Den ny-li­be­ra­le stor­men

Stavanger Aftenblad - - FORSIDE - Ei­rik Mag­nus Fugle­stad PhD i so­sio­lo­gi

KRONIKK: Blen­da av re­to­rikk om in­di­vi­du­ell fri­dom og pri­va­te ini­tia­tiv, har Noreg gli­de mot at mark­nads­kref­te­ne sty­rer meir av sam­funns­ut­vik­lin­ga.

Histo­ria er å lik­na med ein en­gel fan­ga i ein storm, så sterk at en­ge­len ikkje kla­rer opna ven­ge­ne sine og stop­pa. En­ge­len er eit hjelpe­laust vit­ne til den øy­de­leg­gjan­de stor­men som driv den fram­over. Slik skriv den tys­ke fi­lo­so­fen Wal­ter Ben­ja­min. Men­nes­ka le­ver på bak­ken i den­ne stor­men, men ev­nar ikkje å sjå stor­men som den øy­de­leg­gjan­de kraf­ta den er, og ser i sta­den ut­vik­ling mot fri­dom.

Slik kan ein få inn­trykk av den nors­ke histo­ria, når ein ser på re­sul­ta­ta ved dei to sei­nas­te stor­tings­vala, sjølv om det­te også går len­ger til­ba­ke. Chr. Aan­ton Smed­shaug kal­lar det­te «det ny-li­be­ra­le plott». Re­gje­rin­ga av Høg­re og Frp har med eks­t­ra styr­ke frem­ma ei sam­funns­ut­vik­ling mot mark­nads­in­te­gre­ring i det ein kan kal­la ny-li­be­ra­lis­me.

Thatch­er og Marx

I kor­te trekk re­du­se­rast opp­gå­ve­ne til sta­ten og vert gjev­ne til mark­na­den. Det frie in­di­vi­det er det høgs­te idea­let, stor­sam­fun­net og fel­les­ska­pet blir bann­lyst. Mar­ga­ret Thatch­er si ut­segn om det­te er kjend: «Det finst ikkje noko slikt som ‘sam­fun­net’. Det finst ber­re in­di­vi­du­el­le menn og kvin­ner, og det finst fa­mi­li­ar.»

Karl Marx mein­te, til mot­set­nad frå det­te, at histo­ria er histo­ria om klasse­kamp. I 1814 var det den bor­gar­li­ge klas­sen i Nor­ge som gjor­de opp­rør mot det dans­ke eine­vel­det. Det gjaldt om fri­dom frå vil­kår­leg konge­makt og aris­to­kra­ti; fri­dom frå «eks­t­ra øko­no­misk makt» – makt som blir ut­øvd via lo­var, el­ler ved fy­sis­ke trugs­mål og vald.

På 1900-ta­let kjem­pa ein ny klas­se som kjem­pa for fri­dom, ar­bei­dar­klas­sen. Men des­se men­ne­ne og kvin­ne­ne kjem­pa seg fri får ei anna type makt enn den eine­vel­di­ge. Dei kjem­pa seg fri frå den usyn­le­ge øko­no­mis­ke mak­ta som bor­gar­ska­pet ut­øvde gjen­nom at dei eig­de pro­duk­sjons­mid­la.

Begge fri­doms­kam­pa­ne gav va­ri­ge re­sul­tat. Frå 1814: Retts­sta­ten som ein bau­ta over kvart in­di­vid sin rett til ikkje å bli fy­sisk el­ler retts­leg herska over. Frå kam­pen til ar­bei­dar­klas­sen: Vel­ferds­sta­ten som gav in­di­vi­da vern mot det øko­no­mis­ke sla­ve­ri­et. Og ar­bei­da­ra­ne vann ein fri­dom bygd på fel­les­skap og for­de­ling.

Kref­te­ne bak

Man­ge vil nok pei­ka på at det­te er ei ein­si­dig for­stå­ing av histo­ria. Var ikkje både Ven­st­re og Høg­re sen­tra­le i ut­for­min­ga av vel­ferds­sta­ten? Jo, dei var det, dei var i alle fall med. Men ein må spør­ja seg kva som var kref­te­ne bak.

Ven­st­re var ei folker­ørs­le med ra­di­ka­le ele­ment, men det var først et­ter stif­tin­ga av Ar­bei­dar­par­ti­et i 1887 at re­for­mer som all­menn røyste­rett og dei gry­an­de vel­ferds­re­for­me­ne til Jo­han Cast­berg kom til. Utan ar­bei­dar­rørs­la som press­fak­tor er det ikkje sik­kert at Ven­st­re had­de gjen­nom­ført des­se.

Høg­re vart stif­ta som eit re­ak­sjo­na­ert elite­par­ti. Stats­mi­nis­ter Sel­mer flør­ta med tan­ken om mi­li­ta­er­kupp un­der par­la­men­ta­ris­me­stri­den i 1880-åra. I 1930-åra stod C.J. Ham­bro rett nok for ein hu­ma­nis­tisk kon­ser­va­ti­vis­me, men ein må spør­ja kor my­kje den­ne hu­ma­nis­men var verd for ar­bei­da­ra­ne par­ti­et først nek­ta både røyste­rett, åtte ti­mars ar­beids­dag, al­ders­trygd og ar­beids­løyse­trygd.

Ein skal ikkje dve­la ved for­ti­da, og ikkje skal ein skul­da so­nen for syn­de­ne til fa­de­ren. Det vik­ti­ge er at både Høg­re og Ven­st­re (og KrF og Frp) frem­mar eit syn på in­di­vid og fri­dom som ligg naera­re 1814 enn 2017. Fri­doms­om­gre­pet dei­ra pas­sar seg best for å ned­kjem­pa eine­vel­dig konge­makt og er lite egna til å ska­pa re­ell fri­dom un­der dagens ka­pi­ta­lis­me.

Ven­stre­si­das si­grar

Den his­to­ris­ke røyns­la er at er venstre­sida har bore fri­do­men og in­di­vi­dua­li­te­ten me har i dag, den som har sør­ga for at me ikkje er pris­gjev­ne ure­gjer­le­ge ka­pi­tal­kref­ter når me vert sju­ke el­ler ar­beids­le­di­ge, og som har sør­ga for at me fram­leis har kon­troll over ka­pi­tal ved skatt­leg­ging og stat­le­ge, de­mo­kra­tis­ke lo­var som re­gu­le­rer. Det er venstre­sida som veit at mark­nads­fri­dom­men ber­re er fri­dom for dei som alt har, og som veit at mark­nads­fri­do­men er ei vel­dig kraft som ber­re ved kamp kan leg­gjast un­der de­mo­kra­tisk kon­troll. Det­te har ar­bei­dar­rørs­la kjent på krop­pen gjen­nom his­to­risk røyns­ler frå 1800-ta­let av.

Kan no­kon ver­ke­leg sjå at­ten­de til midt­en av 1800-ta­let, med ure­gu­lert mark­nad og ar­beid, li­ten natte­vek­tar­stat og enor­me øko­no­mis­ke sli­kjer, og kal­la det­te ein til­stand av fri­dom og in­di­vi­dua­li­tet? Det er sjølv­sagt in­gen som gjer det, men dit kan me vera på veg om høgre­sida får opp­he­va det som venstre­sida har bygd gjen­nom hund­re år. Tho­mas Pikke­ty har gans­ke ny­leg pei­ka på i ein enorm stu­die som vi­ser at at for­mue og ka­pi­tal kan bli like ster­ke sam­funns­kref­ter i det 21. hundre­året som på 1800-ta­let.

Fri­dom – kva slags fri­dom?

Blen­da av ein re­to­rikk der in­di­vi­du­ell fri­dom og pri­va­te ini­tia­tiv er frelse­ord, har Noreg gli­de inn mot eit sam­funn der mark­nads­kref­te­ne sty­rer meir av sam­funns­ut­vik­lin­ga. Sa­er­lig lét det til at par­tia i sen­trum (KrF spe­si­elt) er blen­da av det­te. Dei nek­tar å snu seg mot ven­st­re for­di dei har for­els­ka seg i det pri­va­te ini­tia­ti­vet og den in­di­vi­du­el­le fri­do­men – men i den ideo­lo­gis­ke, bor­gar­le­ge drak­ta som Høg­re og Frp har kledd den i, er pri­vat ini­tia­tiv i røyn­da ikkje anna enn ini­tia­ti­vet til ka­pi­ta­len.

Dei 200 åra si­dan 1814 er for ein augne­blikk å rek­na i his­to­risk sa­man­heng. Kan­skje har me ikkje fått dei til­strek­ke­leg på av­stand, og kla­rer ikkje, som his­to­rias en­gel, å sjå histo­ria for den stor­men den er. Di­for ser me hel­ler ikkje at lov­na­da­ne om fri­dom og in­di­vi­dua­li­tet som høgre­sida kjem med, i røyn­da kan vera eit enormt til­bake­skritt.

Men kva veit eg? Eg står også på bak­ken i stor­men.

Newspapers in Norwegian

Newspapers from Norway

© PressReader. All rights reserved.