Ад ма­ры да пра­фесіі

Gomelskaya Pravda - - ТВОРЦА СВАЙГО ЛЁСУ -

Сён­ня сяр­эд­нявеч­ную гісто­рыю Го­мельш­чы­ны немаг­чы­ма ўяві­ць без прац гэ­та­га та­ле­наві­та­га ву­чо­на­га. А па­чы­на­ла­ся ўсё для Але­га Ма­куш­ні­ка­ва, та­ды вуч­ня шко­лы № 10 імя А. С. Пуш­кі­на г. Го­ме­ля, з по­шу­ку ці­ка­вых зна­хо­дак у го­мель­скім пар­ку. Ке­ра­міка, ка­ва­лач­кі кругла­га шк­ла… Бы­ло ці­ка­ва: што гэта за прад­ме­ты, ад­куль яны ўзя­лі­ся, як іх вы­раб­ля­лі і імі ка­ры­сталі­ся людзі? Шу­каў адказы на свае пы­тан­ні ў да­вед­ні­ках і эн­цы­кла­пе­ды­ях, у тым ліку па гісто­рыі і ар­хе­а­ло­гіі.

Ма­ра ста­ць ар­хе­о­ла­гам пры­вя­ла юна­ка на гісто­ры­ка-філа­ла­гіч­ны фа­культ­эт Го­мель­ска­га ўнівер­сіт­эта. У студ­энц­кія га­ды пры­маў удзел у рас­коп­ках, экс­пе­ды­цы­ях, у тым ліку з Ін­сты­ту­там гісто­рыі АН БССР, удзель­ні­чаў у дасле­да­ван­ні кур­га­ноў ка­ля вё­скі Нісім­кавічы Ча­ч­эр­ска­га ра­ё­на. Неў­за­ба­ве яму, студ­эн­ту тр­эця­га кур­са, вы­далі даз­вол на пра­вяд­зенне ар­хе­а­ла­гіч­ных дасле­да­ван­няў. У 1980 год­зе Алег Ана­то­льевіч пра­вёў свае пер­шыя афі­цый­ныя ра­бо­ты — ар­хе­а­ла­гіч­ныя раз­вед­кі. Бы­лі доў­гія кіла­мет­ры да­рог па Го­мель­скім Па­со­ж­жы. За­на­тоў­ваў цікавыя апо­ве­ды, фа­та­гра­фа­ваў гіста­рыч­ныя і куль­та­выя ва­лу­ны. Нека­то­рых ужо ня­ма, яны зніш­ча­ны люд­зь­мі і ча­сам, але за­сталі­ся ў спра­ва­з­да­чах ар­хе­о­ла­га.

Скон­чы­ў­шы з ад­зна­кай універ­сіт­эт, Ма­куш­нікаў пасту­піў у ас­піран­ту­ру Ін­сты­ту­та гісто­рыі АН БССР на спе­цы­яль­на­сць “ар­хе­а­ло­гія”. Яго наву­ко­вым кіраўніком стаў Пят­ро Фё­да­равіч Лы­сен­ка, док­тар гіста­рыч­ных навук, пра­фе­сар, лаўр­эат Дзяр­жаў­най пр­эміі Рэс­пуб­лікі Бе­ла­русь, які зай­маў­ся вы­вуч­эн­нем Ту­раўс­кай зям­лі і, па сут­на­сці, па­да­ра­ваў уся­му све­ту ста­ра­жыт­нае Бяр­эс­це.

Ды­сер­та­цыю Ма­куш­нікаў аба­ра­няў у Кіе­ве. Украін­цы па­добра­му смя­я­лі­ся з бе­ла­рус­ка­га наву­коў­цы: “Вось дзі­вак! Пры­ехаў аба­ра­ня­ць ды­сер­та­цыю на ат­ры­манне ву­чо­най сту­пе­ні канды­да­та гіста­рыч­ных навук, а мат­э­ры­я­лу пры­вёз, як і некалі яго наву­ко­вы кіраўнік Лы­сен­ка, на цэ­лую док­тар­скую”. якая згар­э­ла ў ХІІІ ста­годдзі. Там некалі раз­мяш­ча­ла­ся май­ст­эр­ня, што спе­цы­я­лі­за­ва­ла­ся на вы­ра­бе і ра­мон­це аба­рон­ча­га і на­сту­паль­на­га ўз­бра­ен­ня. Ана­ла­гаў ёй ня­ма ў ар­хе­а­ла­гіч­ных пом­ні­ках Ста­ра­жыт­най Русі. Вя­лікую да­па­мо­гу ў дасле­да­ван­нях ака­заў рэ­кан­струк­тар Юрый Лу­пі­нен­ка. У вы­ніку бы­лі “пе­ра­пі­са­ны” наву­ко­выя по­гля­ды на ха­рак­тар і мес­цы вы­твор­час­ці ста­ра­жыт­на­рус­ка­га на­сту­паль­на­га і аба­рон­ча­га ўз­бра­ен­ня.

А яш­чэ Ма­куш­нікаў ад­зін з ням­но­гіх, хто ва­ло­дае незвы­чай­най мо­вай — глі­ня­най. Глі­ня­най мо­вай прод­каў. Ужо ка­ля трох дзе­ся­ці­годдзяў чы­тае зем­ля­ны ле­та­піс Го­ме­ля, добра ад­чу­вае ры­т­міку рэ­чаў.

Пер­шыя ле­та­піс­ныя звест­кі аб Го­мелі да­ту­юц­ца 1142 го­дам. Але, без­умоў­на, го­рад ужо іс­на­ваў да гэ­та­га ча­су. Дасле­да­ван­ні Ма­куш­ні­ка­ва далі маг­чы­мас­ць з упэў­не­на­сцю га­ва­ры­ць, што тут жы­лі людзі ў V — VII ста­годдзях і на­ват у брон­за­вым ве­ку. Алег Ана­то­льевіч імкнуў­ся, каб жы­ха­ры ве­далі гісто­рыю свай­го го­ра­да, га­на­ры­лі­ся ёй. У 1994 год­зе вый­ш­ла яго кні­га “В по­ис­ках древ­не­го Го­мия”, праз некаль­кі га­доў дру­гая — “Гомель с древ­ней­ших вре­мен до кон­ца XVIII ве­ка”. Апош­няя, няг­лед­зячы на тое, што на­пі­са­на “лёг­кай” мо­вай і чы­та­ец­ца на ад­ным ды­хан­ні, з’яў­ля­ец­ца грун­тоў­ным гісто­ры­ка-кра­яз­наўчым дасле­да­ван­нем. Яно змяш­чае рэд­кія да­ку­мен­ты, якія далі шмат ці­ка­вай ін­фар­ма­цыі па скла­ду на­сель­ніцтва го­ра­да, яго кан­фесій­най пры­на­леж­на­сці. Ву­чо­ны да­клад­на ла­калі­за­ваў га­лоў­ныя вулі­цы го­ра­да, хра­мы, а так­са­ма на­се­ле­ныя пунк­ты, што ад­но­сілі­ся да Го­ме­ля, рас­крыў пра­ц­эс за­ра­дж­эн­ня і ста­наў­лен­ня ста­ра­жыт­ней­ша­га на паўд­нё­вым ус­ход­зе Бе­ла­русі го­ра­да — Го­мія. Гэта кні­га ўжо тры ра­зы пе­ра­вы­да­ва­ла­ся, вы­ход­зілі і да­дат­ко­выя на­кла­ды. ў Ін­сты­ту­це гісто­рыі ў Мін­ску. Але ён не спа­кусіў­ся на сталі­цу. Стаў за­гад­чы­кам толь­кі што ство­ра­на­га сек­та­ра ар­хе­а­ло­гіі Го­мель­ска­га аб­лас­но­га кра­яз­наў­ча­га му­зея. Некаль­кі га­доў узна­чаль­ваў ар­гані­за­ва­ны ім аб­лас­ны ар­хе­а­ла­гіч­ны цэнтр. Пра­цяг­нуў дасле­да­ван­ні і пас­ля Чар­но­бы­ля, ад­шук­ваў і фік­са­ваў пом­нікі, каб яны не бы­лі згуб­ле­ны для гісто­рыі.

Пе­да­га­гіч­ную дзей­на­сць Алег Ма­куш­нікаў па­чаў за­доў­га да прых­о­ду на пра­цу ў ГДУ імя Ф. Ска­ры­ны. Школь­нікаў і студ­эн­таў, якія пры­малі ўд­зел у рас­коп­ках, узяў у “па­лон”, за­ха­піў гісто­ры­яй. Калі на ка­фед­ры гісто­рыі сла­вян і спе­цы­яль­ных гіста­рыч­ных дыс­цып­лін у студ­эн­таў з’явіла­ся маг­чы­мас­ць пі­са­ць кур­са­выя і ды­п­лом­ныя пра­ек­ты па ар­хе­а­ло­гіі, то ад іх не ма­глі ад­біц­ца: ста­я­лі чэр­гі, каб за­пі­сац­ца да Ма­куш­ні­ка­ва. а з улі­кам ад­кры­тых у апош­нія га­ды і ўлі­ча­ных ра­ней аб’ек­таў у Го­мель­скім Пад­ня­проўі аба­зна­ча­на звыш 700 пом­нікаў V — сяр­эд­зі­ны XIII ста­годдзяў.

На пом­ні­ках рэ­гіё­на экс­пе­ды­цы­я­мі пад кіраўніцтвам Ма­куш­ні­ка­ва дасле­да­ва­на плош­ча ка­ля 14 ты­сяч квад­рат­ных мет­раў, у тым ліку звыш 7,5 ты­сячы ў Го­мелі. Ужо сён­ня наш аб­лас­ны цэнтр мож­на ад­нес­ці да ліку най­больш поў­на вы­ву­ча­ных ран­ніх га­ра­доў Бе­ла­русі. Ма­на­гра­фія ву­чо­на­га аб Го­мель­скім Пад­ня­проўі ста­ла біб­лія­гра­фіч­най рэд­кас­цю, ра­зыш­ла­ся па біб­ліят­э­ках Бе­ла­русі, Украі­ны і Расіі.

У 2012 год­зе Алег Ма­куш­нікаў аба­раніў док­тар­скую ды­сер­та­цыю. На пад­ста­ве сваіх дасле­да­ван­няў рас­пра­ца­ваў спец­кур­сы для пад­рых­тоўкі гісто­ры­каў ва ўнівер­сіт­этах. Част­ка яго мат­э­ры­я­лаў увай­ш­ла ў пад­руч­нікі па гісто­рыі Бе­ла­русі. На ас­но­ве ад­крыц­цяў зна­ка­мі­та­га ву­чо­на­га ство­ра­на част­ка экс­пазі­цый му­зея Го­мель­ска­га па­ла­ца­ва-пар­ка­ва­га ан­сам­бля, Рэчыц­ка­га кра­яз­наў­ча­га му­зея, ар­хе­а­ла­гіч­на­га му­зея-ла­ба­ра­то­рыі ГДУ імя Ф. Ска­ры­ны. Ён рас­пра­ца­ваў кан­ц­эп­цыю гісто­ры­ка-ар­хе­а­ла­гіч­на­га марш­ру­та “Ста­ра­жыт­ны Го­мій”. Вы­нікі яго ра­бот па вы­вуч­эн­ню сяр­эд­нявеч­на­га пе­ры­я­ду ай­чын­на­га мі­ну­ла­га ўвай­шлі ў фун­да­мен­таль­ныя ака­д­эміч­ныя вы­дан­ні. Ця­пер ву­чо­ны пра­цуе над но­вай кні­гай “Воз­ник­но­ве­ние Го­ме­ля”.

Ся­род вуч­няў Але­га Ана­то­льеві­ча ня­ма­ла вя­до­мых ву­чо­ных і кра­яз­наў­цаў, наву­ко­вых су­пра­цоўнікаў, вы­клад­чы­каў і на­стаўнікаў, дзяр­жаў­ных слу­жа­чых. Ці­ка­ва, што нека­то­рыя сталіч­ныя ка­ле­гі-ар­хе­о­ла­гі на­зы­ва­ю­ць Ма­куш­ні­ка­ва го­мель­скім кня­зем: ад­ны з па­ва­гі да яго пра­фесія­наліз­му, ін­шыя, ві­да­ць, з зай­зд­рас­ці да яго по­спе­хаў.

За яго плячы­ма больш за 35 па­ля­вых се­зо­наў і 100 экс­пе­ды­цый. Ар­хе­а­ло­гія ўс­пры­ма­ец­ца мно­гі­мі як над­звы­чай ра­ман­тыч­ная пра­фесія з пес­ня­мі ля во­гніш­ча, по­шу­ка­мі скар­баў. Але, шчы­ра ка­жучы, вель­мі ча­ста да ра­ман­ты­кі тут да­лё­ка. Для спе­цы­я­лістаў гэта штод­зён­ная цяж­кая пра­ца, ча­ста ў вель­мі скла­да­ных умо­вах. Але гэта і ёсць по­шук гісто­рыі сва­ёй Ба­ць­каўш­чы­ны.

Свой юбілей Алег Ма­куш­нікаў ад­зна­чае ў чар­го­вай экс­пе­ды­цыі. Уп­эў­не­ны, і сё­ле­та ў яго бу­ду­ць но­выя ад­крыц­ці.

Вад­зім ЛОСЬ

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.