Да і пас­ля

Gomelskaya Pravda - - СТУЖКА ЧАСУ - Раi­са ДЗЕЙКУН

За­па­вет

Не­за­доў­га да смер­ці, нi­бы прад­чу­ва­ю­чы яе, ста­ры Алёк­са звяр­нуў­ся да свай­го сы­на з неад­клад­най прось­бай: на­ве­да­ць род­ную вёс­ку i мо­гiл­кi.

...Паста­яў ка­ля тых мес­цаў, дзе бы­лі ха­ты, а ця­пер рас­ка­ша­валi бур’яны i хмыз­няк, на­ка­заў сы­ну за­пом­ні­ць гэты ка­ва­ла­чак зям­лi i нiколi не за­бы­ва­ць, а калi Алёк­сы не стане, каб пе­ра­даў яго за­па­вет сваiм дзе­цям i ўну­кам, а тыя — сваiм.

Ста­ры быў упэў­не­ны, што не веч­на ж зям­ля дзя­доў-прад­зе­даў буд­зе хво­рай — ачу­няе, i вер­нуц­ца сю­ды яго бу­дучыя спад­чын­нiкi.

Во­страў, але не ў акiяне

Пры чар­го­вым уда­клад­нен­нi ме­жаў так зва­най зо­ны некаль­кi вё­сак бы­лi вы­не­се­ны за ме­жы зо­ны ад­ся­лен­ня. Тра­пі­ла ў гэты спіс i вёс­ка Туль­гавiчы, на­ват тая яе част­ка, дзе яш­чэ жы­лi па­жы­лыя сяль­чане, якiя на­а­др­эз ад­мо­вiлi­ся па­кi­да­ць свае селіш­чы. Ула­ды не сталi iх вы­возi­ць i за­бяс­пе­чы­лi ўсiм неаб­ход­ным: элек­тра­энер­гiяй, тэле­фон­най су­вяз­зю i iн­шы­мi са­цы­яль­ны­мi вы­го­да­мi.

I ат­ры­ма­ла­ся так: фар­маль­на част­ка вё­скi не з’яў­ля­ла­ся зо­най ад­ся­лен­ня. Хой­нiц­кi ай­цец Улад­зi­мiр у ад­ной з па­кi­ну­тых хат на­ват “фiлiял” царк­вы ар­ганi­за­ваў. Праў­да, ро­лю пад­свеч­нiка вы­кон­ваў таз з пяс­ком, а на мес­цы iка­на­ста­са раз­мяш­чалi­ся дру­кар­скія вод­ціскі iкон, аб­гор­ну­тыя мяс­цо­вы­мi руч­нi­ка­мi.

Гэта быў са­праўд­ны на­се­ле­ны “во­страў”. I ў той жа час незвы­чай­ны, бо зна­ход­зiў­ся не ў акiяне, а ў за­ба­ро­не­най мяс­цо­вас­цi.

Пра мёрт­выя вё­скi i “жы­выя” мо­гiл­кi

Вё­скi, што тра­пілi пад са­мы вя­лiз­ны ра­ды­я­цый­ны вы­кiд, а iх жы­ха­ры бы­лi вы­ве­зе­ны ў больш чы­стыя мяс­цi­ны, сталi мёрт­вы­мi. А вось мо­гiл­кi, якiя даг­этуль у па­раў­нан­нi з iмi бы­лi мёрт­вы­мi, на­а­д­ва­рот, ажы­лi. На iх не толь­кi на Ра­даўні­цу — дзень па­мi­нан­ня па­мер­лых, на пра­ця­гу го­да сталi пры­язд­жа­ць люд­зi. Жы­ха­ры, што бы­лi вы­се­ле­ны з гэтых мяс­цін, нi ў якія ін­шыя мо­гіл­кі не ха­целi “ся­лiц­ца” пас­ля смер­цi, ак­ра­мя “сваiх”. Дзе­цям i ўну­кам на­ка­за­лi ха­ва­ць iх толь­кi “до­ма”.

Так вё­скi з мо­гiл­ка­мi па­мя­ня­лi­ся мес­ца­мi — пер­шыя сталi мёрт­вы­мi, а дру­гiя — жы­вы­мi.

Спа­да­рож­нiкi люд­зей

Люд­зей за­ўж­ды су­пра­ва­д­жалi бу­слы. Ся­лiлi­ся по­бач. Вяс­коў­цы не бы­лі су­пра­ць та­ко­га су­сед­ства — бе­ла­кры­лыя ж птахi “пры­носiлi дзя­цей”. Уд­зяч­ныя за гэта, муж­чы­ны да­па­ма­галi бу­слам бу­да­ва­ць iх “селiш­чы”. Для сваiх спа­да­рож­нiкаў яны мас­цiлi “фун­да­мент” на сваiх ха­тах, на во­да­на­пор­ных ве­жах, на тэле­граф­ных слу­пах — блi­ж­эй да неба.

Калi ста­ла­ся чар­но­быль­ская бя­да i люд­зi вы­му­ша­ны бы­лi па­кi­ну­ць свае ха­ты, бу­слы ўслед за iмi зня­лi­ся са сваiх гнёз­даў. Ака­за­ла­ся, што гэтыя птуш­кі не се­ляц­ца ў неза­се­ле­ных вёс­ках. Апус­целi там бу­слi­ныя гнёз­ды. А нека­то­рыя зусiм знiклi — iх па­ха­валi ра­зам з ха­та­мi. Цi­шы­ня за­па­на­ва­ла ва­кол.

“Свя­тое мес­ца пу­стым не бы­вае” — на­га­д­вае вы­с­лоўе. А яш­чэ пры­ро­да не лю­бi­ць пу­ст­эчы. І ста­ла­ся неве­ра­год­нае: за­мест белых бу­слоў у гэтых мяс­цi­нах з’явiлi­ся чор­ныя. Як ней­кi сiм­вал той бя­ды, што спаз­налi люд­зi. У ад­роз­ненне ад свай­го бе­ла­га са­бра­та, чор­ны стаў пры­гля­дац­ца да за­кi­ну­тых вё­сак i — люд­зi прык­ме­цiлi — на­ват зр­эд­ку па­чаў бу­да­ва­ць у iх свае гнёз­ды.

Чор­ным са­ро­дзi­чам белых бу­слоў да­вод­зiц­ца кла­па­цiц­ца пра ся­бе са­мiм. “Чы­рво­нак­нiж­нiк” тут поў­ная про­цiлеж­на­сць бе­ла­му: звы­чай­на ён селiц­ца ў глу­ха­манi, гнёз­ды лад­зі­ць нiз­ка ад зям­лi. На яго па­лю­ю­ць ры­сi i ар­ла­ны, i ён веч­на ў небя­спе­цы, а та­му на­па­га­то­ве. Вось i мос­цi­ць ён свае гнёз­ды ў глу­шы — як ма­га да­лей ад уся­го жы­во­га.

Зе­фiр су­пра­ць ра­ды­я­цыi

Ча­ла­век да ўся­го пры­з­вы­чай­ва­ец­ца. Так за­клад­зе­на пры­ро­дай. Тыя, што жы­ву­ць i пра­цу­ю­ць у за­бруд­жа­ных ра­ё­нах, а асаб­лi­ва са­ма­сё­лы, гэта ве­да­ю­ць ужо да­клад­на. Яны вы­му­ша­ны гэта ра­бi­ць, каб вы­жы­ць. На­вучы­лi­ся зма­гац­ца з ня­бач­най i ве­ра­лом­най ра­ды­я­цы­яй па-свой­му. На­прыклад, калi ло­вя­ць у мяс­цо­вых ва­да­ё­мах све­жую ры­бу, дык пры яе ачыст­цы вы­кiд­ва­ю­ць усе кост­кi: добра ве­да­ю­ць, што ў iх най­больш на­за­па­шва­ец­ца ра­ды­я­цыі (строн­цыю). Пас­ля ж спа­жы­ван­ня мя­са на­ля­га­ю­ць на… зе­фiр i мар­ме­лад. Ад ву­чо­на­га, якi на са­бе пра­ра­бiў гэты “во­пыт”, люд­зі па­чулi, што цэзiй добра вы­вод­зя­ць ме­навiта гэтыя пры­сма­кi, бо ў iх шмат пек­цi­ну.

У ва­лье­ры… ляс­нiк

Ады­шоў­шы ад пер­шых жахлi­вых га­доў пас­ля вы­бу­ху, рас­ся­лiў­шы люд­зей, якiя вы­му­ша­ны бы­лi па­кi­ну­ць свае селiш­чы, ула­ды за­ду­малi­ся над улад­ка­ван­нем “зо­ны”. Дзесь­цi праз дзя­ся­так га­доў пас­ля бя­ды з Бе­ла­веж­с­кай пуш­чы за­вез­лi 16 зуб­роў: 4 сам­цы i 12 са­мак. Больш за год велi­ка­ны зна­ход­зiлi­ся на “ка­ран­цiне” за спе­цы­яль­най ага­род­жай i пад на­гля­дам: з ран­няй во­сенi да вяс­ны яны за­бяс­пе­ч­валi­ся пад­корм­кай — се­нам, са­лан­ца­мi. Для iх жа ар­ганi­за­валi ва­да­поi, за­сей­валi кар­ма­выя палi.

По­тым зуб­роў вы­пус­цiлi на во­лю, пры­ставiлi лес­нiка, каб той за­бяс­пе­ч­ваў во­ла­таў пад­корм­кай. Зноў аб­га­рад­зiлi тэ­ры­то­рыю, але не тую, дзе па­чалi аб­жы­вац­ца i разм­на­жац­ца но­выя на­сель­нiкi, а… лес­нiка. I ат­ры­ма­ла­ся, што ў ва­лье­ры апы­нулi­ся не зве­ры-во­ла­ты, а ча­ла­век.

З ча­сам зуб­ры пры­з­вы­чаілі­ся, пе­рас­талi ба­яц­ца ча­ла­ве­ка i па­ды­ход­зя­ць да са­май ага­род­жы, раз­гля­да­ю­ць яго. Што на­зы­ва­ец­ца, па­мя­ня­лi­ся мес­ца­мi.

З ка­ры­с­цю для спра­вы

З развiц­цём спа­да­рож­ні­ка­вай на­вi­га­цыi сталi непа­тр­эб­ны­мi ге­ад­эзiч­ныя сi­г­на­лы. Але ж на iх бы­лi ў свой час за­тра­ча­ны гро­шы, на­ма­ган­ні люд­зей. У ра­зум­ную чы­юсь­цi га­ла­ву прый­ш­ла дум­ка, што гэтыя збу­да­ван­ні з ка­ры­с­цю яш­чэ пас­лу­жа­ць у “зоне”. З усёй Бе­ла­русi да яе звез­лi тыя выш­кi. Тут яны па­чалi вы­кон­ва­ць iн­шую ро­лю — з iх ця­пер на­зi­ра­ю­ць за на­ва­кол­лем — каб дзе што не ўз­гар­э­ла­ся са­мо, або хто незна­рок не ўчы­ніў пад­пал.

А яш­чэ выш­кі прых­од­зя­ць на да­па­мо­гу люд­зям як тэле­фон­ныя пе­ра­га­вор­ныя пунк­ты, калi на зям­лi ма­бiль­ны тэле­фон не “фу­ры­ча”. Ужо на вы­шы­нi 20 мет­раў роз­ныя пе­раш­ко­ды для яго знi­ка­ю­ць, i та­ды мож­на звя­зац­ца на­ват з су­сед­зя­мi — украiн­скi­мi ма­бiль­ны­мi апе­ра­та­ра­мi.

“Но­еў каўчэг”

На гэтай тэ­ры­то­рыi да Чар­но­бы­ля бы­ло рас­кi­ну­та ка­ля ста вя­лiкiх i ма­лень­кiх вё­сак, якiя ўва­х­од­зiлi ў склад са­мых паўд­нё­вых ра­ё­наў Го­мель­скай воб­лас­цi — Бра­гiн­ска­га, Хой­нiц­ка­га i На­раў­лян­ска­га. Усiм iм даста­ла­ся са­мая вя­лiкая до­за ра­ды­я­цыi, i iх ад­ся­лiлi. Гэтую тэ­ры­то­рыю ад­чу­ж­эн­ня зай­мае Па­лескi дзяр­жаў­ны ра­ды­я­цый­на-эка­ла­гiч­ны за­па­вед­нік.

Незвы­чай­ны клi­мат у зоне ад­чу­ж­эн­ня i незвы­чай­ная мяс­цо­вас­ць. На гэтым ка­вал­ку зям­лi па­вы­ша­ны ра­ды­я­цый­ны фон, а на­ва­кол­ле аб’яд­но­ў­вае ў са­бе ўсе iс­ну­ю­чыя ў пры­ро­дзе асаб­лi­вас­цi на­ша­га Бе­ла­рус­ка­га Па­лес­ся: тут та­бе i пры­га­жу­ня Пры­пя­ць са сваi­мi пры­то­ка­мi i азер­ца­мi, i ба­ло­ты з са­мы­мi са­праўд­ны­мi дзю­на­мi (праў­да, невы­со­кi­мi), i ля­сы роз­на­га калiб­ру з па­ля­мi.

У за­па­вед­нiку за­рэ­гiстра­ва­на больш за ты­ся­чу вi­даў раслiн, больш за дзя­ся­так з якiх за­не­се­ны ў Мiж­на­род­ную Чы­рво­ную кнi­гу i Чы­рво­ную кнi­гу Рэс­пуб­лiкi Бе­ла­русь. Ад фло­ры не ад­стае i фаў­на: ад­ных толь­кi пту­шак тут налiч­ва­ец­ца ка­ля трох­сот вi­даў, а яш­чэ больш паў­сот­нi мле­ка­кор­мячых i ка­ля трох дзя­сят­каў разнавiд­на­сцей рыб. Больш за ча­ты­ры дзя­сят­кі ты­паў жы­вёлiн ад­но­ся­ць да рэд­кiх i знi­ка­ю­чых.

Мес­ца, па­доб­на­га гэта­му, на пла­не­це Зям­ля ня­ма. Та­кi са­бе “Но­еў каўчэг”.

Веч­ныя аба­рон­цы

Пад­час ад­ся­лен­ня-вы­ся­лен­ня люд­зей, па­ха­ван­ня вё­сак гэтыя аб’ек­ты за­сталi­ся (як i мо­гiл­кi) ста­я­ць на сваiх мес­цах. Нi ў ко­га ў той лiхi час не з’явiла­ся на­ват дум­ка i не пад­ня­ла­ся ру­ка ру­шы­ць цi ха­ва­ць iх. А яны бы­лi амаль у кож­най па­кi­ну­тай вёс­цы.

Гэтыя аб’ек­ты — пом­нiкi са­вец­кiм воi­нам.

Сал­да­таў-аба­рон­цаў, што за­гi­нулi ў час Вя­лi­кай Ай­чын­най вай­ны i па­лег­лi на гэтай зям­лi на­векi, за­раз сім­валі­зу­ю­ць вы­я­вы-ма­ну­мен­ты. За імі на­гля­да­ю­ць i на­вод­зя­ць па­ра­дак на пля­цоў­ках ме­ма­ры­я­лаў су­пра­цоўнiкi за­па­вед­нiка. I добра, што яны пад­фар­ба­валi iх у няз­вы­к­лыя ко­ле­ры — скульп­ту­ры сталi больш прык­мет­ны­мi, ця­пер iх вi­да­ць зда­лё­ку.

На­шых да­ра­гiх аба­рон­цаў бе­ра­гу­ць-ахоў­ва­ю­ць i яны са­мi ста­я­ць на вар­це. Веч­най!

Па­зы­чай — злы звы­чай

Нiх­то нi пры Са­ю­зе, нi пас­ля яго раз­ва­лу не пы­таў нас, бе­ла­ру­саў, дзе i як узвод­зi­ць у ся­бе атам­ныя элек­трас­тан­цыi. Пры гэтым мы цi не бо­лей за iн­шых паз­налi чар­но­быль­ска­га лi­ха.

I вось на­ду­малi ў ся­бе па­бу­да­ва­ць стан­цыю — у нас жа ня­ма ба­га­тых пры­род­ных рэ­с­ур­саў. Але нека­то­рыя з блi­ж­эй­шых су­сед­зяў пад­ня­лi гвалт: маў­ляў, у нас ёс­ць — бяры­це-куп­ляй­це-па­зы­чай­це.

Але па­зы­чай — злы звы­чай, ка­жу­ць бе­ла­ру­сы. Сваё патр­эб­на ме­ць. Тым больш, што пе­рад тым як бу­да­ва­ць, пры­ня­лi ўсе ме­ры за­сця­ро­гі, якія толь­кі вя­до­мы ў све­це.

Мы ж нi са­бе, нi сваiм су­сед­зям па Зям­лi не во­ра­гi.

Во­ла­ты бе­ла­рус­кай пры­ро­ды ў Па­лескім за­па­вед­ніку

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.