Be­rei só voor vir die dektyd

Die so­mer­dek­tyd vir bees­te is hier, en se­ke­re voor­be­rei­dings is nood­saak­lik om te ver­se­ker koeie en ver­se raak goed be­set so­dat boe­re ’n wins­ge­wen­de on­der­ne­ming in die vol­gen­de so­mer­kalf­tyd sal hê.

Landbou Vee - - Inhoud - NA­VRAE: Prof. Dietmar Holm, e-pos: Dietmar.Holm@up.ac.za.

Boe­re se mik­punt moet wees is om ’n speen­per­sen­ta­sie van 85 te kry, met min­stens 50% van die kal­wers wat in die eer­ste maand van die kalf­tyd ge­bo­re word. Die voor­be­rei­dings wat nou ge­doen word, moet ge­sien word as ’n lang­ter­myn­be­leg­ging, aan­ge­sien dit in die mid­del van 2017 vir boe­re ’n goeie kal­wer­oes gaan ver­se­ker. Dié voor­be­rei­dings sluit in: In­en­tings om die kud­de teen in­fek­sie­siek­tes te be­skerm. Die on­der­soek en se­lek­sie van die teel­bul­le. Die on­der­soek en se­lek­sie van die vrou­li­ke die­re, ver­al die nu­we, jong ver­se wat by die teel­kud­de gaan aan­sluit. Voe­dings­be­stuur.

IN­EN­TING

Dit is die eer­ste stap wat boe­re moet doen, aan­ge­sien dit in mees­te ge­val­le ’n paar we­ke duur vir die­re om ’n sterk im­mu­ni­teit op te bou ná die in­en­ting. Som­mi­ge ent­stow­we, spe­si­fiek som­mi­ge van die le­wen­de ent­stow­we, kan ’n noe­mens­waar­di­ge in­flam­ma­to­rie­se re­ak­sie in die dier ont­lok. ’n Mens wil se­ker maak dat ál hier­die re­ak­sies voor die be­gin van die dektyd uit­ge­woed is. In­en­tings moet dus ver­kies­lik ’n maand voor die dektyd reeds af­ge­han­del wees.

In­en­tings wat voor die dektyd ge­doen moet word, sluit die vol­gen­de in: Bru­cel­lo­se (skraag­do­sis). Bru­cel­lo­se in die na­si­o­na­le bees­kud­de is tans ’n erns­ti­ge pro­bleem, en dit is dus raad­saam om by­ko­men­de in­en­tings teen dié siek­te te doen ten ein­de die kal­wer­oes te be­skerm. (Lees ook die ar­ti­kel op bl. 54.) Ver­se van vier maan­de tot agt maan­de oud moet met Bru­cel­la- ent­stof (stam 19) in­ge­ënt word. Ver­der moet die kud­de ge­reeld deur die staats­vee­arts ge­toets word om te be­ves­tig dat dit as ge­heel ne­ga­tief vir bru­cel­lo­se is. Boe­re kan voor die dektyd al­le nie-drag­ti­ge vrou­li­ke die­re met ’n skraag­do­sis van die RB51-stam van bru­cel­lo­se in­ent om die die­re se im­mu­ni­teit te ver­hoog. Dit sal nie die kud­de teen die in­fek­sie be­skerm nie, maar sal ten min­ste ver­lie­se in die vorm van a­bor­sies be­perk in­dien die siek­te per on­ge­luk in die kud­de be­land. Cam­py­lo- bak­te­ri­o­se ( vi­brio). Vi­bri­o­se is ’n be­lang­ri­ke ve­ne­ries oor­draag­ba­re siek­te van bees­te en kan in ’n groot ma­te suk­ses­vol deur in­en­ting be­kamp kan word. Aan­ge­sien die ent­stow­we wat in Suid-A­fri­ka ge­re­gis­treer is, heel doel­tref­fend is, be­hoort geen kud­des pro­duk­sie­ver­lie­se weens dié siek­te te ly nie. Tog kom die siek­te steeds al­ge­meen voor, en boe­re word aan­ge­raai om eer­der voor­ko­mend op te tree. Die ent­stow­we is baie kos­te­doel­tref­fend­heid – in­dien ál die bul­le en ver­se ge­ënt word, hoef s­legs een kalf meer ge­speen te word in ’n kud­de van 500 koeie om die kos­te te reg­ver­dig. In die siek­ter­ap­por­te­ring van die Her­kou­er­ve­te­ri­nê­re Ver­e­ni­ging van Suid-A­fri­ka (RuVa­sa) wat in Au­gus­tus van­jaar ge­doen is, het vi­bri­o­se skie­lik ’n sterk toe­na­me ge­toon (sien die KAART op bl. 45). Bees­vi­rus­di­ar­ree (BVD) en an­der vi­rus­siek­tes. Die al­ge­me­ne vi­rus­se wat re­pro­duk­sie na­de­lig kan raak, sluit BVD en die bees­her­pes­vi­rus (ti­pe 1) in. Dié vi­rus­se kom baie al­ge­meen in die na­si­o­na­le bees­kud­de voor. In­dien ’n koei of vers nog nooit voor­heen bloot­ge­stel was nie, kan dit baie ska­de­lik wees ty­dens die dektyd of drag­tig­heid. In­dien jy dink dat hier­die siek­tes nog nooit in jou kud­de voor­ge­kom het nie en dus nie ’n ri­si­ko is nie, maak jy ’n groot fout. Dit is juis in sul­ke kud­des waar dié siek­tes die skrik­wek­kend­ste

ge­vol­ge sal hê. Dit is dus ver­al in heel eks­ten­sie­we ge­bie­de en in ge­slo­te kud­des met mi­ni­ma­le bloot­stel­ling aan an­der bees­te waar in­en­ting teen hier­die siek­tes baie be­lang­rik is.

■ Lep­to­spi­ro­se. Nes die vi­rus­siek­tes, kom lep­to­spi­ro­se wyd oor Suid-A­fri­ka voor. Dit kan ver­lie­se aan drag­tig­heid ver­oor­saak, wat jou wins kan vreet. Kom­bi­na­sie-ent­stow­we is vir be­sker­ming teen lep­to­spi­ro­se ge­re­gis­treer.

■ Cory­ne­bacte­ri­um/Acti­nomy­ces. ’n Ou pro­bleem wat el­ke nou en dan kop uit­steek, is be­smet­ting met die bak­te­rie Tru­e­pe­rel­la pyo­ge­nes. Hier­die or­ga­nis­me het al ver­skeie na­me ge­had en is be­kend vir die rol wat dit speel in ab­ses­se by bees­te. Ver­al by jon­ger die­re, en ver­al in kud­des waar ab­ses­se al­ge­meen voor­kom, is daar ’n be­te­ke­nis­vol­le ri­si­ko vir a­bor­sies weens be­smet­ting van die fe­tus met dié or­ga­nis­me. Die ent­stof is on­ge­luk­kig nie hoogs doel­tref­fend nie. Her­haal­de in­en­tings word aan­be­veel, as­ook ’n skraag­do­sis voor die dektyd.

■ T­ri­cho­mo­ni­a­se. Soos bru­cel­lo­se, is t­ri­cho­mo­ni­a­se tans ’n groot pro­bleem in Suid-A­fri­ka. Die skrik­wek­ken­de voor­koms van die siek­te kan in RuVa­sa se siek­ter­ap­por­te­ring (www.ruva­sa. co.za/di­se­a­se-re­por­ting/) ge­sien word. In­en­ting teen t­ri­cho­mo­ni­a­se word in die al­ge­meen net voor­ge­stel wan­neer daar ’n pro­bleem in ’n kud­de is. Boe­re word aan­ge­raai om hul kud­de­vee­arts hier­oor te raad­pleeg. Hoe­wel die ge­re­gis­treer­de t­ri­cho­mo­ni­a­se-ent­stof kan help om ver­lie­se in die vorm van re­sorp­sies en a­bor­sies te be­perk, be­skerm dit on­ge­luk­kig nie ’n kud­de teen die in­fek­sie nie. Die ge­reel­de en ak­ku­ra­te toet­sing van bul­le deur die vee­arts is dus nood­saak­lik.

■ Drie-dae-sty­we­siek­te. Hier­die vi­rus­siek­te, wat deur by­ten­de in­sek­te oor­ge­dra word, kan ramp­spoe­di­ge ge­vol­ge hê wan­neer ’n uit­bre­king ty­dens die dektyd voor­kom. Dit is juis in die so­mer­dek­tyd wan­neer groot ska­de dik­wels voor­kom as ver­al ver­se nie ge­ënt was nie. Ou­er koeie is dik­wels ge­sout van­weë die al­ge­me­ne jaar­lik­se voor­koms van die siek­te, maar ver­se wat vir die eer­ste keer bul toe gaan, as­ook die teel­bul­le, be­hoort voor die so­mer­dek­tyd ge­ënt te word.

■ An­der in­fek­sie­siek­tes. In­dien die kud­de nog nie teen die al­ge­me­ne siek­tes, soos knop­vel-, lam-, spons- en milt­siek­te, as­ook slenk­dal­koors, ge­ënt is nie, moet dit drin­gend ge­doen word.

BUL­LE

Een van die ak­sies wat die groot­ste im­pak op die suk­ses van ’n teel­tyd by bees­te kan hê, is om die bul­le deur ’n vee­arts te laat on­der­soek vir teel­ge­skikt­heid. Die doel hier­van is om bul­le wat ’n ri­si­ko vir swak pres­ta­sie in die ko­men­de dektyd het, uit die teel­kud­de te haal.

Goeie be­plan­ning is no­dig, aan­ge­sien die bul­le ver­kies­lik ’n maand voor die be­gin van die dektyd on­der­soek moet word. In­dien dit baie lan­ger as ’n maand voor­af ge­doen word, be­staan die moont­lik­heid dat iets in­tus­sen met die bul kon ver­keerd ge­gaan het, ver­al teen die ein­de van die dektyd.

Aan die an­der kant, in­dien dit s­legs ’n paar dae voor die dektyd ge­doen word en daar ’n pro­bleem is, is daar nie ge­noeg tyd om al­ter­na­tie­we te oor­weeg son­der dat die be­gin van dektyd uit­ge­stel word nie. Die uit­stel van die be­gin van die dektyd kan erns­ti­ge fi­nan­si­ë­le im­pli­ka­sies hê. Die an­der be­lang­ri­ke re­de waar­om die on­der­soek nie te laat ge­doen moet word nie, is om te ver­se­ker die vee­arts het ge­noeg tyd om die re­le­van­te la­bo­ra­to­ri­um­re­sul­ta­te te­rug te kry ten ein­de be­tyds ’n sin­vol­le ver­slag op te stel.

Dit is be­lang­rik om te ver­dui­de­lik wat be­doel word met ’n teel­ge­skik­heids­on­der­soek. In boe­re­taal praat ons van ’n vrug­baar­heids­on­der­soek, maar dié be­grip is ver­keerd. Vir ’n bul om vrug­baar te wees, moet hy ’n koei of vers kan drag­tig kry. ’n Bul wat teel­ge­skik is, is een wat deur die loop van die dektyd sy werk

met ge­mak en suk­ses­vol op die veld sal kan doen. Dit be­hels dus heel­wat meer as die toets van die bul se se­men.

RuVa­sa ge­bruik ’n stel­sel waar­aan meer as 250 vee­art­se reg­oor Suid-A­fri­ka deel­neem (RuVa­sa Bull Po­wer) waar­mee die teel­ge­skikt­heid van bul­le be­paal word. Hier­die stel­sel is ge­grond op ro­buus­te kli­nie­se toet­se met we­ten­skap­lik be­we­se re­sul­ta­te en word op ’n een­vor­mi­ge ma­nier deur al­le vee­art­se toe­ge­pas. RuVa­sa se nu­we ka­te­go­ri­se­ring van bul­le, vol­gens hier­die toet­se, word ge­doen soos in die TA­BEL hier­bo aan­ge­dui.

Dit is on­moont­lik om ak­ku­raat te voor­spel wat die uit­koms van ’n dektyd gaan wees op grond van s­legs die teel­ge­skikt­heid van die bul­le, aan­ge­sien die drag­tig­heids­per­sen­ta­sie van ’n he­le klomp an­der fak­to­re af­hang. Ons kyk dus eer­der na die prog­no­se vir teel­ge­skikt­heid ge­grond op die vee­arts se vol­le­di­ge on­der­soek. Daar­vol­gens kan ons sê dat ’n bul wat ser­ti­fi­seer­baar is, met vry­moe­dig­heid ge­bruik kan word. Dit is eg­ter steeds die ge­brui­ker van die bul se ver­ant­woor­de­lik­heid om te kyk hoe die bul werk en om te be­ves­tig dat hy die koeie suk­ses­vol dek.

VROU­LI­KE DIE­RE

Van­self­spre­kend sal dit ’n ver­mor­sing van die bul­le se e­ner­gie wees in­dien hul­le by ’n trop koeie in­ge­jaag word waar­van 50% reeds drag­tig is. Dit is dus nood­saak­lik, ver­naam by kud­des wat meer as een dektyd per jaar het, om eers drag­tig­heids­on­der­soe­ke te laat doen ten ein­de die drag­ti­ge koeie uit die teel­kud­de te ver­wy­der. Dit klink dalk te een­vou­dig om waar te wees, maar in­dien jy die kos­te gaan uit­werk om bul­le on­no­dig aan te hou, is dit heel­wat goed­ko­per om die drag­ti­ge koeie te ver­wy­der.

In som­mi­ge ge­val­le is dit ook raad­saam om se­ke­re koeie wat be­mark moet word (weens ou­der­dom of an­der pro­ble­me) uit die teel­kud­de te ver­wy­der voor die dektyd be­gin. Dit is hart­seer om te sien hoe ge­reeld drag­ti­ge koeie ge­slag word.

Wat ver­se be­tref, is daar heel­wat meer wat ge­doen kan word be­tref­fen­de se­lek­sie voor die dektyd. Ver­se dien as ver­van­gings­die­re vir die koei­kud­de, maar dik­wels hou hul­le ’n ri­si­ko in weens kalf­pro­ble­me as­ook ver­se wat nog nie pu­ber­teit be­reik het aan die be­gin van die dektyd nie. Hoe­wel dit kor­rek toe­ge­pas moet word, kan pel­vis­me­tings en voort­plan­tings­ka­naal-pun­te­toe­ken­nings wat deur die vee­arts ge­doen word, nut­tig wees om ver­se uit die teel­kud­de te hou wat la­ter pro­ble­me kan ver­oor­saak.

Nu­we na­vor­sing by die fa­kul­teit vee­art­se­ny­kun­de, U­ni­ver­si­teit van P­re­to­ria, het be­wys dat die pel­vis­af­me­tings, wan­neer dit ge­kor­ri­geer word vir die ge­wig van die vers, ’n goeie voor­spel­ler is vir kalf­ge­mak en ’n ho­ër drag­tig­heid­sy­fer by ver­se. Ge­vor­der­der bees­boe­re word aan­ge­raai om dit as ’n ver­de­re be­stuurs­op­sie op die proef te stel.

Die ge­bruik van ’n bul met kor­rek­te teel­waar­des vir kalf­ge­mak bly eg­ter nood­saak­lik en kan saam met die ge­bruik van pel­vi­me­trie heel­wat ge­moeds­rus ver­se­ker. Ont­hou dat ver­lie­se weens kalf­pro­ble­me nie be­perk word tot die ver­lies aan die kalf en/of die koei of vers nie, maar dat kal­wers wat by ge­boor­te ge­trek is, ’n swak­ker prog­no­se vir oor­le­wing tot by speen­tyd het en ook swak­ker groei.

VOE­DINGS­BE­STUUR

Dit is we­ten­skap­lik be­wys dat die kon­di­sie van koeie en ver­se aan die be­gin van en ty­dens die dektyd ’n be­lang­ri­ke uit­wer­king op die drag­tig­heids­per­sen­ta­sie het.

Aan­vul­len­de voe­ding is in die mees­te ge­val­le kos­te­doel­tref­fend, selfs as die kud­de reeds in ’n re­de­li­ke kon­di­sie is. Soos met tal­le an­der pro­duk­sie­mid­de­le, is dit soms moei­lik om te be­sluit om uit­ga­wes aan te gaan, aan­ge­sien die voor­deel eers oor 18 maan­de dui­de­lik sal wees.

Die aanvulling van ma­kro- en mi­kro­mi­ne­ra­le, ver­al fos­faat, is nood­saak­lik (lees die ar­ti­kel op bl. 24). Te­kor­te aan dié mi­ne­ra­le kan tot ui­ters swak re­pro­duk­sie­pres­ta­sie by bees­te lei. Raad­pleeg jou voe­ding­kun­di­ge of vee­arts om spe­si­fie­ke aan­be­ve­lings vir el­ke kud­de te maak.

Om saam te vat, bees­boer­de­ry in van­dag se me­de­din­gen­de e­ko­no­mie­se kli­maat be­te­ken nie meer net dat die bul­le by die koeie ge­sit word nie. Dit is ’n in­ge­wik­kel­de pro­ses wat deeg­lik be­stuur moet word om te ver­se­ker die kud­de pres­teer op­ti­maal. Kom ons spring aan die werk!

BO: Die ge­bruik van die Ri­ce Pel­vi­me­ter om vrou­li­ke die­re se pel­vis te meet, is ’n in­gry­pen­de pro­se­du­re en moet s­legs deur ’n vee­arts ge­doen word.

Prof. Dietmar Holm is ver­bon­de aan die de­par­te­ment pro­duk­sie­dier­stu­dies, fa­kul­teit vee­art­se­ny­kun­de, U­ni­ver­si­teit van P­re­to­ria.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.