Ver­my mens­ge­maak­te droog­tes op wei­veld

Vee­boe­re kan nie die weer be­heer nie, maar hul­le kan in ’n groot ma­te die doel­tref­fend­heid van re­ën­val op hul plaas ver­be­ter deur wei­veld reg te be­stuur. Só kan hul­le die im­pak van droog­tes ver­sag.

Landbou Vee - - Inhoud - NA­VRAE: Prof. Hen­nie Sny­man, e- pos: sny­manha@ufs.ac.za.

Vee- en wild­boer­de­rye is lank­al nie meer on­der­ne­mings wat bloot deur oor­le­we­ring van ge­slag tot ge­slag oor­ge­dra word nie. Met die snel ver­an­de­ren­de teg­no­lo­gie, pro­duk­sie­ver­wag­tin­ge en e­ko­no­mie­se druk het vee­boer­de­ry en wei­ding­be­stuur oor die af­ge­lo­pe de­ka­de of twee tot ’n sen­si­tie­we we­ten­skap en on­der­ne­ming ont­wik­kel.

Dit gaan nie meer net oor hoe­veel bees­te of ska­pe die vee­boer aan­hou nie, maar hoe­veel vleis of wol per hek­taar ge­pro­du­seer word – uit­ein­de­lik hoe­veel rand en sent wins per hek­taar ge­maak word.

Die ma­kro­kli­maat (re­ën­val, son­lig, tem­pe­ra­tuur, wind en ryp) en die grond­ti­pe wat ’n ge­bied ken­merk, is hulp­bron­ne waar­aan daar op kort ter­myn nie veel ver­an­der kan word nie, maar ken­nis oor dié hulp­bron­ne is vir die vee­boer nood­saak­lik om die po­ten­si­aal en be­per­kings van die wei­veld en ge­volg­lik die boer­de­ry te kan vas­stel.

Daar­teen­oor kan die mi­kro­kli­maat (die doel­tref­fend­heid van die re­ën­val) in ’n groot ma­te deur die boer self ver­an­der of be­ïn­vloed word. Die mi­kro­kli­maat is baie nou ge­kop­pel aan die veld­toe­stand. Die vee­boer kan dus reg­streeks ver­ant­woor­de­lik ge­hou word vir mens­ge­maak­te droog­tes in­dien hy sy wei­veld ver­keerd be­stuur en dit tot ag­ter­uit­gang lei.

Dit is daar­om nood­saak­lik dat wan­neer re­ën val, wat die be­per­ken­de om­ge­wings­fak­tor is wat plant­pro­duk­sie be­paal of be­ïn­vloed, dit so doel­tref­fend moont­lik deur die reg­te plan­te in die­re­pro­duk­sie om­ge­ska­kel word. Dit moet uit­ein­de­lik in rand en sent ver­re­ken word. Daar-

voor moet die vee­boer die wei­plan­te op sy plaas ken ten ein­de die toe­stand of ge­sond­heid waar­in sy veld ver­keer, te kan vas­stel.

E­VA­LU­EER DIE VELD

Voor­dat ’n mens aan e­ni­ge veld­be­stuur­stel­sel kan dink of dit toe­pas, moet jy eers die toe­stand waar­in die wei­veld ver­keer, e­va­lu­eer. Die veld­toe­stand is weer ’n aan­dui­ding van die wei­ding­ka­pa­si­teit, dus die aan­tal die­re wat op die plaas aan­ge­hou kan word.

Die bes­te, al­ge­meen­ste en we­ten­skap­lik­ste kri­te­ri­um wat vir die kwan­ti­fi­se­ring van veld­toe­stand ge­bruik kan word, is die spe­sie- of bo­ta­nie­se sa­me­stel­ling van die plan­te­groei. Ge­woon­lik word ’n waar­de aan el­ke plant­spe­sie toe­ge­ken. Dit word saam­ge­stel uit ’n waar­de vir die e­ko­lo­gie­se toe­stand waar­in die spe­sie hom be­vind, sy voe­dings­waar­de of smaak­lik­heid en pro­duk­sie.

Hier­die to­ta­le tel­ling vir ál die spe­sie­waar­des word dan weer ge­meet teen­oor die waar­des van ’n veld­ver­wy­sings­punt (die i­de­a­le si­tu­a­sie vir daar­die spe­si­fie­ke plan­te­groei-een­heid of ha­bi­tat). Die veld­toe­stand en wei­ding­ka­pa­si­teit van so ’n ver­wy­sings­punt is ge­woon­lik be­kend of kan by ’n wei­ding­kun­di­ge ver­kry word.

Deur die op­na­me­waar­des in ver­band te bring met dié van die veld­ver­wy­sings­punt, kan die aan­tal die­re wat op lang ter­myn op die plaas aan­ge­hou kan word son­der om vel­dag­ter­uit­gang te ver­oor­saak, vas­ge­stel word. Dié lang­ter­myn­wei­ding­ka­pa­si­teits­waar­des moet as vas­te nor­me ge­sien word, maar weens die sei­soe­na­le re­ën­val­va­ri­a­sie, wat ’n nor­ma­le ver­skyn­sel is, be­hoort die wei­ding­ka­pa­si­teit van tyd tot tyd vir die kort ter­myn aan­ge­pas te word.

Die bes­te raad is om steeds ’n kon­ser­wa­tie­we vee­be­la­ding op die plaas te hand­haaf, met an­der woor­de hou die­re­ge­tal­le on­der die lang­ter­myn-wei­ding­ka­pa­si­teit vir die plaas of ge­bied.

VOL­HOU­BAAR­HEID

Dit is dik­wels baie moei­li­ker om ’n be­sluit ten op­sig­te van wei­veld te neem as oor an­der as­pek­te van die boer­de­ry. Dit is om­dat die toe­stand of ge­sond­heid van die veld deur ’n kom­plek­se groep fak­to­re be­ïn­vloed word, soos die kli­maat, grond, plan­te­groei, die­re, e­ko­no­mie en die im­pak van die boer as be­stuur­der.

Die vee­boer moet ken­nis dra van ál hier­die kom­po­nen­te en die in­ter­ak­sies daar­van ten ein­de die wei­ding-e­ko­stel­sel vol­hou­baar te laat funk­si­o­neer, maar die groot om­ge­wings­ver­skil­le wat van plaas tot plaas be­staan, be­klem­toon hoe moei­lik ’n stu­die van wei­veld­di­na­mi­ka werk­lik is.

An­ders as met ak­ker­bou, waar re­sul­ta­te re­la­tief vin­nig waar­ge­neem word, kan ’n ver­keer­de be­sluit met be­trek­king tot wei­veld baie ja­re duur om reg te stel.

Suid-A­fri­ka se kli­maat is oor­heer­send se­mi-a­ried, met ’n ge­mid­del­de re­ën­val van 475 mm per jaar, ver­ge­le­ke met ’n wê­reld­ge­mid­del­de van 860 mm. Boon­op ont­vang on­ge­veer 65% van die land se wei­veld­ge­bie­de min­der as 500 mm re­ën per jaar. Daar is droog­tes meer die re­ël as die uit­son­de­ring.

Een van die be­lang­rik­ste be­gin­sels van vol­hou­ba­re wei­ding­pro­duk­sie in dié droë en half­droë ge­bie­de, is doel­tref­fen­de, vol­hou­ba­re grond­wa­ter­be­stuur. Dit be­rus op die be­gin­sel dat die lae en wis­sel­val­li­ge re­ën­val op­ti­maal deur die reg­te plan­te be­nut moet word. Die be­lang­rik­heid van ’n op­ti­ma­le plant­be­dek­king kan nie oor­be­klem­toon word nie. Dit is een van die be­lang­rik­ste fak­to­re wat af­loop­en grond­ver­lie­se be­ïn­vloed en wat deur die mens be­heer kan word.

Weens vel­dag­ter­uit­gang kan die per­sen­ta­sie van die jaar­lik­se af­loop toe­neem van 3,5% tot 8,7% van die jaar­lik­se neer­slag. Die toe­na­me in op­per­vlakaf­loop en se­di­ment­ver­lies ver­hoog droog­te­ri­si­ko’s en werk “mens­ge­maak­te droog­tes” in die hand. Veld in ’n swak toe­stand is ge­volg­lik ook meer droog­te­sen­si­tief.

’n Mens moet goed wees vir jou me­de­mens, maar el­ke boer moet sorg dat hy el­ke drup­pel wa­ter op sy eie plaas hou en nie laat af­loop na sy buur­man nie.

PRO­DUK­SIE­PO­TEN­SI­AAL

Die pro­duk­sie­po­ten­si­aal van wei­veld kan van­weë groot sei­soe­na­le re­ën­val­s­kom­me­lin­ge baie tus­sen en bin­ne sei­soe­ne wis­sel. Die hand­ha­wing van ’n kon­ser­wa­tie­we vee­be­la­ding op lang ter­myn word aan­be­veel. Die toe­stand waar­in die veld ver­keer, het ook ’n groot in­vloed. Veld in ’n goeie toe­stand kan tot drie keer meer dro­ë­ma­te­ri­aal (DM) pro­du­seer as veld in ’n swak toe­stand, om nie te praat van die be­ter voe­dings­waar­de daar­van nie.

Die be­son­der hoë bo­grond­se pro­duk­sie wat met veld in ’n goeie toe­stand ge­paard­gaan, kan groot­liks aan die ho­ër wor­tel­ge­wig toe­ge­skryf word, wat wa­ter en voe­ding­stow­we doel­tref­fen­der uit die grond op­neem.

Die ge­mid­del­de sei­soe­na­le wor­tel­ge­wig van gras in veld in ’n goeie toe­stand is deur na­vor­sing oor ’n tyd­perk van 37 jaar op 2 341 kg/ha vas­ge­stel (in die sen­tra­le gras­veld­ge­bied). Op veld in ’n swak toe­stand is dit s­legs 615 kg/ha (van­af veld in ’n swak toe­stand ver­kry) ( ).

Die bo­grond­se pro­duk­sie­po­ten­si­aal van die­self­de veld in ’n goeie toe­stand kan van­weë die sei­soens­va­ri­a­sie in re­ën­val van 2 678 kg tot 813 kg DM per hek­taar wis­sel. In­dien die veld eg­ter in ’n swak toe­stand ver­keer, sal die bo­grond­se DM-pro­duk­sie s­legs van 889 kg tot 70 kg/ ha per jaar wis­sel.

Wor­tel­pro­duk­sie is dus heel­wat sen­si­tie­wer vir vel­dag­ter­uit­gang as die bo­grond­se plant­de­le. In die sen­tra­le gras­veld­ge­bied, by­voor­beeld, was die af­na­me in bo­grond­se pro­duk­sie weens vel­dag­ter­uit­gang op lang ter­myn s­legs 1 646 kg/ha, teen­oor ’n ver­lies van 2 235 kg/ha in wor­tel­ge­wig. In die droë, sen­tra­le gras­veld­ge­bied kom daar dus baie meer wor­tels (op ’n dro­ë­ge­wig­ba­sis) voor as bo­grond­se pro­duk­sie.

In nat­ter ge­bie­de be­weeg hier­die twee kom­po­nen­te na­der aan me­kaar. In nat­ter de­le is dit dus nie no­dig vir die plant om wa­ter die­per in die grond­pro­fiel te gaan ont­trek nie. ’n Diep, ver­sprei­de wor­tel­stel­sel hou wel voor­de­le vir die plant in deur­dat dit in droog­te­tye die­per­lig­gen­de grond­wa­ter kan ont­trek. Hoe dro­ër ’n ge­bied is, hoe meer wor­tels (op dro­ë­ge­wig­ba­sis) is daar in ver­hou­ding tot die bo­grond­se ma­te­ri­aal by wei­plan­te.

BES­TE WA­TER­VER­BRUIK

Wa­ter­ver­bruiks­doel­tref­fend­heid (WVD), met an­der woor­de hoe doel­tref­fend wa- ter in DM om­ge­ska­kel word, is drie keer ho­ër by veld in ’n goeie toe­stand as waar die veld swak is. Veld in ’n goeie toe­stand ge­ne­reer in die sen­tra­le gras­veld­ge­bied 2,5 kg DM per hek­taar vir el­ke mm wa­ter ver­bruik, teen­oor s­legs 0,78 kg DM per mm wa­ter ver­bruik by veld in ’n swak toe­stand.

Hier­die swak­ker WVD kan groot­liks toe­ge­skryf word aan die la­er wor­tel­ge­wig en die swak­ker ver­sprei­ding van die wor­tels, wat nie in staat is om wa­ter en plant­voe­ding­stow­we doel­tref­fend uit die grond op te neem nie. Vee­boe­re met veld wat in ’n swak toe­stand is, skep ge­volg­lik hul eie droog­tes. Die WVD kan as ’n goeie in­di­ka­tor van ’n e­ko­stel­sel se pro­duk­ti­wi­teit en ge­volg­lik wei­ding­ka­pa­si­teit be­skou word.

WEI­DING­KA­PA­SI­TEIT

Wei­ding­ka­pa­si­teit is ’n be­grip wat die po­ten­si­aal van ’n plaas of ’n kamp aan­dui, dus hoe­veel die­re daar­op aan­ge­hou kan word. Daar­teen­oor is vee­be­la­ding die aan­tal die­re wat die boer op die plaas in ’n kamp aan­hou, met an­der woor­de sy skat­ting van die veld se po­ten­si­aal. Vir vol­hou­ba­re die­re­pro­duk­sie moet dié be­grip­pe saam in ag ge­neem word.

Vee­be­la­ding is dié ver­an­der­li­ke as­pek waar­oor die vee­boer reg­streeks be­heer het en wat die groot­ste uit­wer­king het op die be­per­king van die om­ge­wings­ri­si­ko’s, die lang­ter­myn-plan­te­groei­sa­me­stel­ling, die­re­pres­ta­sie en die e­ko­no­mie­se voor­de­le vir die boer. Na­vor­sing be­wys on­teen­seg­lik dat daar geen e­ko­no­mie­se en e­ko­lo­gie­se reg­ver­di­ging vir oor­be­la­ding op lang ter­myn be­staan nie, hoe­wel dit op kort ter­myn voor­de­lig kan wees.

Die kans op kon­stan­te voer­vloei met veld wat in ’n swak toe­stand is, is feit­lik nul. Dit hou ge­wel­di­ge be­stuurs­ri­si­ko’s vir die vee­boer in. Die on­doel­tref­fen­de om­ska­ke­ling van re­ën­val in plant­pro­duk­sie deur swak veld dra ook by tot die ver­hoog­de in­ten­si­teit en voor­koms van sei­soe­na­le droog­tes, wat be­stuur in werk­li­ke ramp­droog­te­toe­stan­de ge­wel­dig in­ge­wik­keld maak.

Vol­hou­ba­re die­re­pro­duk­sie en mak­si­mum in­kom­ste per een­heid wa­ter is s­legs haal­baar van­af wei­veld wat in ’n pro­duk­tie­we en sta­bie­le toe­stand ver­keer. By­voor­beeld, die in­kom­ste van­af vleis­bees­te (speen­kalf­stel­sel@R2 000 bru­to­mar­ge per groot­vee-een­heid, 80% speen­per­sen­ta­sie) in die half­droë, sen­tra­le gras­veld be­hoort 69c per mm re­ën­val ver­bruik (R383 per hek­taar) te wees in­dien die veld in ’n goeie toe­stand ver­keer. Op veld in ’n swak toe­stand is dit s­legs 18c per mm re­ën­val ver­bruik (R103 per hek­taar).

Wat wol­ska­pe be­tref, be­hoort hul­le R1,23 per mm re­ën­val ver­bruik (R690 per hek­taar) te ge­ne­reer op veld in ’n goeie toe­stand (@R600 bru­to mar­ge per kleinvee-een­heid, 100% speen­per­sen­ta­sie), teen­oor s­legs 33c per mm (R186 per hek­taar) van­af veld in ’n swak toe­stand.

WOR­TEL­STEL­SEL

Soos wat die toe­stand of ge­sond­heid van wei­veld ver­be­ter, gaan dit ook ge­paard met ’n die­per en be­ter ver­sprei­de wor­tel­stel­sel. By­voor­beeld, in veld in ’n goeie toe­stand kom 21% van die gras­wor­tels in die eer­ste 50 mm van die grond voor. In swak veld is dit 44%. Die mees­te gras­wor-

DIT IS NIE DIE GROOT­TE VAN ’N PLAAS WAT BE­PAAL OF DIT ’N E­KO­NO­MIE­SE EEN­HEID IS NIE, MAAR DIE TOE­STAND WAAR­IN DIE WEI­VELD IS.

tels by veld in ’n goeie toe­stand word tot op 300 mm diep aan­ge­tref, wat 88% van die to­ta­le wor­tel­ge­wig is.

Die op­per­vlak­ki­ger wor­tel­ver­sprei­ding by veld in ’n swak toe­stand bring mee dat dié plan­te groot­liks op oor­le­wing in­ge­stel is. Die pi­o­nier­plan­te kan ge­volg­lik vin­nig re­a­geer op ’n re­ën­bui, maar on­ge­luk­kig is dit van kor­te duur en kan dit nie die­per ge­leë grond­wa­ter ont­trek nie. Daar­teen­oor is die kli­mak­s­plan­te (goeie veld) daar­op in­ge­stel om ’n kon­stan­te pro­duk­sie te hand­haaf – daar­om die die­per en be­ter ver­sprei­de wor­tel­stel­sel.

Hoe­wel die groot­ste per­sen­ta­sie gras­wor­tels by veld in ’n goeie toe­stand in die eer­ste 300 mm aan­ge­tref word en groot­liks vir pro­duk­sie ver­ant­woor­de­lik is, moet die waar­de van die 12% wor­tels wat die­per as dit is en vir oor­le­wing ver­ant­woor­de­lik is, nie on­der­skat word nie. Daar is be­wy­se dat die die­per ver­sprei­de wor­tels doel­tref­fen­der per ge­wigs­een­heid is as die op­per­vlak­ki­ge wor­tels.

Uit bo­ge­noem­de is dit te ver­sta­ne waar­om veld in ’n goeie toe­stand dank­sy die be­nut­ting van op­per­vlak­ki­ge én die­per grond­wa­ter droog­tes be­ter kan han­teer en ’n meer kon­stan­te en ho­ër pro­duk­sie kan hand­haaf. Die ho­ër wor­tel­ge­wig en be­ter ver­sprei­de wor­tel­stel­sels wat by sul­ke veld voor­kom, het ’n groei­krag­ti­ger plant tot ge­volg, daar­om die be­ter wei­ding­ka­pa­si­teit van sul­ke veld.

Die vee­boer be­sit tog die he­le grond­pro­fiel op sy plaas. Waar­om net op die bo­laag boer en swak veld hê? Met die ge­wel­di­ge sty­ging in kos­te moet die vee­boer al­les uit die na­tuur­li­ke hulp­bron­ne pro­beer ver­haal son­der om dit te laat ag­ter­uit­gaan.

Wor­tel­groei vind groot­liks plaas in tye wan­neer die bo­grond­se de­le dor­mant is. Wor­tel­groei is ge­volg­lik ne­ga­tief ge­kor­re­leer met bo­grond­se groei by gras­se. Aan­ge­sien die on­der­grond­se ont­wik­ke­ling twee­de in die ry staan vir die be­skik­baar­heid van groei­re­ser­wes, word die groot im­pak wat oor­be­nut­ting (weens tyds­duur en nie nood­wen­dig vee­ge­tal­le nie) van die bo­grond­se groei op die he­le wei­din­ge­ko­stel­sel het, nie al­tyd deur boe­re be­sef nie. Vir wei­plan­te met ’n swak ont­wik­kel­de wor­tel­stel­sel in droë ge­bie­de met wis­sel­val­li­ge re­ën­val hou dit ’n gro­ter ri­si­ko in om nie te oor­leef nie.

In ’n veld­be­nut­ting­stel­sel moet vol­doen­de rus in­ge­bou word vir die smaak­li­ker plan­te wat die straf­ste ont­blaar word so­dat hul­le hul me­de­din­gings­ver­moë vir wa­ter en voe­ding­stow­we teen­oor die on­smaak­li­ke plan­te kan be­hou. In­dien nie, loop so ’n stel­sel die ge­vaar van ’n spe­sie­ver­an­de­ring, wat la­ter nie vol­hou­ba­re die­re­pro­duk­sie kan ver­se­ker nie.

Wor­tel­ont­wik­ke­ling is ook sen­si­tie­wer vir vel­dag­ter­uit­gang as die bo­grond­se de­le. Die lae wor­tel­ge­wig wat met veld­de­gra­da­sie ge­paard­gaan, is ’n bron van kom­mer om­dat die aanvulling van or­ga­nie­se ma­te­ri­aal (hu­mus) tot die grond s­legs kan plaas­vind deur wor­tel­af­ster­wing. Hier­die sta­di­ge aanvulling van or­ga­nie­se ma­te­ri­aal in swak veld ver­klaar waar­om wei­veld, wan­neer dit eers ’n se­ke­re drem­pel­waa­re van ag­ter­uit­gang be­reik het, lank duur om te her­stel.

SA­ME­VAT­TING

Die doel­tref­fend­heid, kos­te­doel­tref­fend­heid en ri­si­ko waar­mee re­ën­val son­der die ag­ter­uit­gang van die hulp­bron­ne deur wei­plan­te in DM en uit­ein­de­lik in bru­to boer­de­ry-in­kom­ste om­ge­ska­kel word, vorm die kern van die vol­hou­baar­heid van die wei­ding-e­ko­stel­sel.

Te­o­re­ties is die groot­te van ’n vee­plaas met veld in ’n swak toe­stand dus baie klei­ner as wat dit kan wees. Hier­die ver­klei­ning van die op­per­vlak­te sluit vol­gens wor­tel­stu­die­re­sul­ta­te ook die grond­diep­te in. ’n Boer wie se veld ag­ter­uit­gaan, boer ge­volg­lik s­legs op die bo­grond, ter­wyl die die­per be­skik­ba­re grond vir die ber­ging van grond­wa­ter on­be­nut lê. Met wei­veld in ’n goeie toe­stand word die vol­le spek­trum van die grond as na­tuur­li­ke hulp­bron dus be­nut.Dit is dus nie die groot­te van ’n plaas wat be­paal of dit ’n e­ko­no­mie­se een­heid is nie, maar die toe­stand waar­in die wei­veld is.

Die mens het ’n ver­bys­te­ren­de ver­skei­den­heid kri­sis­se op sy kerf­stok weens po­gings om die om­ge­wing na sy wens te ma­ni­pu­leer. Die kort en lank is dus: Boer so­ver moont­lik sáám met die na­tuur.

LINKS: Veld in die sen­tra­le gras­veld­ge­bied wat in ’n uit­ste­ken­de toe­stand is. Dit word oor­heers deur rooi­gras, ’n kli­maks­gras wat ’n dig­te be­dek­king en ’n hoë pro­duk­sie het. Vol­hou­ba­re pro­duk­sie kan ge­hand­haaf word.

ON­DER: In die­self­de om­ge­wing in die sen­tra­le gras­veld is hier­die stuk veld wat in ’n swak toe­stand is. Dit word oor­heers deur pi­o­niers­gras­se met ’n lae pro­duk­sie en yl be­dek­king. In dié ge­val ver­oor­saak die boer vir hom­self droog­te­pro­ble­me.

Uit­ge­was­te wor­tels van gras­plan­te in wei­veld in ver­skil­len­de toe­stan­de. Links is ’n gras­plant wat in swak veld­toe­stan­de ge­groei het en regs een in goeie veld­toe­stan­de.

Prof. Hen­nie Sny­man is ver­bon­de aan die de­par­te­ment vee-, wild- en wei­ding­kun­de, U­ni­ver­si­teit van die Vry­staat.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.