Graça ver­tel van Ma­di­ba se bes­te ja­re

Met die ver­sky­ning van Ma­di­ba se nuwe boek oor ver­soe­ning gesels Graça Ma­chel oor hul le­we saam en die be­wa­ring van sy na­la­ten­skap

Huisgenoot - - Inhould - Deur CHRISTINA LAMB

TY­DENS die jaar­lik­se Ver­e­nig­de Na­sies-sa­me­koms van staats­hoof­de we­mel Man­hat­tan van pre­si­den­te en pre­miers. Dis ’n om­ge­wing wat die vrou in die pienk-en-rooi blom­me­r­ok goed ken. Nie net is Graça Ma­chel die we­du­wee van oud­pres. Nel­son Man­de­la nie; sy is ook al mens in die ge­skie­de­nis wat met die staats­hoof­de van twee ver­skil­len­de re­pu­blie­ke ge­trou het. Dié be­skry­wing ir­ri­teer haar.

“Ek het nie met twee staats­hoof­de ge­trou nie,” help sy my reg. “Ek het met twee uit­son­der­li­ke men­se ge­trou.” Die eer­ste was haar me­de-Mo­sam­bie­ker Sa­mo­ra Ma­chel, wat die land ná on­af­hank­lik­heid ge­lei en in 1986 in ’n ge­heim­sin­ni­ge vlieg­on­ge­luk ge­sterf en haar met twee jong kin­ders ag­ter­ge­laat het. Sy was so ver­plet­ter, sy het vyf jaar lank swart ge­dra. En toe, ter­wyl sy ’n nuwe le­we vir haar­self uit­ge­kerf en haar be­wy­er het vir kin­ders wat in kon­flik vas­ge­vang is, vind sy on­ver­wags lief­de by Suid-A­fri­ka se eer­ste swart pre­si­dent. Ma­di­ba het ge­sê sy het hom “laat blom”.

Graça is skug­ter om oor haar ge­voe­lens te praat. “Ek het Ma­di­ba ont­moet en in die bes­te ja­re van sy le­we met hom saam­ge­leef,” sê sy en glim­lag teer. “Hy het al so­veel be­reik toe ek hom ont­moet dat hy hom nie hoef te be­wys het nie, selfs nie teen­oor my nie. Men­se sê ek het met ’n staats­hoof ge­trou. Ek het nie. Ek het met Nel­son Man­de­la ge­trou. Ek het soos e­nig­een met ’n man ge­trou.”

Be­hal­we dat Man­de­la nie e­nig­een was

nie. Nou is sy die be­wa­ker van sy na­la­ten­skap – geen mak­li­ke taak nie met dié dat die he­le wêreld dink hul­le ken hom. Die uit­da­ging is nog gro­ter met ’n pre­si­dent aan die be­wind wat baie meen Man­de­la se vi­sie van ’n vrye, voor­uit­stre­wen­de en nie­ras­si­ge Suid- A­fri­ka be­dreig. Daar­by is daar so­veel on­min in die Man­de­la-fa­mi­lie oor die ver­de­ling van erf­goed dat Graça (72) ge­dwing is om te trek uit die huis in Jo­han­nes­burg wat sy met hom ge­deel het.

“Ek is net ’ n huis­vrou,” hou sy vol toe ek oor die hui­di­ge si­tu­a­sie in Suid-A­fri­ka uit­vra. “Wat het ek met po­li­tiek uit te waai?”

Ons ont­moet me­kaar om­dat sy ’n wa­ken­de oog ge­hou het oor die vol­tooi­ing van Man­de­la se laas­te pro­jek: sy ver­tel­ling oor die eer­ste nie­ras­si­ge ver­kie­sing in 1994 en sy ja­re as pre­si­dent. Dié op­volg van sy eer­ste me­moi­res, Long Walk to F­ree­dom, was ver­on­der­stel om in sy eie stem te wees, maar hy het te veel ver­swak en ge­sterf voor hy dit kon klaar­maak.

“Hy wou dit op die­self­de ma­nier as met die eer­ste boek doen, maar kon nie om­dat hy daar­die een snags in die tronk ge­skryf het,” ver­dui­de­lik Graça. Met die twee­de een “was hy as staats­hoof baie be­sig, en ons het hom van Jo­han­nes­burg of Kaap­stad weg­ge­neem na ’n baie stil plek, ’n plaas in Lim­po­po, waar hy kon fo­kus”.

Sy lag toe ek vra of hy ’n re­ke­naar ge­bruik het. “Nee.” Hy was nie re­ke­naar­ge­let­terd nie; hy het met die hand ge­skryf.

Hy het so­wat 70 000 woor­de neer­ge­pen voor sy dood in De­sem­ber 2013 aan long­ont­ste­king. Graça het Mand­la Lan­ga, ’n Suid-A­fri­kaan­se dig­ter en ro­man­skry­wer, aan­ge­stel om “dit te om­skep op ’n ma­nier dat dit lek­ker sou lees” en men­se wat die nou­ste met hom saam­ge­werk het, be­trek om dit in per­spek­tief te stel. “Ma­di­ba was baie goed met no­tas hou, sy persoonlike dag­boek,” ver­tel sy. “Ek het sy raad­ge­wers ge­bel, want hul­le het ge­weet van die be­slui­te wat hy ge­neem het en waar­om.”

Die boek is ’n hand­lei­ding oor ver­soe­ning, met vol­le be­son­der­he­de oor sy po­gings om eer­tyd­se vy­an­de in ’n re­ge­ring te laat saam­werk. “Jy moet ont­hou: Die wit ge­meen­skap het nooit ’n voet in So­we­to ge­sit nie,” sê sy lag­gend. “Hul­le het geen i­dee ge­had wat aan daar­die kant ge­beur nie, en skie­lik moes hul­le ’n ka­bi­net met daar­die men­se deel.”

Die boek heet Da­re Not Lin­ger. Die ti­tel kom uit die slot­pa­ra­graaf van Ma­di­ba se eer­ste boek, waar­in hy skryf oor hoe hy die kruin van ’n groot heu­wel be­reik en ’n bie­tjie rus voor hy sy reis voort­sit. “Ek kan net ’n oom­blik rus. Want saam met vry­heid kom ver­ant­woor­de­lik­he­de en ek durf nie talm nie, want my lang stap­tog het nog nie ge­ëin­dig nie.”

GRAÇA het uit eie reg ’n merk­waar­di­ge reis on­der­neem: van ’ n fa­mi­lie van klein­boe­re tot die eer­ste A­fri­ka­vrou wat ’ n B­rit­se da­me ge­word het – waar­skyn­lik die e­nig­ste da­me wat ’n AK-47 kan uit­me­kaar­haal.

Sy is ge­bo­re aan die kus van Mo­sam­biek, toe ’n Por­tu­ge­se ko­lo­nie, as Graça Sim­bi­ne, die dog­ter van ’ n we­du­wee. Dank­sy ’n beurs kon sy gaan na ’n ho­ër­skool in Ma­pu­to, waar sy die e­nig­ste swart mei­sie in haar klas was. Na­dat sy in Lis­sa­bon ta­le be­stu­deer het, het sy by die Front vir die Be­vry­ding van Mo­sam­biek aan­ge­sluit en is sy as guer­ril­la­veg­ter op­ge­lei.

Daar het sy Sa­mo­ra, die be­we­ging se cha­ris­ma­tie­se lei­er, ont­moet en die twee het ty­dens die re­vo­lu­si­o­nê­re oor­log min­naars ge­word. Toe Mo­sam­biek in Ju­nie 1975 on­af­hank­lik word, het Sa­mo­ra die pre­si­dent en sy die mi­nis­ter van on­der­wys en kul­tuur ge­word. Hul­le is twee maan­de la­ter ge­troud.

Ná Sa­mo­ra se dood het Man­de­la uit die tronk met haar ge­sim­pa­ti­seer. “Ons moet glo dat sy dood jou sal ver­sterk en ook jou vas­be­slo­ten­heid om ein­de­lik vry te wees,” het hy ge­skryf. “Ons stry­de was nog al­tyd ver­bind, en ons sal saam se­ë­vier.” Graça het ge­ant­woord: “Vanuit jou ge­van­ge­nis het jy in my uur van don­ker­te ’n lig­straal ge­bring.”

Dit was pro­fe­tie­se woor­de. Na­dat Man­de­la in 1990 uit die tronk vry­ge­laat is, het hy Map­tuo be­soek en O­li­ver Tam­bo, sy siek­li­ke me­de­vry­heids­veg­ter, se plek in­ge­neem as peet­pa vir die Ma­chel-kin­ders.

Graça was nog al­tyd vaag oor wan­neer hul ver­hou­ding be­gin het, dalk om­dat

‘Men­se sê ek het met ’n staats­hoof ge­trou. Ek het nie. Ek het met Nel­son Man­de­la ge­trou’

Man­de­la toe nog ge­troud was met sy twee­de vrou, Win­nie Ma­di­ki­ze­la. Sy het een­keer vir my ge­sê vir haar was dit nie lief­de met die eer­ste oog­op­slag nie; sy be­skryf dit eer­der as “iets dieps, soos ’n klok wat van bin­ne lui”. An­der ver­tel dit was Man­de­la wat haar ein­de­loos soos ’n tie­ner ge­bel het.

Sy het ein­de­lik in­ge­stem toe Man­de­la aan­hou vra dat sy by hom in Suid-A­fri­ka kom kui­er, en hul ro­man­se het ge­blom. Dié nuus het be­kend ge­word toe hul­le na­by sy huis gaan wan­del en hy haar ’n pienk roos gee.

Ná sy eg­skei­ding in 1996 het sy hom op sy rei­se be­gin ver­ge­sel. Eers na Pa­rys, Frank­ryk, en toe na Zim­bab­we, vir pres. Ro­bert Mu­ga­be en sy twee­de vrou, Gra­ce Ma­ru­fu, se spog­troue.

Op Man­de­la se 80ste ver­jaar­dag in 1998 het Graça ty­dens ’n pri­vaat se­re­mo­nie by sy huis die der­de mev. Man­de­la ge­word, ’n ge­leent­heid so be­skeie dat selfs sy woord­voer­der nie daar­van ge­weet het nie. Maar sy ver­jaar­dag­par­ty­tjie daar­na, ook hul hu­we­liks­ont­haal, was al­les­be­hal­we be­skeie. So­wat 2 000 gas­te het dit by­ge­woon, on­der wie Mi­cha­el Jack­son en S­te­vie Won­der. Aarts­bis­kop Des­mond Tu­tu het die preek be­har­tig.

Graça glo sy was die ge­luk­kig­ste van Man­de­la se drie vroue (hy was van 1944 tot 1958 met E­ve­lyn N­to­ko Ma­se ge­troud). “Wan­neer jy ’n jong man en vrou is, moet julle elk­een jul eie ba­sis in die ver­hou­ding bou. Maar toe ons me­kaar ont­moet, was Ma­di­ba in die 70 en ek in die 50.

“Dit was ’ n ver­hou­ding tus­sen vol­was­se men­se wat ge­weet het wat hul­le uit die le­we wil hê. Op daar­die tyd­stip in jou le­we wil jy ka­me­raad­skap en we­der­syd­se be­grip ge­niet.

“Die an­der vroue het hom ont­moet toe hy baie be­sig was met die st­rug­gle. Maar hy kon baie tyd saam met my deur­bring, en ons het die ple­sier ge­had om na plek­ke te gaan waar­heen ons graag wou en om te doen wat ons wou.”

Man­de­la word dik­wels as ’n hei­li­ge be­skou, en ek won­der of hy ooit din­ge ge­doen het wat haar ge­ïr­ri­teer het. “Hy het sy eie swak­he­de ge­had, nes e­nig­een,” ant­woord Graça. “Ge­luk­kig was hy by sy vrien­de en fa­mi­lie ’n baie een­vou­di­ge, toe­gank­li­ke en ne­de­ri­ge man; daar­om was daar nie ’n kloof tus­sen wat die pu­bliek dink en die werk­lik­heid nie.”

Glans­men­se was al­tyd tot hom aan­ge­trok­ke, van ko­nink­li­kes tot die room van Hol­ly­wood. Een van sy guns­te­ling­men­se was die ko­nin­gin van B­rit­tan­je, wat hy E­li­za­beth ge­noem het. Toe Graça hom daar­oor be­ris­pe, het hy ge­ant­woord: “Wel, sy noem my Nel­son.”

“Hul­le het baie re­spek vir me­kaar ge­had; hul­le het me­kaar met el­ke ver­jaar­dag en met an­der ge­leent­he­de ge­bel.”

TOE ek haar oor Man­de­la se laas­te ja­re uit­vra, skud sy haar kop. “Ek dink nie ek is ge­reed om daar­oor te praat nie. Dis al vier jaar, maar maak nog seer.”

Sy is so pri­vaat, haar e­nig­ste aan­ha­ling in die boek is ’ n op­mer­king oor hoe ge­steld hy was oor sy drag en roe­ti­ne, hoe hy el­ke og­gend sou op­staan om te oe­fen, sy pa­ja­mas op­vou en sy bed op­maak, tot sy huis­hou­de­li­ke per­so­neel se er­ger­nis.

“Hy was bui­ten­ge­woon ge­dis­si­pli­neerd. Selfs die dissipline om ’n in­skry­wing in sy dag­boek te maak – hy sou dit el­ke dag doen, al was hy moeg.

“Ek dink hy het dit in die tronk ont­wik­kel. Dit was deel daar­van om die mo­re­le krag op te bou om die vy­and te kon kon­fron­teer; daar­om het hy ver­woed boe­ke ge­lees wan­neer hy dit toe­ge­laat is, en hy het hom­self op­ge­voed so­dat hy nooit on­ver­hoeds be­trap sou word nie. Een ding wat baie men­se ver­baas het toe hy uit die tronk kom, was dat hy die ont­wik­ke­ling in die wêreld – op po­li­tie­ke en e­ko­no­mie­se vlak – ver­staan het as­of hy nooit weg was nie.”

Die boek her­in­ner ’n mens aan wat met wa­re lei­er­skap be­reik kan word. Sy re­ge­ring was een van na­si­o­na­le een­heid. Nie net het oud­pres. FW de K­lerk sy ad­junk ge­word nie; le­wens­lan­ge ANC­vry­heids­veg­ters was in die­self­de ka­bi­net as die wit po­li­ti­ci wat hul­le vroe­ër in die tronk ge­stop het.

“Ma­di­ba wou al­mal be­trek om te kon sê: ‘Die nuwe era in Suid-A­fri­ka be­hoort ook aan my, en ek het ’n ver­ant­woor­de­lik­heid om te sorg dat dit slaag,’ ” sê Graça.

“Na­tuur­lik het al­mal nie saam­ge­stem nie. Soms was daar span­ning en moord, maar die u­nie­ke ding om­trent hom was dat al­mal sy mo­re­le ge­sag aan­vaar het. Selfs wan­neer hul­le nie saam­ge­stem het nie, het hul­le ge­weet hy is die bes­te mens om in daar­die po­si­sie te wees, om al die mag­te saam te snoer.”

Ek vra hoe Ma­di­ba sou ge­voel het oor van­dag se ge­beu­re in Suid-A­fri­ka, waar pres. Ja­cob Zu­ma – te mid­de van be­we­rings oor kor­rup­sie, baan­tjies vir boe­ties en wan­be­stuur van die e­ko­no­mie – in Au­gus­tus ’n ses­de mo­sie van wan­troue in die par­le­ment oor­leef het.

‘Dit was ’n ver­hou­ding tus­sen vol­was­se men­se wat ge­weet het wat hul­le uit die le­we wil hê’

Die twee mans was me­de­ge­van­ge­nes op Rob­ben­ei­land, en Man­de­la gee ’ n gloei­en­de be­skry­wing van hom in die boek as ’n “spre­ken­de voor­beeld van ’n lei­er wat deur­gaans die land se wel­stand bo persoonlike of par­ty­be­lan­ge stel”. Dit het on­langs aan die lig ge­kom Man­de­la het hom in 2005 R1 mil­joen ge­gee om sy skuld af te be­taal. Dit was toe oud­pres. T­ha­bo M­be­ki Zu­ma as ad­junk­pre­si­dent uit­ge­skop en aan­klag­te van kor­rup­sie en ver­krag­ting hom in die ge­sig ge­staar het.

Man­de­la sou se­ker­lik met af­gry­se ge­vul ge­wees het oor Zu­ma se op­tre­de van­dag? “Ek dink nie e­nig­een kan daar­op ant­woord nie,” sê Graça. “Hy het be­sluit om nie in te meng met die lei­er­skap ná hom nie. Hy sou die nuus kyk, en wan­neer hy hom oor e­nig­iets be­kom­mer het, sou hy ’n baie dis­kre­te ma­nier vind om daar­die kwes­sies met die leiers aan te roer.”

La­ter het sy Man­de­la teen ont­stel­len­de in­lig­ting be­skerm. “Toe hy oud en moeg was, wou ek nie hê hy moet swaar­kry nie. Wan­neer daar iets was wat hom sou ont­stel, sou ons ’n ma­nier vind om nie die koe­rant te lees of nuus te kyk nie.

“Soms was dit fa­mi­lie­nuus,’’ voeg sy by. “Wan­neer daar pro­ble­me in die fa­mi­lie was, sou ons be­sluit om dit son­der sy me­de­we­te op te los. As hy daar­van ge­weet het, sou hy as hoof van die fa­mi­lie be­trok­ke wou ge­wees het.”

Een van die tra­ge­dies van sy la­te­re ja­re was die Man­de­la-fa­mi­lie se on­smaak­li­ke ru­sies oor geld en oor wie hom as die hoof daar­van sou ver­vang. Toe hy erns­tig siek was in die hos­pi­taal, het sy oud­ste dog­ter, Ma­ka­zi­we (uit sy hu­we­lik met E­ve­lyn), sy oud­ste klein­seun, Mand­la, hof toe ge­sleep om­dat hy heim­lik die lig­gaam van drie van Man­de­la se kin­ders op fa­mi­lie­grond laat op­gra­we het.

Graça sê Man­de­la se 27 jaar in die tronk het sy tol van die fa­mi­lie ge­ëis. “Sy kin­ders was klein toe hy tronk toe is. Hul­le het son­der hom groot­ge­word. Toe kom hy uit, en hul­le is vol­was­se­nes met ’n ge­sin en hy wil sy ge­sag uit­oe­fen. Die tyd daar­voor was nie reg nie.”

Sy wil nie uit­wei oor ge­rug­te van ’n ve­te met Win­nie nie – dié het glo al na Graça as “die hou­vrou” ver­wys – of oor be­we­rings dat die res van die Man­de­la-fa­mi­lie ban­de met haar ver­breek het.

Maar toe ’n boek deur Man­de­la se dok­ter, die voor­ma­li­ge lui­te­nant-ge­ne­raal van die Suid-A­fri­kaan­se Weer­mag Ve­jay Ram­la­kan, in Ju­lie van­jaar ver­skyn, het Graça op­ge­tree.

Sy het dit as ’n “aan­val op my oor­le­de man se ver­troue en waar­dig­heid” be­stem­pel en ge­sê sy win regs­ad­vies in. Kort daar­na het die uit­ge­wer, Pen­guin Rand­om Hou­se, die boek ont­trek uit re­spek vir Man­de­la se fa­mi­lie.

Om haar man se na­la­ten­skap te be­skerm is nie al uit­da­ging wat Graça die hoof moes bied nie. Sy het twee jaar ge­le­de op haar 70ste ver­jaar­dag ge­hoor haar e­nig­ste dog­ter, Jo­si­na, is in die hos­pi­taal na­dat dié se kê­rel haar so erg aan­ge­rand het dat haar reg­ter­oog oop­ge­skeur het. On­danks ver­skeie o­pe­ra­sies kon die sig daar­in nie ge­red word nie, en ma en dog­ter het be­gin met ’n reg­stryd teen die man, Ru­fi­no Li­cu­co. Hy is ’n sa­ke­man van Mo­sam­biek.

Li­cu­co is in Fe­bru­a­rie be­veel om ska­de­ver­goe­ding te be­taal en drie jaar tronk­straf op­ge­lê, maar sy von­nis is vir vyf jaar op­ge­skort.

Graça glo haar eie toe­koms draai om vrou­e­reg­te. Die voor­ma­li­ge guer­ril­la­veg­ter pak ’n nuwe be­vry­ding­stryd aan. “A­fri­ka het ’n nuwe era van be­vry­ding no­dig, een wat aan­ge­dryf word deur die e­ko­no­mie­se be­mag­ti­ging van die vas­te­land se vroue,” sê sy.

Graça Ma­chel saam met oud­pres. Nel­son Man­de­la in 2008 in Lon­den.

BO: Graça en Ma­di­ba in 1997 in B­rit­tan­je. HEEL BO: By die Wê­reld­be­kersok­ker­toer­nooi in 2010.

LINKS: Ma­di­ba tus­sen Graça en sy twee­de vrou, Win­nie Ma­di­ki­ze­la-Man­de­la, by die vie­ring van sy 90ste ver­jaar­dag op Lof­tus Vers­feld in Tshwa­ne. BO: Ma­di­ba deel ’n grap­pie met pres. Ja­cob Zu­ma en oud­pres. FW de K­lerk in 2009 by die U­nie­ge­bou in P­re­to­ria. REGS: Graça en Ma­di­ba groet ko­nin­gin E­li­za­beth in 2008 in Bucking­ham­pa­leis, Lon­den.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.