Balikbayan a Gumatang iti Daga

Bannawag - - Contents - Ni RTC Judge JOVEN F. COSTALES (Ret.)

SALUDSOD:

Panggep ti kasinsinko ti gumatang iti aglima nga ektaria a daga a mabalinna a talonen ken pangipatak­deran iti balayna. Maysa a balikbayan ti kasinsinko, Apo, Hues, ket kiddawenmi koma ti balakadmo maipanggep iti igagatang iti daga amangan no agproblema­nto ketdi kadagiti masanguana­n nga aldaw.—Percival ti Ilocos Norte

SUNGBAT:

Kastoy ti aramiden ti kasinsinmo: Dumawat iti kopia (photocopy) ti deklarasio­n ti daga (no awan titulo ti daga); ket no adda met titulona, ‘tay Sertipiko ti Titulo. Kalpasanna, mapan iti Opisina ti Dagdaga (Assessor’s Office) tapno paneknekan­na ti kasasaad wenno estado ti daga a gatangenna. Amangan ket no ‘diay aglako, saannan a nagan ti daga, wenno nakasalda ketdi iti banko wenno iti asino man. Mapan pay idiay Opisina ti Tesorero tapno ammuenna no nabayadan met laeng dagiti buis ti daga.

No nadalus ti dokumento, mabalinen ni kasinsinmo a makisarita no mano ti presio ti daga. No maaramid ti dokumento ti gatang, pagsaritaa­nda no asino ti agbayad iti pannakanot­ario daytoy: no ti gumatang wenno ti aglako (uray asino kadakuada agbatay iti saritaanda). Kasta pay a pagsaritaa­nda no asino ti agbayad iti BIR ken iti Register of Deeds iti pannakaire­histro ti dokumento ti gatang wenno agingga a mayalis ti tax declaratio­n wenno titulo ti daga iti nagan ti gimmatang.

Saan a bastabasta ti magastos kadagitoy a tiempo aglalo no dakkel a kantidad ti pagsasarit­aan.

Mabalinyo ti agpatulong iti opisina ti notario publiko tapno isudan ti makaammo no mano ti mapattapat­ta a magasto. Adda pay ngamin tay makuna a capital gains tax a walo a porsiento iti presio ti daga.

No balikbayan ni kasinsinmo ket maysa a makipagili iti sabali a pagilian, saanna a mabalin ti gumatang iti daga ditoy Filipinas a pagbalayan wenno talonenna. Malaksid no dua ti pagilianna (dual citizen). Nupay kasta, adda limitasion­na. Agingga laeng iti lima nga ektaria ti mabalinna a gatangen.

No balikbayan met ngem agnaeden a permanente iti Filipinas, mabalin met a makagatang iti 1,000 a metro kuadrado a daga a pagbalayan­na.

Kitaenyo pay gayam no tawid ketdi ti daga a gatangen ni kasinsinmo. Amin nga agtawid, nasken nga agpirmada. Depektibo ti dokumento no adda uray maysa laeng a di agpirma. Ti daga, saan no kua a mairehistr­o ti gimmatang. Maipablaak pay iti periodiko ti dokumento ti gatang tapno maammuan no adda agreklamo wenno awan.

Ala, tapno dikay unay agproblema, nasayaat no agpakonsul­tarkayo iti abogado a notario publiko ta ammona ti ar-aramidenna iti kakastoy a banag.—O panagsasao­na. “Maymaysata­yo a pamilia ditoy eskuela ket awan sabali nga agsisinnak­it no di datayo met laeng.”

“Trueness!” insarurong ni Miss Ragsak Alves, ti kaubingan a maestra a pudno met a naangaw. Kinitak iti nabayag ket nagaripapa. “Sori, sir, serioso ‘gamin unay ti patangan isu nga simmalingb­atak,” kinunana.

Immisemak iti nalab-ay. “Tunggal banag, adda panawenna, ket nasayaat unay no ammoyo nga ibalanse dagiti bambanag. Ngem sapay koma ta iti tunggal addangtayo, panunotent­ayo a nasayaat, usarentayo dagiti kasasayaat­an a balikas tapno awan ti masaktan.”

Kalpasan a naibinsabi­nsak dagiti naobserbar­ko kadagiti klasrumda, imparangko dagiti planok sa dinawatko ti kapanunota­n ti tunggal maysa no kasano a maipatungp­al dagitoy a plano. Inikkak iti responsibi­lidad ti tunggal maysa tapno makitak ti kabaelanda malaksid iti laingda a mangisuro. Pinusgak ni Mrs. Naquesel a mangtimon iti pagadalan no maawisak kadagiti seminar. Intalekko met ken ni Mam Xia dagiti Record, Assessment ken amin a Report. Inrantak nga inyad-adu ti pagrebbeng­anna tapno maliklikan ti pannakiin-innawagna. Ni met Mr. Harold Amerie Mercado ti makaammo iti Finances ken ti Gulayan sa Paaralan Program. Ni Miss Campanilla ti nangipaima­ak iti Journalism ta isu ti mannurat. Ni Miss Ragsak Alves, saanko nga inikkan iti adu a trabahona ta agisuro iti Kinder. Ni Mr. Anton Faraoh ti makaammo kadagiti adda pakainaiga­nna iti Isports ken Arte. Ken ni Miss Roena Naemma ti napusgan a mangtagina­yon iti kinadalus iti aglawlaw kangrunaan ti pannakadas­igdasig dagiti basura. Inanamonga­nda dagiti baro a pagrebbeng­anda ket inkarida nga akmenda dagitoy a sipupudno. Gapu iti dayta, kasla nakitak ti ileleggak ti baro nga agsapa iti dayta nga agmatuon.

Daydin ti sipud ti panaggigid­danmi a mangaldaw. Adayo ti pagawidan ti tunggal maysa kadakami. Adda napusgan nga agluto iti tunggal aldaw. Ket naragsakda. Agduduma ti topiko a sarsaritae­nda— manipud kadagiti nakakatkat­awa a padasda iti klase agingga kadagiti no ania la ditan a pagpapagga­akanda. Makirayray­oak met tapno dida met kuna a killjoy-ak.

“How true… nabainanak man pay ken ni sir idi!” pagammuan la ta isalingbat no kua ni Ragsak. Dina malipatan daydi panangkita­k kenkuana iti nabayag iti daydi immuna a mitingmi.

“Ammom ngamin, no adda nakem dagiti agpapatang, dika makisalsal­ingbat!” igalpak met no kua ni Mrs. Manarpaac, a gapu iti panagpapag­gaakda manen.

Marmaraise­mak lattan a dumdumngeg. Daytoy ti maysa a nagustuak iti CES:

naragsak dagiti mannursuro uray adu ti trabaho ken adu ti problema. Limmag-an met ti riknak a nakakita iti napintasen a langenlang­en dagiti padak a mannursuro. Pati ni Ma’am Xia, mayaten ti pannakilan­genna. Adda latta met gundaway a pasagidand­a ngem ammonan ti umayon iti saritaan. Natunosda metten. Gapu iti panagtitin­nulongda, adda dagiti inab-abak dagiti ubbingmi kadagiti nadumaduma a pasalip. Ket naragsakak ta kunak no awanen ti problemak.

Ngem iti dayta a bigat a madama nga agpurpuros­ak iti bunga ti tarong a naibaet kadagiti muyong iti plantbox ni Sir Mercado, linabsanna­k ni Ma’am Xia a dinak man la kinablaawa­n. Intarengte­ngna lattan ti nagna. Insurotko lattan ti panagkitak agingga a nailinged iti building iti panagpikur­an nga agturong iti klasrumna.

Apaman a naidissok dagiti nateng iti lamisaan iti H.E. building, inlayonkon ti nagturong iti klase ni Ma’am Xia. Manipud ngamin iti ridaw iti likud, sangapulo a metro laeng ti pagnaek, makadanona­kon iti klasena. Mayat met ketdi latta ti panagisuro­na ngem madlaw nga adda mangburbur­ibor iti panunotna. Inasitgann­ak iti makitanak.

“A… adda laeng damagek maipanggep iti report nga inaramidmo idi kalman,” panangluka­tko iti saritaanmi. Rasonko laeng daytoy ta kinapudnon­a, napintas dagiti report. Husto ken naurnos. “No adda pannakabal­inna, ikkam latta idan iti seatwork uray ta lima a minuto laengen, recess metten. Yurayka idiay opisinak,” kinunak a siiisem latta sa tinurongko­n ti opisinak.

Pinagtugaw­ko iti maysa kadagiti nagsango a tugaw iti sango ti lamisaanko. Miningming­ak. Madlaw ti liday kadagiti matana. Timmakdera­k ket inasitgak. Tinapikko ti abagana. “Adda kadi rumbeng nga ibagam kaniak, ate?” kinunak a siaalumana­y. “Ammom, sisasagana­ak a dumngeg kenka… dumngegak laeng.”

Imbes a sumungbat, nagdumog ketdi. Nagpagnapa­gnaak a nangrikus iti lamisaanko pangururay­ak iti sungbatna.

“Ala, ate, no dika pay nakasagana a mangipeksa kaniak ‘ta problemam, maawatanka. Ngem iti panagkunak, nasaysayaa­t no ibuksilam ken ipeksam tapno nalaglag-an a bagbagkate­m.”

Nagunggone­n dagiti abagana. Naasitgak la ket ngarud sa pinikpikko ti bukotna. Timmakder nga immarakup kaniak. Imbulosnan ti sangitna. Iti baet dagiti saibbekna, imbagana nga insina gayam ti agtawen laeng iti 25 a nobiona gapu iti dina pannakaite­d iti dawdawaten daytoy a baro a motor. Isu gayam ti ibagbaga ni Mrs. Manarpaac a kasarsarit­ana iti selpon ken daydi nangngegko nga awawaganna iti hon.

Nupay naklaatak, diak impadlaw. Imbagak ketdi nga agtugaw iti divan a naipideg iti dayaen ti ridaw ti opisina tapno umibbeten iti arakupna kaniak. Amangan no adda makakita ket sabali ti panunotend­a.

“Ammom, ate, saan met a dakes ti agayat no la ketdi ammonaka nga ilalaen, ipateg ken irespeto,” kinunak a kas man in-inaunaak ngem isuna. “Ngem panagkitak, ate, uray maysa kadagitoy, awan kenkuana.” Ti kunkunana a nobiona ti kayatko a sawen. “Sapay koma ta makitam a ti laeng kuartam ti napateg kenkuana. A no awanen

daytoy...” diakon intuloy ta dagsenen ti riknak a mangisawan­g.

Bimmannaya­t ti saibbekna. Pattapatta­ek a naamirisna iti kayatko nga ibaga isu a ginundaway­akon.

“Iwarasmo ‘ta imatangmo, ate, adu ti mangayayat kenka a saan laeng nga isuna. Adtoykami a kakaduam, dagiti annakmo kangrunaan­na. Ibubosmo laengen ta panagayatm­o kadakuada.” Diak latta insina ti imatangko kenkuana.

“Maysa met dagita, ading, a problemak. Kalpasan a napagadalk­o ida, didak man laeng matulongan nga agsapul. Ammoda met a sisiak ti mangisaksa­kad kadakuada. Ti kayatko koma laeng met, iserbida ti inadalda. Uray didakon irissingan iti sueldoda, uray bukodandan, basta saankon a problema ti para kadakuada. Nakabamban­nogakon, ading!”

Saanko a ninamnama dagita nga imbagana. Nurse gayam ti anakna a babai idinto nga inheniero sibil met ti lalaki. Lisensiado­da a dua ngem saanda kano met nga agtrabtrab­aho.

Awan makarawak nga isungbatko. Napuotak laengen ti bagik a nagkuna: “Sika ti inada, ate. Sika ti ad-adda a makaam-ammo kadakuada. Sika ngamin ti pagsarsarm­inganda. Amangan no makitkitad­a a saanka a serioso iti biagmo ket tultuladen­daka. Wenno kayatda laeng met a makadennad­aka a nasayaat sakbay nga umadayoda kenka. No padasem ngata nga ipaay kadakuada ti panawen ken panagayatm­o. Padasem laeng, ate… Bareng no isu ti manglukat iti napimpinta­s a ruangan ti masakbayan­da ken ti langenlang­enyo nga agiina.”

Diak ammo no simrek iti utekna dagiti imbagbagak ta saan metten a simmungbat agingga a rimmuarkam­i. Ngem diak pinaruar iti opisinak agingga a di rimmusing ti isem kadagiti bibigna.

Iti pangngalda­w, madlaw a nagsangit ta bimmukno dagiti matana. Ngem kinapatang­kon dagiti kakaduak.

“Ay, kakabsat ken ni Kristo, dagitay papelesyo isaganayo ket adda mapadpadaa­nan nga assessment,” kinunak ta awan ti mayat a mangirugi iti saritaan. ”Ngem dakayo no kayatyo ti agnanayon a kastan.”

“Oh, Ma’am Lanie, gundawayam­on, manmano ti kakastoy a gundaway. It’s your time to shine na!” inggalpak manen ni Ragsak ti agangawna. Saanko a tinubngar; nakaayatak pay ketdi.

“Ket apay siak la’ng? Apay dimo ibaga dayta i’ta bagim?” inyingar ni Mrs. Manarpaac nupay pinasarunu­anna iti katawa.

“Saan nga ang-angaw daytoy, kakabsat,” insengngat­ko a dagus tapno saan a rumaba ti saritaanda. “Saan nga agnanayon nga adda mangdagdag­dag kadakayo a kastoy. No kas pagarigan awan pay units-yo iti Masteral, agenrolkay­on. Kasaritakt­o ni Dr. Berdadero ta yenrolnaka­yo.” Dekano ti Graduate School iti CSU Gonzaga Ni Dr. Momar Berdadero.

Adu pay dagiti ang-angawda. Bagik lattan ti umisisem nga agdengdeng­ngeg. Nalpas ti pangan nga awan naurayko a sao ni Ma’am Xia.

Nupay adda latta madlawko a panagrinni­siris da Ate Lanie ken Ate Xia kadagiti simmarsaru­no a bulan, saanen a kas idi damo. Ket diak napupuotan a nabayagak gayamen iti CES. Nalipatak pay ti panggepko a panagIti

Newspapers in Tagalog

Newspapers from Philippines

© PressReader. All rights reserved.