Ся­мей­ны гарш­чок за­ў­сё­ды кі­пі­ць

Мітра­фан Доў­нар-За­поль­скі аб тра­ды­цы­ях бе­ла­рус­кай сям’і

Gomelskaya Pravda - - СПЕЦЫЯЛЬНА ДЛЯ “ГП” -

Ура­дж­энец Рэчы­цы, зна­ка­міты славіст Мітра­фан Доў­нар-За­поль­скі яш­чэ гім­на­зістам і студ­эн­там зд­зейс­ніў некаль­кі эт­на­гра­фіч­ных экс­пе­ды­цый. Вель­мі ці­каві­ла даслед­чы­ка і яго роднае Па­лес­се — Рэчыц­кі, Ма­зыр­скі, Пін­скі па­ве­ты, дзе ён су­тык­нуў­ся з най­боль­шай ар­хаі­кай по­бы­ту і ад­но­сін бе­ла­ру­саў.

Пры­ва­білі ма­ла­до­га даслед­чы­ка шлюб­на-ся­мей­ныя тра­ды­цыі па­ле­шу­коў, што, на­п­эў­на, бы­ло звя­за­на з аса­бі­сты­мі пе­ра­жы­ван­ня­мі: якраз пе­рад пас­туп­лен­нем у Кіеўскі ўнівер­сіт­эт св. Улад­зі­мі­ра Мітра­фан Вік­та­равіч узяў шлюб са сваім пер­шым, гім­на­зіч­ным, ка­хан­нем. Спра­ва бы­ла ад­мет­най, бо ста­ту­ты расій­скіх універ­сіт­этаў за­ба­ра­ня­лі студ­эн­там жаніц­ца. Але ме­навіта даслед­чыц­кія за­слу­гі абіту­ры­ен­та і яго вя­до­мас­ць ся­род пра­фесія­на­лаў даз­волілі кіраўніцтву ўнівер­сіт­эта зра­бі­ць вы­клю­ч­энне для Доў­нар-За­поль­ска­га.

На жаль, ся­мей­нае шчас­це цяг­ну­ла­ся ўся­го па­ру га­доў — вяс­ной 1892 го­да Над­зея па­мер­ла ад су­хо­таў. Вя­лікая пра­ца М. В. Доў­нар-За­поль­ска­га “Бе­ло­рус­ская сва­дьба в куль­тур­но-ре­ли­ги­оз­ных пе­ре­жит­ках” вый­ш­ла з пры­свяч­эн­нем: “До­ро­гой для ме­ня па­мя­ти мо­ей же­ны На­деж­ды Пет­ров­ны…”

У па­лескіх ван­дроў­ках Доў­нар-За­поль­скі су­тык­нуў­ся з заха­ван­нем вель­мі ста­ра­жыт­най фор­мы сям’і, якую эт­но­гра­фы на­зы­валі “вя­лі­кай”. Та­кая сям’я скла­да­ла­ся з ба­ць­коў, жа­на­тых і за­муж­ніх дзя­цей, а ча­сам так­са­ма з да­лёкіх ро­дзі­чаў і на­ват пры­ня­тых не род­ных асоб. Аўтар ад­зна­чаў, што ў Ма­зыр­скім і Рэчыц­кім па­ве­тах мож­на су­стр­эць ся­мей­ныя абш­чы­ны скла­дам аж да 50 ча­ла­век. Ас­но­ва іс­на­ван­ня та­кой сям’і — су­мес­ная пра­ца і ва­ло­данне зям­лёй. Па сло­вах Доў­нар-За­поль­ска­га, лад і тры­ва­лас­ць та­кіх вя­лікіх ка­лек­ты­ваў пад­т­рым­лі­валі­ся вы­зна­ча­ны­мі ро­ля­мі і пра­ва­мі ся­мей­нікаў, якія аба­ра­ня­лі­ся не толь­кі са­мой сям’ёй, але і гра­мад­с­кас­цю — ся­лян­скі­мі схо­да­мі і ва­лас­ны­мі су­да­мі.

Бе­ла­рус­кая сям’я да па­чат­ку ХХ ста­годдзя за­хоў­ва­ла вы­раз­на пат­ры­яр­халь­ны ха­рак­тар. На ча­ле яе ста­яў “гас­па­дар”, “ба­ць­ка”, “дзя­ць­ка” (для ня­род­ных). “Во­ля стар­эй­ша­га ў сям’і, — ад­зна­чаў Доў­нар-За­поль­скі, — свяш­ч­эн­ная для ўся­го ся­мей­ства, без яго волі не ад­бы­ва­ец­ца ні­чо­га важ­на­га”. Ён най­перш ад­каз­ваў за ўсе па­ля­выя ра­бо­ты, ма­ла­ць­бу, до­гляд жы­вё­лы, на­рых­тоўку дроў і… вы­раб абут­ку для ся­мей­нікаў. Нія­кая пра­ца не маг­ла вы­кон­вац­ца без да­руч­эн­ня гас­па­да­ра, іні­цы­я­ты­ва ін­шых не ўхва­ля­ла­ся. Гас­па­дар — каз­на­ч­эй сям’і, ха­ця ча­сам гэту ро­лю маг­ла вы­кон­ва­ць і гас­пады­ня. Ён жа кан­тра­ля­ваў па­вод­зі­ны мо­лад­зі, ад­но­сі­ны да пра­цы, ма­раль­на­сць сы­ноў і да­чок, ка­раў іх за правін­на­сці. Ба­ць­ка — гэта і “ся­мей­ны жр­эц”: чы­таў малітву за ста­лом, клікаў да вяч­э­ры “дзя­доў”, “кар­міў ма­роз” на Каля­ды і г. д.

Зна­кі ўва­гі гас­па­да­ра — пра­ва сяд­зе­ць за ста­лом на ку­це, пад аб­ра­за­мі; по­бач з ім сад­зілі­ся стар­эй­шыя муж­чы­ны, а жанчыны зай­малі мес­ца на су­пра­ць­лег­лым ба­ку. Толь­кі пас­ля маліт­вы і па­чат­ку ежы гас­па­да­ром ма­глі ес­ці астат­нія.

Ад­нак, ад­зна­чаў Доў­нар-За­поль­скі, ула­да гас­па­да­ра не дэс­па­тыч­ная, а тры­ма­ец­ца ў пэў­ным сэн­се на ма­раль­ным аўта­рыт­эце. У ад­роз­нен­ні ад вя­ліка­рус­кай прак­ты­кі, дзе “сам” поў­на­сцю чы­ніў суд і рас­пра­ву, у бе­ла­рус­кай сям’і неспра­вяд­лі­вас­ць, пры­цяс­ненне, п’ян­ства ці ля­но­та гас­па­да­ра неад­клад­на вы­клікалі агуль­ны прат­эст сям’і, які за­кан­ч­ваў­ся разд­зе­лам аль­бо пе­ра­да­чай ула­ды ін­ша­му стар­эй­ша­му муж­чыне. Умо­ва заха­ван­ня ўла­ды гас­па­да­ра — ад­па­вед­на­сць яго “паліты­кі” агуль­ным ін­тар­э­с­ам сям’і. Ад яго патра­ба­ваў­ся прыклад ва ўсіх спра­вах, най­перш у пра­цы. Гас­па­дар так­са­ма не мог пра­да­ць зям­лю, а калі гэта зра­біў пры ма­ла­лет­ніх дзе­цях, ва­лас­ны суд ска­соў­ваў ра­ш­энне.

У сям’і іс­на­ваў стро­гі пад­зел пра­цы на муж­чын­скую і жа­но­чую, а ўнут­ры іх — па ўз­рос­ту. Муж­чы­на не ра­біў жа­но­чай ра­бо­ты: ніколі не даста­ваў ежу з пе­чы, бя­ліз­ну з куф­ра. Для гэ­та­га ёсць гас­пады­ня, ня­вест­ка ці “бра­та­вая”. Жа­но­чую ра­бо­ту раз­мяр­коў­ва­ла стар­эй­шая жан­чы­на — “ма­ці”, “цёт­ка”, “ба­ба”, “хад­жай­ка”.

Доў­нар-За­поль­скі пі­саў, што ста­но­віш­ча жанчыны ў бе­ла­рус­кай сям’і нель­га на­з­ва­ць прыг­не­ча­ным: яна поў­ная гас­пады­ня ў сва­ёй сфе­ры, па­моч­ні­ца і да­рад­чы­ца му­жа. Тра­ды­цыя патра­ба­ва­ла поў­на­га пад­па­рад­ка­ван­ня і па­ва­гі ма­ці з бо­ку дзя­цей. У яе рас­па­ра­дж­эн­ні за­ста­валі­ся дзяў­ча­ты да са­ма­га за­муж­жа, а хлоп­чы­кі пас­ля 14 год пе­ра­ход­зілі пад рас­па­ра­дж­энне гас­па­да­ра. Ня­вест­кі поў­на­сцю пад­па­рад­коў­валі­ся све­кры­ві.

На­о­гул до­ля ня­вест­кі трак­та­ва­ла­ся як най­больш цяж­кі пе­ры­яд у жыц­ці жанчыны. У бе­ла­рус­кім фальк­ло­ры свя­кроў ча­ста вы­сту­пае га­лоў­най пе­раш­ко­дай шчас­ця ма­ла­дых, яна здоль­на ўплы­ва­ць на сы­на ў яго па­вод­зі­нах з жон­кай.

У вы­пад­ку ад­сут­на­сці пра­мых на­шчад­каў па муж­чын­с­кай лініі жан­чы­на маг­ла пе­рай­ма­ць у спад­чы­ну ба­ць­коўскую зям­лю і ма­ё­мас­ць, бра­ць апе­ку над улас­ны­мі дзе­ць­мі да іх паў­на­лец­ця. Як удзель­нік ся­мей­най пра­цы, жан­чы­на ме­ла пра­ва на ма­ё­мас­ць, за­роб­ле­ную ра­зам з му­жам, але не на­бы­ва­ла нія­кіх пра­воў на яго спад­чын­ную

Гас­па­дар сяд­зеў за ста­лом на ку­це, пад аб­ра­за­мі. Толь­кі пас­ля маліт­вы і па­чат­ку ежы гас­па­да­ром ма­глі ес­ці астат­нія

ма­ё­мас­ць — апош­няя аба­вяз­ко­ва вяр­та­ла­ся ў яго сям’ю. Мож­на так­са­ма за­ў­ва­жы­ць, што жан­чы­ну не ка­ралі ця­лес­на, а толь­кі штра­фа­мі аль­бо гра­мад­скі­мі ра­бо­та­мі.

Аб­са­лют­най нор­май у бе­ла­ру­саў лічы­ў­ся пе­ра­езд ня­ве­сты ў дом і сям’ю му­жа, але іс­на­ваў так­са­ма ін­сты­тут пры­мацтва. Па ста­но­віш­чу пры­мак роў­ны ня­вест­цы ў сям’і му­жа, гэта зна­чы­ць не меў пра­ва на ма­ё­мас­ць, ак­ра­мя той, што пры­нёс у сям’ю жон­кі.

Некаль­кі слоў аб пра­вах ста­рых і ўдо­вых ба­ць­коў. Калі ба­ць­ка састар­эў і пе­ра­даў гас­па­дар­ку стар­эй­ша­му сы­ну, то губ­ляў пра­ва рас­па­ра­джац­ца зям­лёй, але пры разд­зе­ле меў пра­ва на сваю до­лю. Боль­шая до­ля зям­лі ады­ход­зі­ла тым сы­нам, якія бралі на да­гляд ба­ць­ку. Ма­ці-ўда­ва пра­ва на над­зел не ме­ла.

Стро­га за­хоў­ва­ла­ся праві­ла: да­гля­даў састар­э­лых ба­ць­коў ма­лод­шы сын, да яко­га пе­ра­ход­зі­ла ба­ць­коўская сядзіба. Гэта ма­ты­ва­ва­ла­ся тым, што ма­лод­шы сын меў мен­шую сям’ю, і пра­ца ба­ць­коў, якой бы ма­лой ні бы­ла, — пад­мо­га.

Знач­на ад­роз­ні­валі­ся пра­вы ўдаў­ца і ўда­вы. Калі ўда­вец меў непаў­на­лет­ніх дзя­цей, ён, неза­леж­на ад уз­рос­ту, жаніў­ся праз некаль­кі ме­ся­цаў, як праві­ла, на ўда­ве, бед­най дзяўчыне, скам­пра­мен­та­ва­най ці з фізіч­ны­мі неда­хо­па­мі. Калі жан­чы­на ста­навіла­ся ўда­вой, яна пе­рай­ма­ла зям­лю і гас­па­дар­ку, а так­са­ма апе­ку над дзе­ць­мі. Калі ж яна вы­ход­зі­ла за­муж на дру­гі над­зел, зям­ля за­ста­ва­ла­ся ў спад­чы­ну дзе­цям, і яна губ­ля­ла пра­вы рас­па­ра­дж­эн­ня ма­ё­мас­цю.

Ста­но­віш­ча дзя­цей у сям’і ха­рак­тары­за­ва­ла­ся ран­нім удзе­лам у агуль­най пра­цы: з 5 га­доў яны нянь­чы­лі сваіх ма­лод­шых сяс­цёр і бра­тоў, у 7 — 8 ста­навілі­ся пас­ту­ха­мі і пад­пас­ка­мі, з 12 год хлоп­чы­кі да­лу­чалі­ся да сель­ска­га­спа­дар­чай пра­цы, а ў 20 бы­лі га­то­вы­мі хле­ба­ро­ба­мі. Дзяўчы­на ў 16 — 17 год ве­да­ла ўсе жа­ночыя ра­бо­ты.

Аса­бі­стыя юры­дыч­ныя пра­вы дзе­ці на­бы­валі толь­кі пас­ля ўступ­лен­ня ў шлюб, а да гэ­та­га поў­ную ад­каз­на­сць за іх, неза­леж­на ад уз­рос­ту, неслі ба­ць­кі. На мо­мант шлю­бу дзе­ці павін­ны бы­лі за­ра­бі­ць са­бе до­лю ў агуль­най ма­ё­мас­ці ўд­зе­лам у ся­мей­най пра­цы. Па­саг дзяўчы­на рых­та­ва­ла са­ма і з да­па­мо­гай ма­ці.

Дзяўчы­на ўсту­па­ла ва ўз­рост ня­ве­сты ў 15 — 16 га­доў. У бе­ла­рус­кіх сем’ях па­саг не меў эка­на­міч­на­га зна­ч­эн­ня: над­зя­ленне ня­ве­сты гра­шы­ма амаль не прак­ты­ка­ва­ла­ся, а “вы­пра­ва” скла­да­ла­ся з па­бы­то­вых рэ­чаў, якія не мелі гас­па­дар­ча­га зна­ч­эн­ня і на­ле­жы­лі ня­вест­цы, а не сям’і му­жа. Та­му ас­ноў­нае, што пры­носіў шлюб дзя­цей, — гэта ра­бочыя рукі. Для бе­ла­ру­са пры­га­жос­ць і на­ват ба­гац­це вы­бра­най па­ры ча­ста не мае нія­ка­га зна­ч­эн­ня, га­лоў­нае — пра­ца­з­доль­на­сць і пра­ца­ві­тас­ць. Вось ча­му стар­эй­ша­га сы­на імкнулі­ся ажані­ць хут­ч­эй, бо ён пры­вод­зіў но­вую ра­бот­ні­цу, а дач­ку, на­а­д­ва­рот, пры­трым­лі­валі год-два, каб ка­ры­стац­ца яе пра­цай.

Не ве­далі бе­ла­ру­сы са­цы­яль­на­га сіроцтва: асіра­це­лых дзя­цей і ка­ры­станне іх ма­ё­мас­цю бралі на ся­бе ро­дзічы, най­перш за­мож­ныя, што лічы­ла­ся іх ма­раль­ным аба­вяз­кам. Пры гэтам ся­лян­скія схо­ды і су­ды стро­га са­чы­лі, каб пры ўступ­лен­ні сіра­ты ў шлюб ба­ць­коўская спад­чы­на поў­на­сцю вяр­та­ла­ся.

Асоб­на Доў­нар-За­поль­скі ад­зна­чаў ад­но­сі­ны му­жа да жон­кі і ба­ць­коў да дзя­цей. Ён пад­кр­эс­лі­ваў, што жорст­кае абы­ход­жанне му­жа з жон­кай — з’ява рэд­кая, на­ват вы­ключ­ная. На­о­гул до­брае стаў­ленне му­жа да жон­кі — нор­ма. Толь­кі п’ян­ства му­жа маг­ло па­ру­шы­ць гэта праві­ла, “але ў та­кой сям’і па­ру­ша­на ўсё”. Звы­чай да­з­ва­ляў жон­цы па­кі­ну­ць му­жа за яго жорст­кае абы­ход­жанне, што пры­раў­ноў­ва­ла­ся да раз­во­ду. Але калі жон­ка па­кі­да­ла му­жа без пры­чы­ны, то і гра­мад­ская дум­ка, і суд за­ў­сё­ды бы­лі на ба­ку му­жа.

Жон­ка павін­на бы­ла пад­па­рад­коў­вац­ца му­жу, але гэта не без­умоў­нае і сля­пое пад­па­рад­ка­ванне. До­ля ў ма­ё­мас­ці, асоб­ная сфе­ра дзей­на­сці, удзел у агуль­ных спра­вах на­да­валі жан­чыне пэў­ную са­ма­стой­на­сць.

Да­волі мяк­кае стаў­ленне бе­ла­ру­са і да сваіх дзя­цей. Ба­ць­ка і ма­ці лю­бя­ць дзя­цей, іх пра­ца, па маг­чы­мас­ці, па­ляг­ча­ец­ца. Фор­му­ла вы­ха­ван­ня: дзе­ці му­ся­ць пад­па­рад­коў­вац­ца ба­ць­кам, іх нель­га “рас­пус­ка­ць”, але гэтыя праві­лы не мелі су­ро­вых пра­яў. Калі дзе­ці не пад­кан­троль­ныя, то ба­ць­кі са­мі ў тым ві­на­ва­тыя. На­прыклад, на скар­гу ўда­вы на непас­лух­мян­ства і свар­кі сы­ноў ва­лас­ны суд пас­та­навіў: “стар­эй­ша­му да­ць 15 бі­зу­ноў, ма­лод­ша­му — 10, а ма­ці ад­правіц­ца на ба­га­мол­ле і прасі­ць па­ка­ян­ня за неў­менне міры­ць дзя­цей”. З ін­ша­га бо­ку, і неспра­вяд­лі­вас­ць ба­ць­коў су­стра­ка­ла асуд­ж­энне гра­мад­с­кас­ці: суд мог пры­мусі­ць ба­ць­ку аддзя­лі­ць сы­на, яко­га ён кры­ўд­зі­ць.

На­о­гул, гра­мад­ская дум­ка і ва­лас­ныя су­ды стро­га ка­ралі ся­мей­ныя спр­эч­кі, непа­лад­кі, усё, што раз­бу­рае сям’ю.

Апі­са­ная Доў­нар-За­поль­скім ма­д­эль ся­мей­на-шлюб­ных ад­но­сін не толь­кі за­хоў­вае сваю пазна­валь­на­сць, але мае зна­ч­энне для ра­зу­мен­ня су­час­ных пра­ц­э­с­аў транс­фар­ма­цыі сям’і, вы­клі­ка­ных най­перш кан­чат­ко­вым раз­ру­ш­эн­нем ас­ноў і су­вя­зей тра­ды­цый­на­га гра­мад­ства.

Жанчыны з дзе­ць­мі (сям’я Гер­ман­чу­коў). Фота з аль­бо­ма “Бе­ла­ру­сы ў фо­та­здым­ках Іса­ка Сер­ба­ва 1911 — 1912”, Мінск, 2012

Доў­нар-За­поль­скі ў студ­энц­кія га­ды. Фота з Цэн­траль­на­га дзяр­жаў­на­га гіста­рыч­на­га ар­хі­ва Украі­ны ў Кіе­ве

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.