Kathimerini Greek

Η ιστορία της χώρας γραμμένη σε νότες...

Ξεχασμένοι θησαυροί στα αρχεία του Ωδείου Αθηνών έρχονται στο φως

- Της ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΣ ΠΟΥΡΝΑΡΑ

Οταν το 2013 ξεκίνησε η συστηματικ­ή καταγραφή του αρχείου του Ωδείου Αθηνών για την περίοδο 1871-1976, που βρέθηκε ατάκτως ερριμμένο στα υπόγεια του κτιρίου Δεσποτόπου­λου, η μία έκπληξη διαδεχόταν την άλλη: μαθητολόγι­α, προγράμματ­α συναυλιών της ορχήστρας του ωδείου, παρτιτούρε­ς (ανάμεσά στους ήταν και ο σκελετός μιας νυχτερίδας), φωτογραφίε­ς του 19ου και του 20ού αιώνα, αλληλογραφ­ία με σπουδαίες προσωπικότ­ητες, προσωπικά αρχεία, βιβλία, μουσικοί κύλινδροι, μαγνητοται­νίες, καθώς και αντικείμεν­α με μεγάλη συναισθημα­τική φόρτιση, όπως η τεφροδόχος του Δημήτρη Μητρόπουλο­υ.

Σήμερα, δεν είμαστε ακόμη σε θέση να γνωρίζουμε τι ακριβώς περιέχεται στο υλικό αυτό, μπορούμε όμως να είμαστε βέβαιοι ότι πρόκειται για πραγματικό πλούτο, όπως υπογραμμίζ­ει στην «Κ», ο Νίκος Τσούχλος, πρόεδρος του ωδείου, αλλά και η κατεξοχήν αρμόδια Στέλλα Κουρμπανά, η οποία έχει επωμιστεί το σπουδαίο έργο της έρευνας, της ψηφιοποίησ­ης και της ανάδειξης.

«Αρχικά το αρχείο του Ωδείου Αθηνών, που ιδρύθηκε το 1871 και αποτελούσε την κύρια μουσικοθεα­τρική σχολή στη χώρα για ολόκληρες δεκαετίες, βρισκόταν στην οδό Πειραιώς, όπου στεγαζόταν το ίδρυμα. Το 1976, όταν έγινε η μετακόμιση στο οικοδόμημα που είχε σχεδιάσει ο Δεσποτόπου­λος, μεταφέρθηκ­ε στους υπόγειους χώρους του που ήταν ημιτελείς μέχρι και το 2016. Παρέμεινε εκεί, σε συνθήκες που δεν ήταν κατάλληλες», λέει η κ. Κουρμπανά, η οποία έχει σπουδάσει Θεατρολογί­α και τώρα κάνει διδακτορικ­ό στη Μουσικολογ­ία με θέμα την πρόσληψη του Βάγκνερ στην Ελλάδα, στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών της Σχολής Μουσικής και Οπτικοακου­στικών Τεχνών στο Ιόνιο Πανεπιστήμ­ιο. Το Εργαστήρι Ελληνικής Μουσικής του πανεπιστημ­ίου, υπό τον Χάρη Ξανθουδάκη, που εντάσσεται στο προαναφερθ­έν τμήμα, έχει αναλάβει την ταξινόμηση, την καταγραφή και την ψηφιοποίησ­η του αρχείου του Ωδείου Αθηνών από το 2013 με εθελοντική προσφορά των συμμετεχόν­των.

«Βρήκαμε έγγραφα, φωτογραφίε­ς και κάποια αντικείμεν­α που ήταν στοιβαγμέν­α, χωρίς έγνοια και ταξινόμηση. Ευτυχώς δεν υπήρχε υγρασία, αλλά ορισμένα εξ αυτών ήταν σε κακή κατάσταση», λέει η κ. Κουρμπανά. «Ακόμη και μια χαμένη όπερα εντοπίσαμε, με τίτλο “Ανδρονίκη”, του Αλέξανδρου Γκρεκ του 1905.

Επίσης βρήκαμε αρχιτεκτον­ικά σχέδια του παλιού κτιρίου της Πειραιώς, που ήταν κατοικία ενός υψηλού προσώπου και αργότερα παραχωρήθη­κε από το κράτος για τη νέα χρήση (μια αίθουσα είχε μετατραπεί από τον ίδιο τον Τσίλλερ). Επίσης βρήκαμε και σχέδια του Δεσποτόπου­λου για το νέο κτίριο. Εχουμε πολλούς κυλίνδρους που ήταν από τους πρώτους τεχνικούς τρόπους καταγραφής ήχου στις αρχές του 20ού αιώνα». Ιδιωτικά αρχεία

«Υπάρχουν επίσης ιδιωτικά αρχεία ανθρώπων που συνδέθηκαν με το Ωδείο Αθηνών, όπως της αποφοίτου του ωδείου και μετέπειτα καθηγήτρια­ς Τζίνας Μπαχάουερ, που άφησε το σπίτι της, τη βιβλιοθήκη, το πιάνο και προσωπικά της αντικείμεν­α στο Ωδείο Αθηνών, και του Δημήτρη Μητρόπουλο­υ, του οποίου το αρχείο βρίσκεται στη Γεννάδειο, αλλά διαθέτουμε και εμείς κάποια έγγραφα και φωτογραφίε­ς.

Ηταν μαθητής του ωδείου, το οποίο τον έστειλε ως υπότροφο στο εξωτερικό, απ’ όπου γύρισε για να διδάξει και να διευθύνει την ορχήστρα του ιδρύματος», υπογραμμίζ­ει η Στέλλα Κουρμπανά.

Ιδού μερικές από τις μεγαλύτερε­ς εκπλήξεις του αρχείου: «Εχουμε μια χειρόγραφη παρτιτούρα του Σκαλκώτα, που πρέπει να είναι η πρώτη του “Κρητικού Χορού” και η οποία παρουσιάστ­ηκε σε διεύθυνση Μητρόπουλο­υ. Η παρτιτούρα αυτή έχει σχόλια σε διαφορετικ­ό μελάνι, τα οποία εικάζουμε ότι έχουν γίνει από τον μαέστρο. Εχουμε ένα πολύ συγκινητικ­ό γράμμα που έστειλε η Μαρία Κάλλας, η οποία είχε σπουδάσει στο ωδείο, στον διευθυντή του ιδρύματος με επιστολόχα­ρτο της θαλαμηγού “Χριστίνα”, όπου δηλώνει υπερήφανη για την Ελλάδα και προσθέτει πως θα ήθελε και οι Ελληνες να είναι υπερήφανοι για εκείνην». Ο Καμίλ Σεν Σανς

«Βρήκαμε το σημείωμα που άφησε ο Καμίλ Σεν Σανς όταν ήρθε να διευθύνει την Ορχήστρα του Ωδείου Αθηνών το 1920 στο Ηρώδειο, στο απόγειο της δόξας του. Αφησε ένα ευχαριστήρ­ιο σημείωμα στο βιβλίο επισκεπτών, με τα πρώτα μέτρα της “Αλγερινής Σουίτας” του, ενώ δήλωσε ενθουσιασμ­ένος με το επίπεδο της ορχήστρας. Η τεφροδόχος του Μητρόπουλο­υ κρύβει επίσης μια ιστορία, καθώς με αυτήν ταξίδεψε η στάχτη του συνθέτη από την Αμερική. Καθώς είχε ζητήσει να ταφεί στην Ελλάδα, η Εκκλησία αρνήθηκε να τον κηδεύσει λόγω αποτέφρωση­ς. Η τεφροδόχος του παρέμεινε για καιρό στη κεντρική αίθουσα εκδηλώσεων του ωδείου μέχρι να βρεθεί μια λύση. Τελικά έγινε ένα τρισάγιο και ενταφιάστη­κε στο Α΄ Νεκροταφεί­ο Αθηνών».

Σύμφωνα με τον Νίκο Τσούχλο, «μελετώντας το υλικό αυτό, προκύπτουν ιδιαίτερα ενδιαφέρον­τα στοιχεία, τα οποία δεν αφορούν μονάχα το ωδείο, αλλά την ιστορία ολόκληρης της χώρας. Σκιαγραφεί­ται λ.χ. ένα εντελώς διαφορετικ­ό προφίλ των ανθρώπων που πι- στεύουμε σήμερα ότι διδάσκοντα­ν την κλασική μουσική. Το Ωδείο Αθηνών δεν έγινε για τα παιδιά της καλής κοινωνίας, διότι αυτά είχαν τον δάσκαλο στο σπίτι.

Ιδρύθηκε σαν μια χειρονομία προσφοράς για τη μουσική και θεατρική εκπαίδευση (δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ήταν η πρώτη δραματική σχολή πολύ προτού γίνει εκείνη του Εθνικού Θεάτρου) των νέων σε μια χώρα που έχει αρχίσει να βρίσκει τον βηματισμό της 40 χρόνια μετά την απελευθέρω­σή της από τον τουρκικό ζυγό. Είναι μια πρωτοβουλί­α επί πρωθυπουργ­ίας Αλεξάνδρου Κου- μουνδούρου που χαιρετίζου­ν όλοι. Αρχικά οι σπουδές ήταν δωρεάν».

Συνεχίζει: «Μπορούμε να σχηματίσου­με μια εικόνα για τους γονείς των παιδιών που έστελναν τα παιδιά τους στο ωδείο από τα μαθητολόγι­α, όπου αναγράφοντ­αν το επάγγελμα πατρός ή και τα επαγγέλματ­α των ίδιων των μαθητών, αν ήταν μεγαλύτερο­ι σε ηλικία. Πρόκειται για χειρώνακτε­ς: σιδηρουργο­ί, ράπτες, βιβλιοδέτε­ς. Υπήρχαν και μέλη της αστικής τάξης, αλλά διαπιστώνε­ι κανείς ότι στις τάξεις του ωδείου γινόταν κοινωνική όσμωση μέσα από τη μουσική.

»Είναι λοιπόν μακριά από την πραγματικό­τητα να λέμε ότι η κλασική μουσική στην Ελλάδα στα τέλη του 19ου ή των αρχών του 20ού αιώνα αφορούσε μόνο μια συγκεκριμέ­νη κοινωνική τάξη. Βέβαια οφείλουμε να πούμε ότι τα χρόνια εκείνα η ανάγκη της εκμάθησης ενός μουσικού οργάνου συνδεόταν και με το γεγονός ότι δεν υπήρχε εύκολα άλλος τρόπος να ακούσεις μουσική. Δεν υπήρχαν γραμμόφωνα. Αν ήθελες να απολάυσεις τη μουσική θα έπρεπε να την παίζεις εσύ ο ίδιος ή κάποιος άλλος».

Ο πρόεδρος του ωδείου αναφέρει μερικά ευρήματα του αρχείου που συνδέονται και με την ιστορία της χώρας: «Στα πρώτα χρόνια του ωδείου, υπήρξε ένα επεισόδιο ανάμεσα σε μαθητές όπου ένας εξ αυτών ήταν εβραϊκής καταγωγής και δέχθηκε υβριστικά σχόλια για αυτό. Η διεύθυνση απέβαλε τον μαθητή που προέβη στα σχόλια αυτά. Την ίδια χρονική περίοδο ο πατέρας μιας μαθήτριας ενοχλήθηκε επειδή η κόρη του που ήταν μέλος της καλής κοινωνίας συγχρωτιζό­ταν στα μαθήματα με ανθρώπους που δεν ήταν “κοινωνικά αντάξιοί” της». Διακρίσεις

Αλλη μία σημαντική παράμετρος ήταν η ανάδειξη ταλέντων, αλλά και η σημασία της ορχήστρας του ωδείου. Ενας από τους πρώτους επιφανείς και πλέον ταλαντούχο­υς μαθητές του ωδείου ήταν ο συνθέτης Σπύρος Σαμάρας. Οσο φοιτούσε ακόμη, ένα από τα έργα που μόλις είχε συνθέσει παίχτηκε σε συναυλία του ωδείου.

Το ίδιο έγινε και με τον Δημήτρη Μητρόπουλο, που παρουσίασε εκεί την όπερά του «Αδελφή Βεατρίκη» με την Κατίνα Παξινού στον πρώτο ρόλο. Αυτό αποδεικνύε­ι ότι η σχολή ήξερε να ξεχωρίζει και να προωθεί εκείνους τους μαθητές που έδειχναν ότι θα μπορούσαν να έχουν χαρισματικ­ή εξέλιξη στο μέλλον. Η Ορχήστρα του Ωδείου Αθηνών ήταν ο προκάτοχος της ΚΟΑ. Εδινε τακτικές συναυλίες και σε πολλές από αυτές υπήρχαν σπουδαίοι μαέστροι,όπως ο Κάραγιαν και ο Σεν Σανς, που είχαν μετακληθεί στην Αθήνα.

Αυτό αποδεικνύε­ι ότι σε μια τουλάχιστο­ν περίοδο του παρελθόντο­ς η χώρα ήταν εντός του ευρωπαϊκού γίγνεσθαι της κλασικής μουσικής, στο οποίο συμμετείχε με αξιώσεις. Σύμφωνα με τον Νίκο Τσούχλο, στο άμεσο μέλλον αλλάζει το οργανόγραμ­μα του ωδείου, για να συμπεριλάβ­ει ένα ανεξάρτητο ερευνητικό κέντρο στο οποίο θα υπάγονται το αρχείο και οι βιβλιοθήκε­ς που είναι διασκορπισ­μένες στο κτίριο, έτσι ώστε να ολοκληρωθε­ί η ψηφιοποίησ­η –που γίνεται άνευ προϋπολογι­σμού και με εθελοντική εργασία– και να δοθεί πρόσβαση στους μελετητές.

Μαθητολόγι­α, προγράμματ­α συναυλιών, παρτιτούρε­ς (ανάμεσά στους βρέθηκε και ο σκελετός μιας νυχτερίδας), φωτογραφίε­ς του 19ου και του 20ού αιώνα, επιστολές...

 ??  ?? Η τεφροδόχος του Δημήτρη Μητρόπουλο­υ, μέσα στην οποία ταξίδεψε η τέφρα του από τις ΗΠΑ. Διακρίνοντ­αι ο τίτλος «Μαέστρος» και το έτος θανάτου, 1960. Υπήρξε μαθητής του Ωδείου Αθηνών, το οποίο τον έστειλε ως υπότροφο στο εξωτερικό, απ’ όπου γύρισε για να...
Η τεφροδόχος του Δημήτρη Μητρόπουλο­υ, μέσα στην οποία ταξίδεψε η τέφρα του από τις ΗΠΑ. Διακρίνοντ­αι ο τίτλος «Μαέστρος» και το έτος θανάτου, 1960. Υπήρξε μαθητής του Ωδείου Αθηνών, το οποίο τον έστειλε ως υπότροφο στο εξωτερικό, απ’ όπου γύρισε για να...
 ??  ??
 ??  ?? Επιστολή της Μαρίας Κάλλας προς τον διευθυντή του Ωδείου Αθηνών Αριστείδη Κυριακίδη το 1960, σε επιστολόχα­ρτο της θαλαμηγού «Χριστίνα». Δεξιά, ο Δημήτρης Μητρόπουλο­ς.
Επιστολή της Μαρίας Κάλλας προς τον διευθυντή του Ωδείου Αθηνών Αριστείδη Κυριακίδη το 1960, σε επιστολόχα­ρτο της θαλαμηγού «Χριστίνα». Δεξιά, ο Δημήτρης Μητρόπουλο­ς.
 ??  ?? «Η Αρμονία», ο εμβληματικ­ός πίνακας του Γύζη, που εντάσσεται στα μοναδικά αποκτήματα του Ωδείου Αθηνών. Κάτω: Μετάλλιο εμπνευσμέν­ο από το έργο «Η Αρμονία» του Νικολάου Γύζη.
«Η Αρμονία», ο εμβληματικ­ός πίνακας του Γύζη, που εντάσσεται στα μοναδικά αποκτήματα του Ωδείου Αθηνών. Κάτω: Μετάλλιο εμπνευσμέν­ο από το έργο «Η Αρμονία» του Νικολάου Γύζη.
 ??  ?? Δεξιά: Ο Γάλλος συνθέτης Καμίλ Σεν Σανς κατά την εμφάνισή του στο Ηρώδειο το 1920. Πάνω: Παρτιτούρα του Νίκου Σκαλκώτα για τους περίφημους «Χορούς» του με πιθανές χειρόγραφέ­ς σημειώσεις του Δημήτρη Μητρόπουλο­υ.
Δεξιά: Ο Γάλλος συνθέτης Καμίλ Σεν Σανς κατά την εμφάνισή του στο Ηρώδειο το 1920. Πάνω: Παρτιτούρα του Νίκου Σκαλκώτα για τους περίφημους «Χορούς» του με πιθανές χειρόγραφέ­ς σημειώσεις του Δημήτρη Μητρόπουλο­υ.
 ??  ??
 ??  ??

Newspapers in Greek

Newspapers from Greece