Ver­lo­re BA­BAS van tik

Die werk­li­ke ge­vol­ge van tik­mis­bruik is be­sig om ons ge­meen­skap­pe weg te vreet. En as ons nie gou in­gryp nie, lyk die toe­koms maar don­ker vir toe­koms­ti­ge ge­ne­ra­sies.

Kuier - - ONDERSOEK - DEUR ERNUSTA MARALACK

Tik is be­sig om ver­woes­ting te saai op die Kaap­se Vlak­te (en toe­ne­mend el­ders is die land), maar dit is nie meer nuus nie. Die tik­dui­wel het me­ni­ge in sy kloue beet – jonk en oud – en o­ral waar hy be­sig is, ly ge­sin­ne en ge­meen­skap­pe. Maar se­ker die mees weer­lo­se slag­of­fers van dié dwelm, is die­ge­ne wat geen keu­se het of die dwelm in hul bloed­stroom be­land nie.

Ver­beel jou jy kry tik in jou stel­sel of jy dit nou wil hê of nie! Ons praat hier van die mees on­skul­di­ges on­der ons: On­ge­bo­re ba­bas, want hul ver­wag­ten­de ma’s is ver­slaaf aan die dwelm en kan dit nie los nie, al hou dit niks goeds in vir die nu­we le­we wat bin­ne hul­le groei nie.

En hier­die is se­ker­lik die grootste ver­woes­ting wat tik kan saai, want dit het die po­ten­si­aal om ons van ons toe­koms, ons kin­ders, te be­roof . . .

Die ne­ga­tie­we so­si­a­le en maat­skap­li­ke uit­wer­king wat dit op ge­meen­skap­pe het, kan nie on­der­skat word nie en in by­na elke woon­buurt is daar hart­seer sto­ries van ou­ers wat hul kin­ders aan die dwelm­mid­del (ook be­kend as me­tam­fe­ta­mien) ver­loor het, maar niks is meer skok­kend as ’n swan­ger vrou wat haar on­ge­bo­re ba­ba aan die dwelm bloot­stel nie.

re­a­li­teit van tik

Li­zaan Meyer* (25) van die Kaap­se Vlak­te is só ’n ma. Sy is ma van drie (twee seuns en ’n mei­sie) en was vier maan­de swan­ger met haar vier­de kind ten ty­de van die on­der­houd. Sy er­ken sy tik nog deur al haar swan­ger­skap­pe.

Li­zaan ver­tel sy het ge­dink sy sal tik net daar­die eer­ste keer ge­bruik en dan kan op­hou, maar sy was ver­keerd.

“Tik is mak­lik om in te gaan, maar om daar­uit te kom . . .,”laat Li­zaan haar sin in die lug hang ter­wyl sy haar kop skud.

“Dis gou om te sê jy gaan dit net een keer ge­bruik, maar daai een keer maak a­mok. Jy ma­keer baie krag om daar­uit (tik­ver­sla­wing) te kom.”

Li­zaan ver­tel sy was 16 en nog op ho­ër­skool toe sy die eer­ste keer ge­leer het om te tik na­dat ’n tjom­mie haar aan­ge­moe­dig het om dit saam met hom te doen.

“Dit was daai tyd toe die tik nét uit­ge­kom het, toe leer ons ook vir die eer­ste keer van tik. Ek was ’n man­ne­tjie-wy­fie (tom­boy) en het baie met mans uit­ge­hang. Dit was ’n man­s­tjom­mie saam met wie ek vir die eer­ste leer tik het, maar hy het ge­sê dit gaan niks maak nie. Hy het ook nie vir my ge­sê dis tik nie,”ver­tel Li­zaan voorts.

Sy sê sy kon daar­die aand nie eet of slaap nie en het haar vriend die vol­gen­de og­gend ge­vra hoe­kom hy haar nie oor die ne­we-ef­fek­te ge­waar­sku het nie. Dis toe dat hy glo vir haar vra of sy nie ge­weet het dis tik nie?

Daar­na het Li­zaan na­we­ke be­gin tik en la­ter“het ek baie be­gin rook (tik)”. Sy sê haar tik­ver­sla­wing was op sy erg­ste toe sy 18 jaar oud was en sy het al haar ma se bank­kaart ge­steel om tik te koop. En toe raak sy swan­ger met haar eer­ste kind, maar sê sy het op vier maan­de eers uit­ge­vind sy is swan­ger.

Sy het steeds ge­tik“as daar was”en pro­beer om dit min­der te doen. Sy het ook nie kli­niek ge­loop met e­ni­ge van haar swan­ger­skap­pe nie.

Li­zaan weet sy moe­nie tik ge­bruik ter­wyl sy swan­ger is nie en sy tik min­der, maar sukkel om vol­ko­me op te hou. Sy glo ook nie re­ha­bi­li­ta­sie sal werk nie, om­dat“van my vrin­ne al in re­hab was en net weer be­gin tik het toe hul­le uit­kom”.

Wat haar ’n ti­pe ge­rust­heid gee wat haar on­ge­bo­re kind be­tref, is dat haar an­der drie kin­ders vir haar nor­maal lyk.

“Ek het (met my eer­ste kind) ge­dink my kind kan dalk een toon te min het of ge­strem is, maar alles van hom was fi­ne. Al drie my kin­ders was ge­sond ge­bo­re, maar my nig­gie, wat ook tik, se kind het nie nor­maal uit­ge­kom nie. Sy functi­on nie reg nie,”voeg Li­zaan by.

Oor of sy be­kom­mer is oor hoe haar kin­ders op skool gaan vaar, sê Li­zaan sy dink nie nou al daar­aan nie.“My jong­ste lyk juis slim­mer as my an­der twee.”

Baie men­se dink som­mi­ge vroue raak net swan­ger om­dat hul­le die staat se kin­der­toe­laag wil kry, maar Li­zaan sê dis nie só in haar ge­val nie en sy ge­bruik ook nie haar kin­ders se toe­lae om tik te koop nie. Sy sê haar ma is in be­heer van hul toe­lae en sy rook meest­al by vrien­de en as sy nie het nie, bly sy daar­son­der.

“Ek het dit nie (tik­mis­bruik) on­der be­heer nie an­ders sou ek lank­al op­ge­hou het. Ek wíl op­hou, ek móét op­hou en ek gáán op­hou,”pro­beer Li­zaan haar­self oor­tuig.

“Soms het ek lus vir rook, maar het nie geld nie en stres dan op al­mal. En as my fa­mi­lie op my stres, dan rook (tik) ek. Tik laat jou sterk voel, so as­of jy ’n kar kan op­tel en as­of nie­mand jou niks kan aan­doen nie, maar as dit uit­trek, is jy soos ’n zom­bie, moeg en het swart krin­ge on­der die oë en dan sit jy maar eye pen­cil aan om be­ter te lyk.”

WAT SÊ NAVORSING?

Navorsing deur die Me­die­se Na­vor­sings­raad van Suid-Afrika (MNR) se Al­ko­hol, Ta­bak en An­der D­welms-na­vor­sings­een­heid (Al­co­hol, To­bac­co and Ot­her Drug Re­se­arch U­nit), het be­vind daar is dik­wels hoë vlak­ke van al­ko­hol en an­der d­welms (AOD’s) in swan­ger vroue wat voor­ge­boor­te­kli­nie­ke in die Kaap­se me­tro­pool be­soek. Hul­le het nie navorsing oor dié ver­skyn­sel in an­der pro­vin­sies nie.

Die een­heid het voorts be­vind by bruin vroue, wat en­kel­lo­pend en werk­loos is, is dit van die grootste ri­si­ko­fak­to­re vir dwelm­mis­bruik. (Vroue wat in hier­die ka­te­go­rieë val, is dus meer ge­neig om d­welms te mis­bruik.)

Swan­ger vroue moet vroeg be­sef alles wat hul­le in­neem, neem die ba­ba ook in. Wan­neer die ma dus tik, tik ba­bas saam nog voor hul­le ge­bo­re is. En hoe­wel die ef­fek van tik­mis­bruik sub­tiel kan wees in som­mi­ge tik­kin­ders (die kind wie se ma tik ge­bruik het ter­wyl sy swan­ger was) en hul­le nor­maal kan lyk met ge­boor­te en in hul kleu­ter­ja­re, is dit ge­woon­lik wan­neer hul­le in die skool kom wat die ag­ter­stand op­ge­let kan word, sê dr. Gu­gu Ka­li van die de­par­te­ment pe­di­a­trie en kin­der­ge­sond­heid by die U­ni­ver­si­teit van S­tel­len­bosch.

’n Kind wat brein­ska­de op­doen om­dat die ma ge­tik het ty­dens swan­ger­skap, gaan waar­skyn­lik nooit 100% ont­wik­kel en vor­der soos sy maat­jie wat nié daar­aan bloot­ge­stel was nie. Daar is bit­ter­min wat e­nig­een dan kan doen om die ska­de wat reeds ge­doen is, om te keer, waar­sku Ka­li en voeg by voor­ko­ming van tik­mis­bruik deur die ma is die bes­te op­los­sing.

“Die im­pak (van tik­mis­bruik) kan al vroeg be­gin – som­mer by die ma om­dat sy dalk nie na haar­self kyk nie; hoë-ri­si­ko ge­drag o­pen­baar en MIV en an­der in­fek­sies kan op­tel; en nie voor­ge­boor­te­li­ke me­die­se on­der­soe­ke laat doen nie. Dié ma’s se pla­sen­ta kan ook vroeg­ty­dig‘los­kom’nog voor die ba­ba ge­bo­re word.

“Dit kan die bloed­vloei tus­sen ma en ba­ba on­der­breek en ver­oor­saak dat die ba­ba nie be­lang­ri­ke goed soos suur­stof en die voe­ding wat hul­le no­dig het en deur die pla­sen­ta kry, in­neem nie,”ver­dui­de­lik Ka­li.

Sy sê voorts wat die fi­sie­ke ont­wik­ke­ling be­tref van ba­bas wie se ma ty­dens swan­ger­skap tik ge­bruik, kan dié ba­bas vroeg en met klei­ner kop­pe ge­bo­re word, wat be­te­ken hul brei­ne is nie vol­ko­me ont­wik­kel nie.

Hul­le kan la­ter in die le­we steeds klei­ner as hul maats wees. Dit alles kan hier­die kin­ders se a­ka­de­mie­se pres­ta­sie op skool af­fek­teer.

Ka­li sê hier­die ba­bas kan ná

ge­boor­te ont­trek­king­simp­to­me er­vaar om­dat die tik be­sig is om uit hul sis­teem te trek en rus­te­loos, ge­ïr­ri­teerd en be­we­rig wees. Hul ge­drag is nie soos nor­ma­le ba­bas s’n nie en hul slaap­pa­tro­ne is ook ab­nor­maal.

PRENTJIE IN DIE SKOOL

Ie­mand wat al te goed weet hoe dit is om met kin­ders te werk wie se ma ty­dens swan­ger­skap ge­tik het, is Moi­ra A­bra­hams* (46), ’n Kaap­se on­der­wy­ser.

Sy is nie ’n dok­ter of me­die­se ken­ner nie, maar het al by ver­skeie sko­le op die Kaap­se Vlak­te skool ge­hou en het eer­ste­hand­se er­va­ring van hoe dit is om te werk met so­ge­naam­de tik­kin­ders en van wat tik aan ge­meen­skap­pe kan doen.

Moi­ra gee nou klas vir ho­ër­skool­leer­ders, waar sy met ’n an­der ge­ne­ra­sie tik­kin­ders werk. Maar dit was toe sy vir la­er­skool­leer­ders klas ge­gee het dat sy eer­ste­hand­se er­va­ring op­ge­doen het van wat­ter ska­de tik werk­lik aan­rig. Daar het Moi­ra ken­nis ge­maak met ou­mas wat met tra­ne in hul oë by die skool kom sê hul dog­ters (en klein­kind se ma) het ge­tik vir die vol­le ne­ge maan­de van haar swan­ger­skap en sy ver­waar­loos die kind nou ter­wyl sy op haar“tik­ron­des” is. Hier­die ou­mas maak dan die tik­kind groot, sê Moi­ra.

“Ek praat nie van goed waar­van ek ge­hoor het nie. Ek praat van goed wat ek self met my eie oë ge­sien en be­leef het,” sê Moi­ra.

’n Ou­ma wat met tra­ne nie net in haar oë nie, maar ook in haar hart rond­loop oor haar dog­ter wat so ver­val in die tik­hel, is maar een hart­seer deel van die ver­woes­ting wat tik ver­oor­saak. Moi­ra sien ook die ag­ter­stand wat tik­kin­ders in die klas het en hoe hul­le nie nor­maal kan funk­si­o­neer of e­ni­ge be­grip van struk­tuur en re­ëls het nie, selfs al lyk hul­le op die oog af nor­maal.

“Fi­siek is hier­die tik­kin­ders so nor­maal soos an­der kin­ders, maar dis wan­neer hul­le met ’n boek moet stil­sit dat jy kan sien iets is fout. Hul­le is al ses jaar oud, maar as hul­le hul mond oop­maak, is dit ‘Mam­mie, Mam­mie’en van hul­le kwyl. Of hul­le staan op en hard­loop uit die klas uit en is baie ag­gres­sief,”ver­tel Moi­ra oor hul ge­drags­pa­tro­ne.

Sy sê voorts dit lyk vir haar of die kin­ders se brein aan­ge­tas is en hul­le ver­staan nie wat reg of ver­keerd is nie.

Moi­ra sê voor­heen het hul­le met ’n klomp FAS-kin­ders (Fe­ta­le Al­ko­hol­sin­droom) ge­sit en nou sit hul­le met ’n ge­ne­ra­sie van tik­ver­slaaf­des se kin­ders wat nou na hoof­stroom­sko­le kom. Sy voeg by dis ’n uit­da­ging om hier­die kin­ders op te voed om­dat van hul­le ba­sies niks ken­nis kan in­neem nie.

“Jy moet by­voor­beeld van­dag sê,‘dis ’n boek’en mô­re moet jy dit wéér sê. Daar is niks struk­tuur nie en ek het van dié tik­kin­ders ge­sien wat eet, maar nie vol raak nie. Ek het al ge­te­ach in Ha­no­ver Park en Ma­nen­berg en ou­mas raak oud voor hul tyd oor waar­mee hul­le moet de­al. Die kind wat nou skool toe kom, is ’n klei­ner weer­ga­we van die groot­mens wat tik. Hul­le is ge­woond om men­se te sien wat tik ge­bruik en ek voor­sien dat hul­le op agt of ne­ge jaar ook self gaan be­gin tik,” ver­tel Moi­ra.

Sy sê in die hui­di­ge on­der­wys­stel­sel raak tik­kin­ders ver­lo­re, want die oor­groot­te meer­der­heid bruin ho­ër­skool­kin­ders vir wie sy tans klas­gee, gee nie veel om oor leer so­dat hul­le vir hul­self ’n toe­koms kan bou nie. Pou­ses tik van die bruin kin­ders ter­wyl sy weet daar is van hul­le wat tik ver­koop ook en nie skaam is om dit te sê nie.

“En dis ons co­lou­red kin­ders wat deur die cracks val; die mei­sies gaan uit die skool om kin­ders groot te maak. Ons kin­ders gee nie om oor dro­me of hul toe­koms nie. Die kin­ders wat wíl leer, sit

ge­woon­lik voor in die klas en hul­le raak ál min­der. Dié wat oor­bly, is al­mal swart en hul­le wíl leer,”spreek Moi­ra haar kom­mer uit.

im­pak op ge­meen­skap

So, ons ver­beel ons nie as ons praat van die tik­pro­bleem on­der swan­ger vroue in bruin ge­meen­skap­pe nie. Daar is eg­ter nie be­staan­de navorsing wat spe­si­fiek fo­kus op die funk­si­o­ne­ring of ont­wik­ke­ling van tik­kin­ders nie, maar dis ’n re­a­li­teit en een wat al­reeds sy af­me­tings be­gin neem, soos ons uit Moi­ra se ver­tel­ling kan af­lei.

Die MNR mo­ni­tor ook land­wyd toe­la­tings tot re­ha­bi­li­ta­sie­sen­trums wat be­kend staan as die Sa­cen­du-pro­jek. In hul Ju­nie 2016-ver­slag het na­vor­sers be­vind die mis­bruik van me­tam­fe­ta­mien as pri­mê­re dwelm on­der pa­si­ën­te jon­ger as 20, is laag in al­le pro­vin­sies be­hal­we die Wes-Kaap.

Sihle N­go­be­se, woord­voer­der van Al­bert F­ritz, mi­nis­ter van maat­skap­li­ke ont­wik­ke­ling in die Wes-Kaap, het by na­vraag ge­sê die to­ta­le be­gro­ting vir mid­del­mis­bruik (sub­stan­ce a­bu­se) vir die 2017/18-boek­jaar is R59 mil­joen. Hy kon eg­ter nie sê hoe­veel van die pa­si­ën­te wat in Wes-Kaap­se re­ha­bi­li­ta­sie­sen­trum be­han­del word, bruin swan­ger vroue is nie.

Ver­wag­ten­de ma’s word al­tyd ge­waar­sku om nie (al­ko­hol) te drink wan­neer hul­le swan­ger is nie, om­dat dit ui­ters na­de­lig vir die ba­bas kan wees.

Oor­ma­ti­ge al­ko­hol­ge­bruik ver­hoog die ri­si­ko dat jou kind FAS kan ont­wik­kel en so­doen­de fi­sie­ke en gees­te­li­ke de­fek­te kan hê. En hoe­wel FAS en die ge­vol­ge daar­van steeds kom­mer­wek­kend is, is dit die ge­bruik van tik on­der swan­ger vroue, die ge­boor­te van ’n nu­we ge­ne­ra­sie tik­kin­ders en die im­pak daar­van op die sa­me­le­wing, wat ons ha­re laat reg­op staan.

Bo­ge­noem­de sta­tis­tie­ke en Moi­ra se er­va­ring van hoe kin­ders van tik­ver­slaaf­de ma’s kan sukkel in die klas­ka­mer, laat ’n mens met die groot vraag: Wat gaan van ons bruin ge­meen­skap­pe oor­bly as die lei­ers van mô­re reeds op ’n vroeë ou­der­dom ag­ter­stan­de het wat hul­le dalk nooit sal kan in­haal nie?

Wat­ter toe­koms sal hul­le vir hul­self kan bou en hoe gaan hul­le hul­self uit ar­moe­de ver­hef as hul­le nie die brein­ka­pa­si­teit het om ver­der te stu­deer nie?

“Wat ons nou in die klas­ka­mer sien, is ’n weer­spie­ë­ling van wat in ons ge­meen­skap­pe aan­gaan. Die‘tik­kind’is die klei­ner weer­ga­we van die‘tik­ma’,”sê Moi­ra.

PRO­BLE­ME vo­ren­toe

Die prentjie lyk don­ker wat navorsing, ken­ners en Moi­ra s­kep oor wat die moont­li­ke voor­land is vir kin­ders soos dié van Li­zaan wat se ma tik ge­bruik ter­wyl hul­le swan­ger is. Ons mag dalk nou net vas­kyk teen die ma wat tik en die ver­skeie ag­ter­stan­de wat sul­ke tik­kin­ders kan hê, maar wat gaan van ons ge­meen­skap­pe word as hier­die kin­ders, ons toe­koms­ti­ge lei­ers, ál meer gaan raak?

Pa­tri­cia de Lil­le, die bur­ge­mees­ter van die S­tad Kaap- s­tad en ’n vrou wat al vir de­ka­des ’n lei­er in ons ge­meen­skap is, is net­so be­kom­merd oor die tik­pro­bleem.

Sy sê die duur prys wat ge­meen­skap­pe be­taal as ge­volg van tik­mis­bruik, sluit in dis­funk­si­o­ne­le ge­sin­ne, skool­ver­la­ters, tie­ner­swan­ger­skap­pe, dief­stal uit hui­se, ska­de en dief­stal aan ge­meen­skaps­ge­rie­we en vreemd ge­noeg ook men­se wat stil­bly oor dwelm­han­del, wat die vraa­gen aan­bod­si­klus van d­welms voort­sit.

“Tik­mis­bruik be­roof ons jong­men­se van hul kans om goeie op­voe­ding te kry en jong­men­se kan nie hul vol­le po­ten­si­aal be­reik of ’n goeie by­drae tot ons ge­meen­skap­pe maak nie,”sê Pa­tri­cia.

Sy raai men­se wat sukkel met dwelm­mis­bruik aan om hulp te soek.

As ’n ge­meen­skap kan ons tik nie meer net af­maak as net die pro­bleem van die­ge­ne wat dit ge­bruik nie. Ons moet han­de vat en die pro­bleem saam aan­pak, want an­ders sit ons dalk oor 20 jaar met ’n ge­meen­skap wat nie hom­self uit maat­skap­li­ke ver­val kán lig nie, om­dat tik die lei­ers van mô­re se brein­ka­pa­si­teit weg­ge­vreet het. * S­kuil­naam

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.