Gra­bouw se be­ken­de wors

Gra­bouw-boe­re­wors is een van Suid-A­fri­ka se be­kend­ste vleis­han­dels­mer­ke. Maar hoe het dit ge­beur dat dié slim be­mar­kings­veld­tog in su­per­mark­te se han­de be­land het?

Landbou Vee - - Bemarking -

Dit is nie el­ke dag dat ’n voor­ma­li­ge Pre­si­dent jou bel om oor boe­re­wors te praat nie. “Hal­lo, mnr. Christie,” sê ’n stem wat da­de­lik her­ken­baar is. Dit was die No­bel­prys­wen­ner en oud­pres. FW de K­lerk. Ek was be­sig om die sto­rie ag­ter die Suid-A­fri­kaan­se ku­li­nê­re i­koon ge­naamd Gra­bouw-boe­re­wors te on­der­soek. Na aan­lei­ding van ’n ge­rug dat FW eens ’n aan­han­ger daar­van was, het ek aan sy stig­ting ge­skryf om te vra of hul­le kom­men­taar wou le­wer.

Hy wou per­soon­lik re­a­geer. “Ek het so tien jaar lank ’n va­kan­sie­huis op Her­ma­nus ge­had het,” ver­tel FW. “El­ke keer as ek van Kaapstad af soon­toe ge­ry het, het ek by die Sen­traal-slag­huis op Gra­bouw stil­ge­hou vir my vleis­be­no­digd­he­de, on­der meer ’n ste­wi­ge voor­raad Gra­bouw­boe­re­wors, wat baie spe­si­aal was. Dit was on­ge­loof­lik smaak­lik.”

Ek wou die wa­re af­koms van Gra­bouw­boe­re­wors vas­stel om­dat die pro­duk­te in die groot su­per­mark­te wat as “Gra­bouw­boe­re­wors” ge­merk is, vol­gens die ver­pak­king nê­rens na­by Gra­bouw ver­vaar­dig is nie en klaar­blyk­lik ook nie vol­gens die oor­spronk­li­ke re­sep nie. Hoe het die goeie naam so ver ver­wy­derd ge­raak van die oor­spronk­li­ke?

Gra­bouw is ’ n land­bou­dor­pie in die O­ver­berg. Daar is vier slag­hui­se, maar die pro­mi­nent­ste een is die Gra­bouw Slag­huis in die hoof­straat. Dié slag­huis – be­weer die vrou ag­ter die kas­re­gis­ter – ver­koop steeds die oor­spronk­li­ke pro­duk.

Die slag­huis be­hoort van­dag aan mnr. Lou­is Nieu­woudt en sy seun, Ma­rais. Die Nieu­woudts het die on­der­ne­ming by Ko­los­sus ge­koop na­dat die maat­skap­py in die 1990’s ban­krot ge­speel het. Ko­los­sus het voor­heen han­del ge­dryf as V­leis­sen­traal, wat in 1981 die slag­huis en ver­skeie an­der ba­tes by die S­wa­ne­poel-fa­mi­lie ge­koop het. “(Mnr.) Deon S­wa­ne­poel is die reg­te ou om mee te praat. Sy pa was die eer­ste een wat Gra­bouw-boe­re­wors ge­maak het,” sê Lou­is.

Ek het Lou­is ge­vra of die boe­re­wors in sy slag­huis wat as “oor­spronk­li­ke” Gra­bouw-boe­re­wors ver­koop word, steeds die­self­de pro­duk is wat die dorp ’n ma­te van na­si­o­na­le be­roemd­heid be­sorg het. “Ja, ’n man ge­naamd Pie­ter Was­ser­man het die boe­re­wors vir die S­wa­ne­poels ge­maak. Hy het by die maat­skap­py ge­bly toe dit van han­de ver­wis­sel het, ook toe my pa dit ge­koop het. So, ja, die Gra­bouw-boe­re­wors wat ons ver­koop, sluit die oor­spronk­li­ke meng­sel van vleis en spe­se­rye in,” sê Lou­is

GE­HEIM LÊ IN AKKERS

“Nie­mand maak Gra­bouw-boe­re­wors soos ons dit des­tyds ge­maak het nie, ver­al nie die su­per­mark­te nie. Die re­de is een­vou­dig. Ons het ons eie var­ke vir twee tot drie maan­de voor hul­le ge­slag is, op akkers vet­ge­voer. Dit het die vleis ’n se­ke­re o­lie­rig­heid ge­gee; ’n smaak wat saam met ons spe­si­a­le spe­se­ry­meng­sel en pro­duk­sie­me­to­de vir die u­nie­ke geur van Gra­bouw-boe­re­wors ge­sorg het,” sê Deon.

Die S­wa­ne­poel-ver­bin­te­nis met Gra­bouw strek oor meer as 160 jaar, tot by mnr. Pie­ter An­dries S­wa­ne­poel wat ’n plaas ge­naamd Ou­de­brug in die dis­trik Ca­le­don be­sit het. In die mid­del 1940’s het Deon se pa, Ja­co­bus (al­om­be­kend as Oom Jak), El­gin Me­at Sup­ply, Gra­bouw se eer­ste slag­huis, in ven­noot­skap met sy swa­er, mnr. Paul Et­ze­beth, be­gin. Van Oom Jak en sy vrou, Bon­nie, se ses kin­ders het net twee seuns, Jo­han en Deon, be­lang­stel­ling in die fa­mi­lie-on­der­ne­ming ge­toon en on­der­skei­de­lik in 1971 en 1976 aan­ge­sluit.

Daar was geen e­lek­tri­si­teit nie. Dus is die kar­kas­se by kers­lig met die hand ge­saag, el­ke dag van 03:00 af.

Deon het ty­dens sy skool­va­kan­sies ge­leer hoe om Gra­bouw-boe­re­wors te maak. “Ons het een vier­kan­ti­ge pa­raf­fien­blik prop­vol ge­maal­de kol­jan­der, kon­fyt­fles­se vol swart­pe­per en klei­ner hoe­veel­he­de neut­mus­kaat en na­el­tjies ge­vat. Al­les is dan ge­meng met groot hoe­veel­he­de vark- en bees­vleis, saam met grow­we sout en drui­we-a­syn.”

Net soos die spe­se­ry­meng­sel, moes die kom­bi­na­sie van vark­vleis en spek reg wees, as­ook die ver­hou­ding daar­van teen­oor die bees­vleis. “Dit was be­lang­rik om die spe­se­rye en vloei­stow­we in te meng wan­neer die vleis in blok­kies ge­sny was, voor dit ge­maal word, so­dat die geur­mid­dels e­ga­lig ver­sprei kon word. So­dra die vleis ge­maal is, het ons dit met ons han­de deur­ge­werk, maar net een

keer. So­doen­de het jy daar­die grow­wig­heid be­hou waar­van men­se in boe­re­wors hou.”

NA-APERS

Gra­bouw-boe­re­wors het ge­wil­der ge­raak en teen die laat 1970’s was dit in Kaapstad be­skik­baar. Die aan­vraag het aan­hou ge­styg tot­dat dit moei­lik ge­word het om by te bly. “Om die in­te­gri­teit van ons pro­duk te be­skerm, het ek in 1981 aan­soek ge­doen om die naam as ’n han­dels­merk te re­gis­treer. Dit was deels ge­slaag, want vol­gens die wet kan jy nie ’n mo­no­po­lie op ’n plek­naam be­kom nie. In prak­tyk het dit be­te­ken ons was teen an­der pro­du­sen­te in Gra­bouw be­skerm, maar nê­rens an­ders nie,” sê Deon.

Na-apers was nie die e­nig­ste be­drei­ging nie. Ka­fee-ei­e­naars het in hul eie mo­tors op­ge­daag om hul be­stel­lings af te haal en het die boe­re­wors dan som­mer in hul kat­te­bak ge­sit en só die koel­ket­ting ver­breek.

Om dié ge­hal­te­be­heer­pro­ble­me aan te pak, het hy ’n klein, maar mo­der­ne fa­briek ge­bou en ’n be­hoor­li­ke ver­sprei­ding­stel­sel be­gin. In 1981 het Deon die twee­de pri­va­te slag­plaas in die land ge­bou om­dat die ge­skied­kun­di­ge dorpslag­pla­se nie met die toe­ne­mend pun­te­ne­ri­ge hi­gi­ë­ne­stan­daar­de van die V­leis­raad kon by­hou nie.

La­ter het S­hop­ri­te C­hec­kers Deon met ’n aan­bod ge­na­der: Hy kon hul al­leen­ver­skaf­fer word, maar dan moes hy p­re­ser­veer­mid­dels by­voeg. Hy sê hy het ’n po­ten­si­eel wins­ge­wen­de tran­sak­sie ge­wei­er om die wors se smaak te be­skerm.

Nie lank daar­na nie het Deon ’n 100%-aan­deel in El­gin Slag­te­rye aan V­leis­sen­traal ver­koop. Die be­doe­ling was nie om die han­dels­merk vir Gra­bouw­boe­re­wors ook te ver­koop nie, maar hy het dit per on­ge­luk ge­doen. Hy sê hy het eg­ter nooit die re­sep weg­ge­gee nie.

V­leis­sen­traal en la­ter Ko­los­sus het an­der af­set­pun­te ook be­gin toe­laat om die naam Gra­bouw-boe­re­wors te ge­bruik en in die pro­ses al­le ge­hal­te­be­heer ver­loor.

“Toe raak dit ’n ge­skar­rel. El­ke twee­de spe­se­ry­ver­ko­per het meng­sels ge­naamd Gra­bouw-boe­re­wors aan ket­ting­win­kelg-roe­pe en slag­hui­se reg­oor die land ver­koop. Om die naam so te sien ver­sprei, was hart­seer, maar ook vlei­end,” sê Deon.

In 2007 het die Nieu­woudts hom ge­na­der om in­lig­ting te ver­skaf ten ein­de die han­dels­merk te her­nieu. Hy het ’n brief van A­dams & A­dams-pro­ku­reurs in P­re­to­ria ont­vang waar­in hul­le ge­sê het die han­dels­merk het in 2006 ver­val en dat “ons fir­ma op 17 Maart 2006 aan­soek ge­doen het om die Gra­bouw-boe­re­wors­han­dels­merk in die naam van S­hop­ri­te C­hec­kers (Edms.) Bpk. te re­gis­treer”.

Uit­ein­de­lik kon S­hop­ri­te C­hec­kers ook nie die han­dels­merk re­gis­treer nie.

Dít is hoe­kom el­ke Jan Rap en sy maat van­dag Gra­bouw-boe­re­wors ver­koop.

En hoe voel Deon? “Vleis­pro­duk­te in die al­ge­meen het ag­ter­uit­ge­gaan om­dat van­dag se groot­han­del­stel­sel be­te­ken slagters kies nie meer hul die­re reg­streeks by boe­re uit nie. In daar­die op­sig was die wa­re Gra­bouw-boe­re­wors werk­lik ’n pro­duk van sy plek en tyd.”

Oud­pres. FW de K­lerk.

FO­TO: HTTP://NOBELPEACE-PRIZEFORUM.ORG

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.