De pr voor de­ze Hit­ler-fa­naat deugt niet

NRC Handelsblad - - Opinie -

Doe niet net of van Os­wald Speng­ler een neu­tra­le tekst is, schrijft „De uit­ge­ver ont­kent de scha­duw­zij­den van het boek.” Rag­na­rok, de apo­ca­lyps in de Noor­se my­tho­lo­gie, weer­ge­ge­ven op een schil­de­rij van Emil Doepler (ca. 1905) fge­lo­pen dins­dag­avond werd op groot­se wij­ze de Ne­der­land­se ver­ta­ling van Os­wald Speng­lers De on­der­gang van het Avond­land ge­pre­sen­teerd. Het con­tro­ver­si­ë­le en vo­lu­mi­neu­ze boek van Speng­ler ver­scheen oor­spron­ke­lijk in twee de­len in 1918 en 1922.

Uit­ge­ve­rij Boom brengt het nu voor het eerst in het Ne­der­lands uit, prach­tig vorm­ge­ge­ven en ver­taald. In een af­ge­la­den zaal in de Am­ster­dam­se pop­tem­pel Pa­ra­diso was een keur aan pro­mi­nen­te den­kers ver­za­meld om zich uit te spre­ken over het boek. In de pers zijn al tal­lo­ze be­spre­kin­gen ver­sche­nen. We kun­nen ge­rust spre­ken van het in­tel­lec­tu­e­le eve­ne­ment van het jaar. Toch wringt er iets. Met een con­tro­ver­si­eel den­ker als Speng­ler is het al­tijd de vraag hoe je daar­mee om­gaat als uit­ge­ver. Aan de ene kant was Speng­ler een fel­le te­gen­stan­der van de de­mo­cra­tie en de Wei­mar­re­pu­bliek. Hij riep op tot een dic­ta­tuur ge­leid door „heer­sers­na­tu­ren”, waar­in het in­di­vi­du ge­heel op­gaat in „de to­ta­li­teit” en daar­bij „be­ve­len ont­vangt en ge­hoor­zaamt”.

Aan de an­de­re kant en­ta­meer­de Speng­ler een ras­sen­strijd op we­reld­schaal. Het Duit­se ras zou de ‘wit­te vol­ke­ren’ moe­ten lei­den in de strijd te­gen wat Speng­ler pre­sen­teer­de als het groot­ste ge­vaar: de op­komst van de „ge­kleur­de ras­sen”. De „na­tuur­lij­ke ras­sen­ver­hou­ding”, zo stelt Speng­ler in De on­der­gang van het Avond­land, „is er een van oor­log”.

Speng­ler stem­de op Hit­ler in de pre­si­dents­ver­kie­zin­gen van 1932. Hij ver­wel­kom­de de machts­greep van de na­zi’s in 1933 als volgt in zijn boek Jah­re der Ent­schei­dung (1933): „De na­ti­o­na­le re­vo­lu­tie van 1933 was iets ge­wel­digs en zal het in de ogen van de toe­komst blij­ven, van­we­ge de ele­men­tai­re, bo­ven­per­soon­lij­ke kracht en de spi­ri­tu­e­le dis­ci­pli­ne waar­mee de­ze vol­trok­ken werd.”

Het gang­ba­re per­spec­tief on­der his­to­ri­ci is dat Speng­ler een be­lang­rijk in­spi­ra­tor is ge­weest van het na­ti­o­naal-so­ci­a­lis­me. Zo vin­den we in De on­der­gang van het Avond­land be­grip­pen die een voor­aan­staan­de rol zou­den gaan spe­len in de ide­o­lo­gie van de na­zi’s. De term ‘het Der­de Rijk’ komt in het boek voor (p. 469), be­schre­ven door Speng­ler als „het Ger­maan­se ide­aal”.

En er is de recht­se toe­ëi­ge­ning van het be­grip so­ci­a­lis­me als een con­ser­va­tie­ve, hi­ë­rar­chi­sche en im­pe­ri­a­lis­ti­sche or­de, een vi­sie die cen­traal zou ko­men te staan in het na­ti­o­naal-so­ci­a­lis­me: „Het ethi­sche so­ci­a­lis­me is [...] geen sys­teem van Me­rijn Ou­de­n­am­p­sen is so­ci­o­loog en po­li­ti­co­loog com­pas­sie, van hu­ma­ni­teit, van vre­de en zorg voor el­kaar, maar van de wil tot macht.”

Het voert te ver om Speng­lers ge­dach­ten­goed ge­lijk te stel­len met het na­ti­o­naal-so­ci­a­lis­me, daar­voor wa­ren er te veel on­der­lin­ge me­nings­ver­schil­len. Speng­ler wordt van­we­ge de­ze on­e­nig­heid soms op­ge­voerd als een cri­ti­cus van de na­zi’s. Be­lang­rijk ech­ter om te ver­mel­den is dat Speng­lers on­vre­de met de na­zi’s bo­ven­al het volk­se ka­rak­ter van de­ze be­we­ging be­trof. Niet zo­zeer de nei­ging naar ge­weld en dic­ta­tuur. nders ge­zegd: Speng­ler be­hoort als den­ker on­te­gen­zeg­ge­lijk tot het po­li­tie­ke spec­trum dat po­li­ti­co­lo­gen ‘ex­treem-rechts’ noe­men. Het eti­ket ‘ex­treem’ duidt hier op een prin­ci­pi­ë­le af­wij­zing van de de­mo­cra­tie en de ver­goe­lij­king of ver­heer­lij­king van ge­weld.

Dat be­te­kent na­tuur­lijk niet dat zijn werk niet moet wor­den uit­ge­ge­ven of ge­le­zen. Het be­te­kent wel dat het be­lang­rijk is dat de uit­ge­ver het le­zers­pu­bliek in­for­meert over het po­li­tie­ke ka­rak­ter van zijn ge­dach­ten­goed. Het be­te­kent dat je het boek in de juis­te his­to­ri­sche con­text plaatst. En daar wringt de schoen.

Bij de pre­sen­ta­tie in Pa­ra­diso hield de ver­ta­ler, Mark Wild­schut, die ove­ri­gens prach­tig werk heeft ge­le­verd, een in­lei- den­de le­zing. Hij ont­ken­de stel­lig dat Speng­ler een „ra­cist” was, een „hal­ve na­zi”. De on­ver­mij­de­lij­ke po­li­tie­ke con­tro­ver­se over dit the­ma zou geen recht doen aan de in­tel­lec­tu­e­le en li­te­rai­re rijk­dom van de tekst, die het vol­gens hem ver­dient op een open wij­ze ge­le­zen te wor­den.

Ver­vol­gens was de beurt aan de con­ser­va­tie­ve fi­lo­soof Ad Ver­brug­ge, die een van de drij­ven­de krach­ten was ach­ter de pu­bli­ca­tie van de ver­ta­ling.

Ver­brug­ge prees De on­der­gang van het Avond­land als het „be­slis­sen­de boek voor de 21ste eeuw”. De vi­sie van Ver­brug­ge klinkt ook door in de flap­tekst, waar het boek als „re­le­van­ter dan ooit” wordt be­schre­ven: „ De on­der­gang van het Avond­land biedt een ma­nier van den­ken die van­daag de dag weer net zo ac­tu­eel is als toen het boek voor het eerst ver­scheen.”

De uit­ge­ver zet het boek dus in de markt, zon­der de nood­za­ke­lij­ke dui­ding te le­ve­ren. Het wordt niet eens neu­traal ge­bracht. Eer­der op een wer­ven­de, po­si­tie­ve wij­ze, waar­in de scha­duw­zij­den van het boek ex­pli­ciet wor­den ont­kend. De kri­ti­sche rol wordt ver­vol­gens uit­be­steed aan het pu­blie­ke de­bat.

Juist in een tijd als de on­ze, waar­in ex­treem-recht­se idee­ën weer een her­nieuw­de po­pu­la­ri­teit ge­nie­ten, lijkt me dat een vrij on­ver­ant­woor­de­lij­ke hou­ding.

Newspapers in Dutch

Newspapers from Netherlands

© PressReader. All rights reserved.