла бу­рац­кая. Як вя­до­ма, бу­ра­ты ка­ча­валі: сён­ня іх шмат­лікія коні па­свяц­ца ў ад­ным мес­цы, за­ўт­ра — ужо ў дру­гім. А тут пры­ехалі бе­ла­ру­сы, якім тр­э­ба зям­лю ара­ць. І не са­мі па са­бе, а чы­ноўнікі далі ім даз­вол зай­ма­ць тут ней­кія тэ­ры­то­рыі: “Шу­кай­це мес­ца, стаў­це вёс­ку”. І вось бу­ра­ты па­чы­на­ю­ць пад­паль­ва­ць ха­ты бе­ла­ру­саў і ўся­ляк пе­раш­ка­д­жа­ць ім. Калі вы ба­чы­лі дар­э­ва­лю­цый­ныя здым­кі, на якіх ёс­ць бу­ра­ты, то бач­на, што гэта ніз­ка­ро­слыя люд­зі. У той час яны па­чалі вы­ра­джац­ца, у іх бы­лі ўжо мі­жро­да­выя сем’і, калі брат на сяст­ры жаніў­ся і гэтак да­лей. Хтось­ці з чы­ноўнікаў пад­ка­заў ім, што тр­э­ба ўлі­ва­ць но­вую кроў і ўсё буд­зе добра з ва­шым на­ро­дам. У вы­ніку што ад­бы­ло­ся? І гэта не жарт, а факт. Пры­язд­жае сям’я бе­ла­ру­саў з ча­ты­рох бра­тоў, па­між які­мі бы­ла да­моў­ле­на­сць: ад­зін з іх паві­нен ажаніц­ца на бу­рат­цы, каб ім даз- волілі ставі­ць тут ха­ту. Ка­нешне, ніх­то не жа­даў та­ко­га шлю­бу, бо кож­ны ха­цеў сваю дзяўчы­ну бра­ць. Але ра­бі­ць ня­ма ча­го. І вось яны цяг­нулі жэра­бя. І той, ка­му яно даста­ва­ла­ся, вы­му­ша­ны быў бра­ць у жон­кі бу­рат­ку. А бу­рац­кія ге­ны моц­ныя, калі на­ра­джа­ла­ся дзі­ця ў та­кой сям’і, ры­сы тва­ру ў яго бы­лі да­лё­ка не бе­ла­рус­кія. І на сён­няш­ні дзень у нас у та­ва­ры­стве ёс­ць та­кія люд­зі — бе­ла­ру­сы з ры­са­мі бу­ра­таў. Дар­эчы, яны вель­мі добра раз­маў­ля­ю­ць на бе­ла­рус­кай мо­ве.

— Ва­ша та­ва­ры­ства пра­яў­ляе над­звы­чай вя­лікую ак­ты­ў­на­сць: дзей­ні­ча­ю­ць роз­ныя гурт­кі, шы­ро­ка ад­зна­ча­юц­ца тра­ды­цый­ныя свя­ты, вы­пус­ка­юц­ца дыс­кі са спе­ва­мі, на­ват свая га­зе­та пад на­звай

“Ма­лан­ка” вы­да­ец­ца. Як ат­ры­моў­ва­ец­ца збіра­ць та­кі ба­га­ты фальк­лор­ны мат­э­ры­ял? Вя­до­ма ж, да­лё­ка не кож­ны з бе­ла­рус­кай ды­яс­па­ры ня­се даг­этуль ба­ць­коўскія тра­ды­цыі.

— Мы — бе­ла­ру­сы і павін­ны ша­на­ва­ць тра­ды­цыі на­шых прод­каў. Та­ва­ры­ства бе­ла­рус­кай мо­вы і куль­ту­ры мае за­раз 12 аддзя­лен­няў па Ір­куц­кай воб­лас­ці. Яш­чэ ў 14 ра­ё­нах, з які­мі мы су­пра­цоўні­ча­ем, ёс­ць роз­ныя твор­чыя ка­лек­ты­вы або му­зеі. На да­ны мо­мант у та­ва­ры­стве ка­ля 700 ча­ла­век. Гэта тыя люд­зі, якія па­чалі штось­ці шу­ка­ць ці ра­бі­ць дзе­ля та­го, каб заха­ва­ць на­род­ныя тра­ды­цыі. Мы пра­цу­ем па 20 роз­ных на­кірун­ках — гэта не толь­кі фальк­лор і эт­на­гра­фія, гэта і ткацтва, і ра­мё­ст­вы.

У час ста­лы­пін­с­кай рэфор­мы са 150 вё­сак, якія бы­лі за­сна­ва­ны, 124 па­бу­да­валі бе­ла­ру­сы. І за­раз у гэтых вёс­ках жы­ву­ць ба­буль­кі і дзя­дуль­кі, якія могуць за­спя­ва­ць ста­рыя на­род­ныя бе­ла­рус­кія пес­ні. Мы па­чалі збіра­ць усё сваё, аўт­эн­тыч­нае. Ве­да­е­це, я на­ват губ­ля­ю­ся ча­сам: ці я пры­ехаў у вёс­ку на Ві­цебш­чыне, ці ў Сібір.

— Шчы­ра ка­жучы, мяне зд­зіві­ла, што сібір­скія бе­ла­ру­сы і мо­ву сваю не за­бы­ва­ю­ць. У са­мой Бе­ла­русі не шмат гра­мад­зян, якія ва­ло­да­ю­ць ёю дас­ка­на­ла.

— Не за­бы­ва­ю­ць — гэта мяк­ка ка­жучы, бо як пры­язд­жа­еш у вёс­ку сібір­скую, адра­зу ра­зу­ме­еш, што яна нічым не ад­роз­ні­ва­ец­ца ад су­час­най бе­ла­рус­кай вё­скі. Ве­да­е­це, у Сібі­ры раз­маў­ля­ю­ць на цу­доў­най бе­ла­рус­кай тра­сян­цы, ве­да­ю­ць шмат бе­ла­рус­кіх слоў і вы­маў­лен­няў. Распа­вя­ду вам, як я па­е­хаў у ад­ну са сваіх

пер­шых ван­дро­вак 17 га­доў на­зад. На пе­рак­лад­ных даб­іраў­ся да гэтай вё­скі, по­тым апош­нюю част­ку свай­го шля­ху ехаў у ней­кім гру­за­віку. За­лез у ку­заў, а там хлоп­цы сяд­зелі, якія з ры­бал­кі ехалі. Пер­шае іх пы­танне бы­ло на мо­ве: “А ты ку­ды ед­зеш?” “У вёс­ку Тар­но­паль”, — ка­жу. “А да ка­го?” — пы­та­юц­ца яны, і я адра­зу зра­зу­меў, што еду да сваіх, да бе­ла­ру­саў, бо та­ды яш­чэ да­клад­на не ведаў, бе­ла­ру­сы там жы­ву­ць ці не.

— Ча­му для вас гэта так важ­на — заха­ва­ць строй, тра­ды­цыі, вы ўжо даў­но жы­ве­це ў ін­шай краіне, на­во­шта гэта вам?

— На гэтае пы­танне я ад­ка­заў ужо ра­ней: та­му што мы бе­ла­ру­сы і га­на­рым­ся гэтым. Ад­ной­чы мы каля­да­валі і зай­шлі ў ад­ну ха­ту. Там бы­лі дзе­ці і ба­буль­ка, якая сяд­зе­ла на лож­ку. Мы каляд­ныя пес­ні спя­ва­ем, жар­ту­ем, тое-сёе, ба­буль­ка гляд­зі­ць на нас, і слё­зы ў яе ця­ку­ць. Я спа­чат­ку ду­маў, мо хво­рая яна ці балі­ць што, ста­ла не­як няём­ка. А дач­ка яе, та­кая ўжо ста­лая ка­бе­та, пы­тае: “Ма­ці, ча­му ты пла­чаш?” “Ой, до­чач­ка, ты ж паг­ледзь, гэта я калісь­ці, як ма­ла­дая бы­ла, так­са­ма каля­да­ва­ла, і каза ж у нас бы­ла, і мяд­зведзь. Я ж ду­ма­ла па­м­ру і не па­ба­чу та­ко­га, а яны вось прый­шлі і ўсё ро­бя­ць, як мы калісь­ці”. Вось гэтае для мяне з’яў­ля­ец­ца га­лоў­най уз­на­га­ро­дай, та­му што са­праў­ды мы за­хоў­ва­ем тра­ды­цыі. Ра­зу­ме­е­це, я ан­тыгла­баліст, і калі ка­жу­ць, што неў­за­ба­ве люд­зі ста­ну­ць ад­ным на­ро­дам, з ад­ной ней­кай мі­ж­эт­ніч­най куль­ту­рай, лі­чу, што тр­э­ба ра­бі­ць нешта, каб гэта не хут­ка ад­бы­ло­ся.

Гэта Во­ля Га­ла­на­ва, яе прод­кі з Го­мельш­чы­ны. Са­ма яна на­рад­зіла­ся і жы­ве ў Ір­куц­ку. Яе ба­ць­кі раз­маў­ля­ю­ць на рус­кай мо­ве, а Во­ля ў дас­ка­на­лас­ці ва­ло­дае бе­ла­рус­кай. Ка­жа, чу­ла ў дзя­цін­стве, як раз­маў­ля­ла па-бе­ла­рус­ку яе ба­бу­ля і гэта вель­мі па­даб­а­ла­ся. Яш­чэ ў Волі вель­мі пры­го­жы бе­ла­рус­кі строй, зроб­ле­ны

сваі­мі ру­ка­мі. — Пра­цу над гэтым стро­ем я скон­чы­ла тыд­зень та­му, — рас­па­вя­ла яна “ГП”. — Та­кая ж са­мая ка­шу­ля ёс­ць у пры­ват­най ка­лек­цыі ад­ной жан­чы­ны, якая жы­ве ў вёс­цы Тай­тур­ка Ір­куц­кай воб­лас­ці. Жан­чы­на гэта дзесь­ці з Калін­каві­чаў, а ка­шуль­ка на­ле­жы­ла яш­чэ ей­най баб­цы, і даг­этуль заха­ва­ла­ся ў доб­рым стане. З яе даз­во­лу я сфа­та­гра­фа­ва­ла ка­шу­лю, каб па­шы­ць да­клад­на та­кую ж. Вось ба­чы­це, на ма­ёй усё як на той: каў­не­рык з бры­жа­мі, круч­ком зроб­ле­ны невя­ліч­кія

ка­рун­кі, ро­ш­ва, вы­шы­ван­ка на полі­ках, увер­се, на ру­ка­вах. Уся­го тут са­бра­на 4 тэхнікі вы

шы­ван­кі: ко­скі, ліч­ба­вае шво, кры­жы і вось тут яш­чэ — про

цяг. Так­са­ма ў той жан­чы­ны заха­ва­ла­ся спад­ні­ца бу­ра­ко­ва­га ко­ле­ру, але я зра­бі­ла трохі ін­шую, якая больш ха­ракт­эр­ная

для Го­мельш­чы­ны і ўво­гу­ле для ўсёй Бе­ла­русі: спа­луч­энне чор­на­га ко­ле­ру і чы­рво­на­га. Ну і фар­тух на мне з да­ма­тка­на­га льна, вы­шы­ўку на ім зра­бі­ла, якая спа­лу­ча­ец­ца з вы­шы­ў­кай

астат­ня­га строю.

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.