Ja, ver­se kán op 12-14 maan­de ge­paar word

Al wan­neer pas­sa­siers ’n goeie ding is, is wan­neer jy in die ver­voer- of toe­ris­me­be­dryf is. In an­der be­dry­we – en ver­al bees­boer­de­ry – kan dit nood­lot­tig wees.

Landbou Vee - - Inhoud - NA­VRAE: E-pos: ger­rit­van­zyl@mweb.co.za.

Bees­pla­se oor die wê­reld heen het te veel pas­sa­siers. Op ’n bees­plaas is hul­le wins­vre­ters wat ver­oor­saak dat bees­boe­re nie die wins ge­ne­reer wat uit­brei­ding moont­lik maak nie. Pas­sa­siers is meest­al daar as ge­volg van sen­ti­ment, te min dis­si­pli­ne en kop­skui­we wat nie ge­maak word nie.

Ek ver­wys eer­stens na ver­se wat eers op 18 maan­de of twee jaar be­set raak en twee­dens na vol­was­se koeie wat oor­slaan.

Ons het in die ar­ti­kel op bl. 42 die glo­ba­le win­s­in­deks (GPI) ver­dui­de­lik. As ’n mens dit ge­bruik om die ver­lies aan po­ten­si­aal/pro­duk­sie van la­ter pa­ring te meet, skrik jy. Kom ons kyk na die fei­te in TA­BEL 1 . Om dus plek te maak (die aan­tal koeie min­der te maak) vir 20% ver­van­gings­ver­se wat op 24 maan­de ge­paar word en op drie jaar kalf, kos dit jou 33% van jou po­ten­si­aal.

As jy hul­le eg­ter op 12 maan­de tot 14 maan­de paar om op twee jaar te kalf, ver­loor jy net 11% van e­ni­ge stuk grond se po­ten­si­aal. Om dié re­de moet jy jou­self af­vra of jy dit lan­ger kan be­kos­tig om ver­se eers op twee jaar te laat paar.

Ek glo dit is nie e­ko­no­mies reg­ver­dig­baar nie, al kos dit jou ’n paar rand om jou be­stuur op te knap.

Na­vor­sing is laag op Suid-A­fri­ka se a­gen­da. Die mees­te in­lig­ting is uit Noor­dA­me­ri­ka be­skik­baar, maar ek glo ons kan dit ge­bruik om be­slui­te te neem.

Na­vor­sing het be­wys dat die be­vrug­tings­koers van ver­se met on­ge­veer 21% ver­be­ter van die eer­ste o­vu­la­sie tot hul der­de bul­si­ge (es­trus-) si­klus ( Preg­nan­cy ra­tes of beef hei­fers bred either on pu­ber­tal or thi­rd es­trus, D.J. By­er­ley e.a., 1987; Ef­fects of hay qua­li­ty, breed, and o­va­ri­an de­ve­lop­ment on on­set of pu­ber­ty and re­pro­ducti­ve per­for­man­ce of beef hei­fers, R.C. Per­ry e.a., 1991).

Dit het ook ge­toon dat die tyds­be­re­ke­ning van be­vrug­ting in die eer­ste teel­sei­soen ’n uit­wer­king het op leef­tyd­pro­duk­ti­wi­teit. V­leis­bees­ver­se wat ty­dens hul eer­ste dektyd vroeg drag­tig raak en as twee­ja­ri­ges kalf, het ’n gro­ter waar­skyn­lik­heid van drag­tig­heid as eer­ste­kalf­koeie ( Ef­fect of cal­ving da­te on sub­se­quent cal­ving per­for­man­ce, M.J. Bur­ris en B.M. P­ri­o­de, 1958).

Die ver­se het ook ’n gro­ter leef­tyd­pro­duk­sie, wat weer­spie­ël word in ho­ër speen­ge­wig­te. Hul­le is ook ge­neig om vroe­ër te kalf in die daar­op­vol­gen­de jaar ( Da­te of first cal­ving in beef cows and sub­se­quent calf pro­ducti­on, J.L. Lesmeis­ter e.a., 1973), ver­ge­le­ke met ver­se wat la­ter be­set raak in hul eer­ste dektyd.

Die ou­der­dom waar­op pu­ber­teit

plaas­vind en die tyds­be­re­ke­ning van daar­die ge­beur­te­nis met be­trek­king tot die dektyd, sal dus die tyd van be­vrug­ting in die eer­ste dektyd, leef­tyd­pro­duk­ti­wi­teit en e­ko­no­mie­se doel­tref­fend­heid van bees­vleis­pro­duk­sie be­ïn­vloed.

Van die min na­vor­sing wat téén die vroeë pa­ring van ver­se ge­doen is, is in 1921 deur C.W. M­cCamp­bell on­der­neem. Die sa­me­vat­ting van sy na­vor­sing was soos volg: Die koei “her­stel nooit vol­le­dig van die skok daar­van om op twee jaar te kalf nie” en “as ’n vleis­bees op twee jaar kalf, sal nie sy óf haar kal­wers in die daar­op­vol­gen­de ja­re so groot wees as wat sy sou wees in­dien sy op drie jaar ge­kalf het nie”.

Ge­luk­kig was daar baie an­der na­vor­sing wat die voor­de­le van ver­se wat op twee­ja­ri­ge ou­der­dom kalf teen­oor drie jaar, on­teen­seg­lik be­wys het. Ver­se wat op twee jaar ge­kalf het, het wel ’n af­na­me van 14% in kalf­tem­po op drie jaar en vier jaar ge­toon teen­oor dié wat eers op drie jaar ge­kalf het ( De­fer­red bree­ding of beef cows, R. Wit­hy­com­be e.a., 1930).

Ver­se wat op twee jaar kalf, le­wer eg­ter 0,7 meer kal­wers tot op 6,5 jaar teen­oor dié wat eers op drie jaar kalf. As ver­se kalf, is hul kal­wers lig­ter as dié van koeie, on­ge­ag of die ver­se op twee jaar of drie jaar kalf. Daar­na is daar geen ver­skil nie. In ’n e­ko­no­mie­se ont­le­ding is be­wys dat die ver­skil in wins­ge­wend­heid ná vier jaar tus­sen die twee groe­pe ge­lyk­staan­de was aan $500/koei (so­wat R5 870), aan­ge­pas tot in 2013.

In 1980 het C.A. Mor­ris ’n groot klomp ver­slae ont­leed oor ver­se se ou­der­dom met eer­ste kalf. In ál die na­vor­sing waar­van hy ’n oor­sig ge­gee het, was daar geen pro­duk­sie­ver­skil­le tus­sen ver­se wat op twee jaar of drie jaar vir die eer­ste keer ge­kalf het nie, bui­ten die feit dat ver­se wat op twee jaar reeds ge­kalf het, 0,7 meer kal­wers le­wer as dié wat eers op drie jaar ge­kalf het.

Se­ker die groot­ste ver­ge­ly­king op grond van ou­der­dom met kalf­tyd by vleis­bees­te is in 1985 en in 1991 in A­me­ri­ka ge­doen deur ’n groep we­ten­skap­li­kes on­der lei­ding van R. Nu­nez-Do­min­quez. Koeie in dié ver­ge­ly­king was An­gus­se, He­re­fords, S­hort­horns en F -krui­se van dié ras­se.

1 Die na­vor­sers het in hier­die eks­pe­ri­ment na ver­skeie ei­en­skap­pe ge­kyk.

Die eer­ste sleu­tel­be­vin­ding was dat ver­se wat ge­paar word om die eer­ste keer op twee jaar te kalf, 138 kg meer vleis in die vorm van kal­wers oor hul leef­tyd speen. Twee­dens was hul e­ko­no­mie­se doel­tref­fend­heid 6% tot 8% gro­ter as dié van ver­se wat eers op drie jaar ge­kalf het.

As jy dít nou weet en glo, is die vraag se­ker­lik wat jy kan doen om ver­se suk­ses­vol en vol­hou­baar (wins­ge­wend) vroe­ër te laat paar as jy dit nog nie doen nie. Soos met e­ni­ge ding in die le­we, is al­les nie ’n ab­so­lu­te en­kel­we­ten­skap en mak­lik nie, en die­self­de geld vir die ant­woord op hier­die vraag.

MAAK DIE KOP­SKUIF

Die be­lang­rik­ste is om die kop­skuif te maak. Die Lie­we Va­der het eer­stens die­re fi­si­o­lo­gies ge­maak om dit te kan doen; ons glo dit net nie al­tyd nie.

Twee­dens moet jy kyk wat­ter be­stuurs­aan­pas­sing ge­maak moet word om dit te laat werk. Dit gaan be­slis aan­vank­lik be­ter be­stuur verg, maar ek glo dit is e­ko­no­mies reg­ver­dig­baar.

Der­dens moet jy kyk na die bul­le wat jy ge­bruik. Skro­tumom­trek by bul­le het dalk ’n gro­ter uit­wer­king as wat jy tans dink.

Ont­hou laas­tens dat dit ’n pro­ses is. Jy gaan nie bin­ne die eer­ste jaar 100% suk­ses be­haal nie, maar jy gaan reeds ver­baas wees oor die re­sul­ta­te. Dit werk be­ter as jy jou die­re saam met die na­tuur laat kalf.

DIE REG­TE BUL­LE

’n Goeie be­gin is om die reg­te soort bul­le te ge­bruik ten ein­de uit­ein­de­lik hier­die vrou­li­ke die­re te teel.

Pu­ber­teit is ge­woon­lik ge­de­fi­ni­eer as die ou­der­dom waar­op die re­pro­duk­tie­we funk­sie by die­re ge­ak­ti­veer word. Dit stem oor­een met die ver­an­de­rings in die hor­moon­vlak­ke en die ver­moë om sek­su­eel te funk­si­o­neer en voort te plant.

By bul­le kan pu­ber­teit ge­de­fi­ni­eer word

as die ou­der­dom waar­op ’n bul in staat is om met ’n e­ja­ku­la­sie 50 mil­joen sperms met min­stens 10% be­weeg­lik­heid (staat van be­we­ging) te kan pro­du­seer. Dit is ver­want aan ou­der­dom, lig­gaams­ge­wig en tes­ti­kel­ge­wig.

Ou­der­dom en die lig­gaams­ge­wig by pu­ber­teit wis­sel oor ras­se heen, soos ge­toon in TA­BEL 2 .

Dit is eg­ter in­te­res­sant dat die skro­tumom­vang by pu­ber­teit (’n aan­wy­ser van tes­ti­kel­ge­wig) re­de­lik kon­stant bly op 28 cm tot 29 cm, on­ge­ag ras­ver­skil­le.

In die mees­te ge­val­le wys bul­le aan­vank­lik sek­su­e­le be­lang­stel­ling so­wat drie we­ke voor pu­ber­teit, ter­wyl hul ver­moë om vrou­li­ke die­re suk­ses­vol te dek, so­wat ses we­ke ná pu­ber­teit be­reik word. Hoe­wel bul­le wat pu­ber­teit be­reik het, kan teel, sal die dier se re­pro­duk­tie­we ver­moë ver­hoog na­ma­te die bul meer vol­was­se word.

SKRO­TUMOM­VANG

Te­s­ti­kel­groot­te of die vo­lu­me weef­sel wat se­men pro­du­seer, word be­raam deur die ge­bruik van skro­tumom­vang as ver­wy­sing. TA­BEL 3 toon die skro­tumom­vang­groot­tes van bul­le van ver­skil­len­de ras­se op ver­skil­len­de ou­der­dom­me.

Skro­tumom­vang is ’n ak­ku­ra­te en hoogs her­haal­ba­re me­ting. Dit word ver­kry deur ’n buig­sa­me maat­band te ge­bruik en dit oor die on­der­kant van die skro­tum te laat gly en dan styf te trek aan dié deel van die skro­ta­le sak met die groot­ste deur­snee, met die tes­tes ten vol­le neer­ge­daal.

Die vraag is ge­vra: Hoe­veel skro­tumom­vang is ge­noeg? In ’n stu­die by vleis­bees­te is ge­vind dat be­vre­di­gen­de se­men­ge­hal­te waar­skyn­lik ho­ër word tot ’n skro­tumom­vang van so­wat 38 cm. Ná daar­die punt is geen by­ko­men­de ver­be­te­ring dui­de­lik nie.

BULVRUGBAARHEID

Daar is ’n hoë ver­band (0,81) tus­sen skro­tumom­vang en die hoe­veel­heid s­perm wat ge­pro­du­seer word. By jaar­oud­bul­le het na­vor­sers op­ge­merk as die skro­tumom­vang gro­ter word, neem be­weeg­lik­heid, die per­sen­ta­sie nor­ma­le sperms, vo­lu­me, sperm­kon­sen­tra­sie en die al­ge­he­le hoe­veel­heid s­perm toe, ter­wyl die per­sen­ta­sie ab­nor­ma­li­tei­te ver­min­der. Dit is be­raam dat vir el­ke 1 cm-ver­ho­ging van ’n bul se skro­tumom­vang oor die be- vol­king se ge­mid­del­de, daar ’n toe­na­me van 0,25 cm in skro­tumom­vang by sy man­li­ke na­ge­slag ver­wag word.

’n In­te­res­san­te feit is dat daar ’n groot ver­band is tus­sen skro­tumom­vang en die ou­der­dom van pu­ber­teit by ver­se. Oo­rerf­lik­heidskat­tings vir vrou­li­ke ei­en­skap­pe is in die al­ge­meen laag, ter­wyl oo­rerf­lik­heidskat­tings van tes­ti­kel­ei­en­skap­pe ma­tig tot hoog is.

Vir el­ke 1 cm-ver­ho­ging van ’n bul se skro­tumom­vang sal daar na ra­ming ge­mid­deld ’n vier­dag-af­na­me in die ou­der­dom wees waar­op sy na­ge­slag pu­ber­teit be­reik. Die va­ri­a­sie van ’n 1 cm-toe­na­me in tes­ti­kelom­trek op die ver­min­de­ring in die ou­der­dom waar­op pu­ber­teit be­reik word, is 0,75 dae tot 10 dae.

Dit word dus aan­vaar dat die vrou­li­ke na­ge­slag van vaars met ’n bo­ge­mid­del­de skro­tumom­vang vroe­ër pu­ber­teit be­reik en ook oor ’n lan­ger leef­tyd met re­pro­duk­tie­we po­ten­si­aal be­skik.

Om ver­se vroe­ër te paar, geen ge­na­de te hê vir oor­slaan­koeie nie en bul­le met die “reg­te” skro­tums te ge­bruik, kan boe­re nóg drie stuk­kies by­voeg om die leg­kaart vir wins­ge­wen­de bees­boer­de­ry te vol­tooi.

Jou mik­punt moet wees om ’n ek­stra kalf per leef­tyd uit el­ke vrou­li­ke dier te kry. Die leu­se moet wees: El­ke dier moet van die ou­der­dom van twee jaar af el­ke jaar ’n di­vi­dend le­wer: óf ’n kalf óf haar­self.

Dit gaan ek­stra be­stuurs­ver­nuf verg, maar dis moont­lik – en e­ko­no­mies reg­ver­dig­baar – om ver­se al op twee jaar te laat kalf.

Die vrou­li­ke na­ge­slag van vaars met ’n bo­ge­mid­del­de skro­tumom­vang be­hoort vroe­ër pu­ber­teit te be­reik en ’n lan­ger re­pro­duk­tie­we leef­tyd te hê.

Mnr. Gerrit van Zyl van De­wets­dorp be­sit die Han­zyl-Bons­ma­ra­stoe­te­ry. Hy is die ei­e­naar van die Land­bou­na­vor­sings­raad en Ab­sa se Na­si­o­na­le P­re­s­ta­sie­toet­skud­de van die Jaar (vir 2009 en 2011) en was al Voer­mol se Bees­boer van die Jaar (vir 2011).

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.