Бе­ла­ру­сы з Сібі­ры на­ве­далі зем­ля­коў у Бу­да-Ка­ша­лёўскім ра­ёне

Жыц­цё ча­ла­ве­ка на­га­д­вае доў­гую да­ро­гу: у ад­ных пра­ля­гае па роў­ным ас­фаль­це, у ін­шых — па ямах і пе­ра­ва­лах. Мы рас­ка­жам гісто­рыю, не па­доб­ную на астат­нія, — пра бе­ла­ру­саў, якія прак­лалі свой шлях у бяз­меж­ных ля­сах Сібі­ры. У глы­бі­ню ду­шы

Gomelskaya Pravda - - ПЕРВАЯ СТРАНИЦА - Ра­ман ВЕЖНАВЕЦ Фо­та аўта­ра

Іх звалі са­ма­хо­да­мі

З 1896 па 1909 год у Сібір ад­правілі­ся ка­ля паў­мі­льё­на бе­ла­ру­саў. Па ўсёй краіне прад­стаўнікі зя­мель­ных ка­міт­этаў агіта­валі да пе­ра­ся­лен­ня. Умо­вы бы­лі пры­ваб­ныя: на но­вых мес­цах ся­ляне не аб­кла­далі­ся па­дат­ка­мі, на да­ро­гу i ўлад­ка­ванне гас­па­дар­кі дзяр­жа­ва вы­лу­ча­ла гро­шы. Але га­лоў­ным бы­ло тое, што люд­зі ат­рым­лі­валі столь­кі зям­лі, коль­кі ма­глі апра­ца­ва­ць.

У вёс­ках па­ча­ло ства­рац­ца гра­мад­ства “хада­коў” — люд­зей, якія ад­праў­ля­лі­ся ў “раз­вед­ку” на пра­па­на­ва­ныя тэ­ры­то­рыі. Про­дак сям’і Мель­ні­ка­вых Еў­да­кім Ры­го­равіч быў у ліку трох “хада­коў” (двое астат­ніх — бра­ты Круп­ні­ка­вы), якія ад­правілі­ся ад вяс­коў­цаў Ра­гіні. Ім тр­э­ба бы­ло на­ве­да­ць Сібір, Пры­вол­жа і бе­раг Чор­на­га мо­ра. Пры­ва­бiў Та­тар­скі па­вет Та­боль­скай гу­бер­ні — ля­са­мі, рэ­ка­мі, коль­кас­цю сва­бод­най зям­лі. Край быў па­доб­ны на род­ныя мяс­ці­ны.

У 1897 год­зе ад­бы­ў­ся пер­шы ар­гані­за­ва­ны пе­ра­ход, тэ­ры­то­рыю ця­пе­раш­ніх Бу­шаўкі, Ра­гіні, Ан­то­наўкі і ін­шых па­селіш­чаў Бу­да-Ка­ша­лёўска­га ра­ё­на па­кі­нулі ка­ля 27 ся­мей, ся­род іх Зу­ба­ра­вы, Суз­да­ле­вы, Чар­ня­ко­вы, Паўлю­ч­эн­ка­вы, Паўлюч­ко­вы. На тэ­ры­то­рыі су­час­на­га Віку­лаўска­га ра­ё­на Цю­мен­скай воб­лас­ці Расіі іс­ну­ю­ць вё­скі Ер­ма­кі, Асі­наўка і Ялуўка, за­сна­ва­ныя на­шы­мі зем­ля­ка­мi. А за бе­ла­ру­са­мі ў Сібі­ры за­ма­ца­ва­ла­ся наз­ва “са­ма­хо­ды”.

“Вяр­танне”

Пры су­мес­най да­па­мо­зе згур­та­ван­ня бе­ла­ру­саў све­ту “Ба­ць­каўш­чы­на”, Бу­даКа­ша­лёўска­га рай­вы­кан­ка­ма, Ра­гін­ска­га сель­ска­га Са­ве­та, ад­міністра­цыі і Цэн­тра куль­ту­ры і воль­на­га ча­су Віку­лаўска­га ра­ё­на быў рэалі­за­ва­ны пра­ект “Вяр­танне”.

У мі­нулыя вы­хад­ныя ў Ра­гінь пры­бы­ла дэле­га­цыя з 14 ча­ла­век у склад­зе на­чаль­ніка ад­міністра­цыі Ер­ма­коўска­га сель­ска­га па­селіш­ча Свят­ла­ны Аж­гі­бе­са­вай i на­род­на­фальк­лор­на­га ка­лек­ты­ву “Рос­си­я­ноч­ка” пад кіраўніцтвам Над­зеі Вы­чу­жані­най.

Гос­цi на­ве­далi му­зей сла­вы Ра­гін­с­кай сяр­эд­няй шко­лы, ку­ды бе­ла­рус­кія сібіра­кі пе­ра­далі ўнікаль­ныя мат­э­ры­я­лы пра пер­шых пе­ра­ся­лен­цаў з Ер­ма­коўска­га кра­яз­наў­ча­га му­зея, і Ра­гін­скі цэнтр на­род­най твор­час­ці. За­е­халі на мо­гіл­кі ў Ра­гінь і Бу­шaўку з над­зе­яй знай­с­ці мес­ца па­ха­ван­ня род­ных — у гэтым да­па­маг­ла стар­шы­ня ра­ён­на­га Са­ве­та дэпу­та­таў Але­на Алексі­на. Так­са­ма ад­бы­ла­ся экс­кур­сія па Бу­шаўс­ка­му дзі­ця­ча­му са­ду — сяр­эд­няй шко­ле, мяс­цо­вай фер­ме, кар­цін­най га­лер­эі імя Я. Я. Маі­се­ен­кі і Ча­ба­то­віц­ка­му цэн­тру на­род­най твор­час­ці. Уве­ча­ры ан­самбль “Рос­си­я­ноч­ка” злад­зіў у рай­ц­эн­тры кан­ц­эрт “У пе­сень — род­ная ду­ша”.

Дэле­га­цыя ўд­зель­ні­ча­ла ў на­ба­ж­эн­стве ка­ля хра­ма свя­ці­це­ля Міка­лая Цу­датвор­ца ў Ра­гіні і за­кла­ла зям­лю з Ер­ма­коў. За­тым ад­бы­ў­ся дзень вё­скі: аб­ра­ды і твор­чыя ну­ма­ры пра­д­э­ман­стра­валі i мяс­цо­выя ка­лек­ты­вы, і гос­ці. Скон­чы­ў­ся дзень дэ­гу­ста­цы­яй са­ма­роб­на­га пі­ва, рэц­эпт яко­га заха­валі сібір­скія са­ма­хо­ды.

Але­на Но­ві­ка­ва пры­еха­ла, каб ад­да­ць дані­ну па­мя­ці зям­лі, якая ад­пус­ці­ла сваіх сы­ноў і да­чок у 1897 год­зе шу­ка­ць леп­шай долі. У ар­хі­вах Та­боль­ска і Цю­мені знай­ш­ла імё­ны прад­зе­даў-пе­ра­ся­лен­цаў Ха­ры­то­на Мель­ні­ка­ва і Іса­а­ка Но­ві­ка­ва.

— Мая ба­бу­ля, Ган­на Ха­ры­то­наў­на, Бе­ла­русі не па­мя­та­ла, пры пе­ра­езд­зе ёй бы­ло толь­кі два га­ды. Але су­ма­ва­ла па род­най зям­лі і ма­ры­ла па­бы­ва­ць там. Я абя­ца­ла, што пры­вя­зу на яе ма­гіл­ку ў Ер­ма­ках гэтую жме­ню зям­лі, — ска­за­ла Але­на Но­ві­ка­ва.

У Свят­ла­ны Аж­гі­бе­са­вай гісто­рыя па­доб­ная: прад­зе­да пры­вез­лі ў Сібір у трох­га­до­вым уз­рос­це, ка­рані звя­за­ны з Па­лаш­кі­ны­мі і Суз­да­ле­вы­мі з Бу­шаўкі. Як рас­па­вёў ад­зін з са­мых ма­ла­дых на­шчад­каў Міка­лай Ва­раб’ёў, яго прод­кі пра­ца­валі ў Ра­гіні на млыне. Та­му перш за ўсё пас­ля пе­ра­ся­лен­ня ў Сібір яны па­бу­да­валі млын i там, каб за­бяс­пе­ч­ва­ць му­кой са­ма­хо­даў.

— Уклад жыц­ця, які пры­вез­лі прод­кі, іс­нуе да гэ­та­га ча­су. Зна­ход­жанне ў Ра­гіні ў гэтым пе­ра­ка­на­ла. Бу­дын­кі і аса­бі­стыя па­двор­кі, на­ват свя­та вё­скі на­га­д­ва­ю­ць на­шы Ер­ма­кі, — ка­жа Міка­лай.

Аб заха­ва­ных тра­ды­цы­ях па­ве­да­ла і Над­зея Вы­чу­жані­на. Ака­за­ла­ся, аб­рад пе­ра­но­су свеч­кі ў сібіра­коў па­доб­ны з на­шым: яе так­са­ма кож­ны год пе­ра­но­ся­ць з ха­ты ў ха­ту, усціла­ю­чы шлях са­ло­май.

— У Ер­ма­ках на­ват вулі­цы на­сілі на­звы Бу­шаўка і Ра­гінь, — ад­зна­чае кіраўнік ан­сам­бля “Рос­си­я­ноч­ка”, — а ба­булі і дзя­дулі ў Віку­лаўскім ра­ёне i ця­пер га­во­ра­ць з бе­ла­рус­кім ды­я­лек­там: сло­вы “як”, “ча­го”, “ку­ды” ўсё яш­чэ гу­ча­ць з іх вуснаў.

Ры­са ад­ноль­ка­вас­ці

Яш­чэ ад­ной ры­сай ад­ноль­ка­вас­ці Ер­ма­коў і Ра­гіні з’яў­ля­ец­ца храм, які і там на­сіў на­зву свя­ці­це­ля Міка­лая. Да гэ­та­га (у ХХ ста­годдзі) абед­зве свя­ты­ні бы­лі зніш­ча­ны. У Ер­ма­ках храм спас­ціг­ла тра­ге­дыя ў маі 1937 го­да. Ме­навіта та­ды ў вок­ны па­ля­це­лі ка­мяні і па­чаў­ся па­гром. Раз­бу­ралі іка­на­стас, тап­талі на­га­мі аб­ра­зы, скід­валі ў яр, спаль­валі. Ка­мусь­ці з прых­ад­жан уда­ло­ся сха­ва­ць ад­зін з іх (та­му свеч­ку і пе­ра­но­ся­ць кож­ны год). У 1956 год­зе паўраз­бу­ра­ную царк­ву пе­ра­аб­ста­ля­валі пад сель­скі клуб, а сён­ня яе зусім ня­ма. Але ка­жу­ць, што мес­ца, дзе ён ста­яў, тра­вой не за­рас­тае.

У Ра­гіні царк­ва бы­ла раз­бу­ра­на ў 1929 год­зе. Сён­ня на яе мес­цы бу­ду­ец­ца но­вы храм. Знай­шоў­ся ча­ла­век, неа­бы­я­ка­вы да гісто­рыі сва­ёй ма­лой рад­зі­мы, і храм ат­ры­мае імя свя­ці­це­ля Міка­лая. А лес на бу­даўніцтва ён пры­вёз, дар­эчы, з Сібі­ры.

Ад су­му да ра­дас­ці

Тры дні я су­пра­ва­д­жаў дэле­га­цыю, і гос­ці ста­навілі­ся ўсё блі­ж­эй­шы­мі. Пе­рас­таў зд­зіў­ляц­ца па­даб­ен­ству по­бы­ту, ды­я­лек­ту і ін­тар­э­с­ам. Зра­зу­меў: яны та­кія ж на­шчад­кі тых бе­ла­ру­саў, што лю­бя­ць пра­цу, са­ма­быт­на­сць, па­ва­жа­ю­ць ка­рані. Не зд­зіў­ляў­ся і коль­кас­ці тых люд­зей, якія пы­талі­ся пра сва­я­коў у Сібі­ры (на­ват у ма­ёй сям’і знай­шоў­ся па­доб­ны вы­па­дак). Сум­на, што та­кія ж бе­ла­ру­сы, як і мы з ва­мі, жы­ву­ць так да­лё­ка ад рад­зі­мы. Не­ве­ра­год­на ад­но: на­ват там у дзікіх умо­вах 120 га­доў на­зад яны не толь­кі вы­ха­валі но­вае па­ка­ленне, але і збе­раглі тра­ды­цыі. А гэта ўжо на­го­да для ра­дас­ці. На­род­ны ва­каль­ны ан­самбль “Да­бра­лец­це” на­ва­зыб­каўска­га Га­рад­ско­га Па­ла­ца куль­ту­ры па­ра­да­ваў сва­ёй твор­час­цю жы­ха­роў агра­га­рад­ка Ігаўка. Расій­скія ар­ты­сты вы­сту­пілі пе­рад вяс­коў­ца­мі з му­зыч­най пра­гра­май, ас­но­ву якой скла­далі рус­кія на­род­ныя пес­ні. За сэр­ца кра­налі і пранік­нё­ныя рад­кі дэк­ла­ма­та­раў. Апа­ге­ем вы­ступ­лен­ня ста­ла му­зыч­ная кам­пазі­цыя “Русь”, якую гос­ці пры­свя­цілі друж­бе сла­вян­скіх на­ро­даў. У гэты ж дзень даб­ру­шане на­неслі су­стр­эч­ны куль­тур­ны візіт у пры­граніч­ны ра­бочы па­сё­лак Выш­каў Злын­каўска­га ра­ё­на. Сваё вы­ка­наў­чае май­ст­эр­ства па­ка­за­лі расія­нам удзель­нікі твор­ча­га “экс­пр­э­са” — салі­сты Це­ра­хоўска­га га­рад­ско­га до­ма куль­ту­ры, за­гад­чык аўта­клу­ба ра­ён­на­га Па­ла­ца куль­ту­ры Васіль Жу­раўлёў і ар­ты­сты га­рад­ско­га ДК “Мелія­ра­тар” Дар’я Мяд­звед­зе­ва і Алі­на Ма­ме­да­ва.

Міка­лай ЖДАНОВІЧ

Мы — так­са­ма бе­ла­ру­сы. Па­мят­ны зды­мак пад да­рож­ным зна­кам

Про­звiш­чы ся­лян, якія аселі ў Сiбi­ры

Newspapers in Russian

Newspapers from Belarus

© PressReader. All rights reserved.