Ek­s­ten­sie­we plaas, in­ten­sie­we den­ke

Wan­neer die droogte knyp, pak mnr. S­te­fan Eras­mus pro­jek­te op die plaas aan wat pro­duk­sie sal aan­vuur wan­neer die re­ën weer val. Dank­sy uit­ste­ken­de veld- en wa­ter­be­stuur het dié Oos-Kaapse Jongboer van die Jaar se plaas in die af­ge­lo­pe 17 jaar nie een kee

Landbouweekblad - - Lbw Vee - NAVRAE: Mnr. S­te­fan Eras­mus, e-pos: ste­fan­fon­tein@gmail.com; sel 082 446 6908.

Hul­le boer eks­ten­sief, maar le­wer hul pro­duk­te in­ten­sief.

Mnr. S­te­fan Eras­mus (33), die Oos-Kaapse Jongboer van die Jaar van die plaas Be­skuit­fon­tein by Mid­del­burg, hou daar­van om só te dink aan sy Ka­roo­boer­de­ry. Hul­le boer met 2 000 Merino-ooie en 70 Bons­ma­ra­koeie en het 90 ha aan­ge­plan­te weiding.

Met uit­ste­ken­de veld­be­stuur, fyn be­plan­ning en pre­si­sie­boer­de­ry­prak­ty­ke kry hy dit reg om jaar ná jaar waar­de toe te voeg tot el­ke hek­taar van die 8 000 ha waar­op hy die af­ge­lo­pe tien jaar boer.

“Vol­hou­baar­heid is vir ons ui­ters be­lang­rik, of dit nou met wa­ter of weiding is. Dit is al­tyd ons ver­trek­punt,” sê hy.

Se­dert hy by die boer­de­ry aan­ge­sluit het, het hy on­der meer ’n mo­der­ne lam­skuur laat op­rig. En dank­sy doel­tref­fen­der be­sproei­ings­prak­ty­ke, plan­ne om wa­ter te be­spaar, vol­ge­houe wei­dings­be­stuur, veld­her­stel en deur­lo­pen­de be­mar­king kry hy dit reg om die boer­de­ry op ’n nu­we pad van groei te s­tuur.

LEWENSPAAIE

S­te­fan is op Mid­del­burg ge­bo­re en het die groot­ste deel van sy la­er­skool­loop­baan daar deur­ge­bring.

In graad se­we het hy ’n leer­der aan St. Andrew’s Col­le­ge op Gra­ham­stad ge­word. “Dit was ’n taam­li­ke aan­pas­sing, want in daar­die sta­di­um kon ek nie eens ‘yes’ of ’no’ sê nie, maar dit was ’n baie goeie er­va­ring.

Ons is vier kin­ders en twee van my sus­sies was op u­ni­ver­si­teit, ter­wyl ek in ’n pri­va­te skool was. Ons va­kan­sies het nie oor­een­ge­stem nie en ek het nooit my sus­sies ge­sien nie. In graad tien is ek toe na G­rey-kol­le­ge in Bloem­fon­tein, waar ek in 2002 ge­ma­tri­ku­leer het.”

Ná skool het Ma­tie­land ge­wink, waar hy be­dryfsin­ge­ni­eurs­we­se gestudeer en in die Si­mons­berg-mans­kos­huis tuis­ge­gaan het. In sy vier­de jaar het hy sy stu­dies ge­staak. Des­tyds was dit ’n te­leur­stel­ling, maar ti­pies aan S­te­fan het hy gou ’n les ge­vind om daar­uit te haal.

“Dit het my ’n ruk­kie ge­neem om daar­oor te kom. Dit is sim­pel om nie jou graad klaar te maak nie, maar uit­ein­de­lik was dit vir my no­dig om deur so ’n mis­luk­king te gaan. Ek sou op ’n heel an­der plek ge­wees het as ek graad ge­vang het. Ek sou tien teen een nie plaas toe ge­kom het nie. Op snaak­se ma­nie­re loop goed tog in die reg­te rig­ting; dis nou maar hoe dit is. Soms vat dit ’n dag of twee om dit te be­sef, te ver­werk en weer aan te gaan, maar ná ’n ruk­kie is jy weer ge­luk­kig in jou eie vel,” sê hy by­na fi­lo­so­fies.

Hy het vir ’n kort ruk­kie as ’n gids op die Oran­je­ri­vier gaan werk om sy “kop skoon te kry” en in 2007 het S­te­fan by die boer­de­ry aan­ge­sluit. Die u­ni­ver­si­teit van die le­we se deu­re het hier vir hom oop­ge­swaai.

“Ek het des­tyds vrees­lik baie ge­lees. ’n Mens word op ’n plaas groot, maar jy weet eint­lik niks van plaas­be­stuur af nie. By­voor­beeld, wat is kon­tant­vloei? Ek het dit op u­ni­ver­si­teit ge­leer, maar dit het nie vir my be­lang­rik ge­lyk nie,” ver­tel S­te­fan, wat die vyf­de ge­slag in die fa­mi­lie is wat boer (die der­de ge­slag op Be­skuit­fon­tein).

“Ek het hand­boe­ke en boe­ke be­gin deur­werk – se­ker meer as wat ek op u­ni­ver­si­teit ge­doen het – en baie kur­sus­se ge­doen, on­der meer by die Land­bou­kol­le­ge Groot­fon­tein. Ek het ook baie rond­ge­ry, men­se ont­moet en kon­tak­te op­ge­bou. As jy ná u­ni­ver­si­teit of kol­le­ge net plaas toe gaan en by jou pa leer en nie ver­der as die dorp gaan nie, gaan jou vi­sie ver­nou en ook jou kans om be­ter te vaar. Ek het se­ker ge­maak ek ver­breed my ken­nis.”

S­te­fan sê die tyd ná u­ni­ver­si­teit is vir e­ni­ge jong mens ’n moei­li­ke sta­di­um. “Jy dink jy weet baie, maar jy ver­staan nie hoe min jy eint­lik weet nie.”

Dit is waar sy na­lees­werk nut­tig te pas ge­kom het.

“Ge­luk­kig is my pa, Pie­ter, nie so nie, maar as hy met my sou praat en sê dís hoe ons ’n ding doen, ons doen dit al ja­re so en ons hou net so daar­mee aan, kon ek da­rem vir hom sê dié ou­ens doen dit en an­der doen

dat, hoe­kom nie ons ook nie? Wan­neer ek ’n i­dee aan hom moes ver­koop, het dit op die­self­de neer­ge­kom. Hy het al­tyd 84 re­des ge­had waar­om my i­dee nie sou werk nie, en dan moes ek dit ver­de­dig.

“As ek terugkyk, be­sef ek hy het dit reg be­na­der. Ja, jy kan nie boer son­der die wys­heid en er­va­ring wat daar met­ter­tyd op ’n plaas op­ge­doen is nie, maar as al­mal ook net pre­sies aan­hou boer soos hul ou­ers …”

SLIM OPVOLGBEPLANNING

Reg van die be­gin af was opvolgbeplanning be­lang­rik vir Pie­ter en S­te­fan. Hul­le het wyd met sa­ke­ken­nis­se en vrien­de bin­ne én bui­te die landbou ge­sels – ook met die­ge­ne wat nie suk­ses­vol was met opvolgbeplanning

nie – om met die bes­te moont­li­ke plan vo­ren­dag te kom.

“Ek het aan­vank­lik teen ’n ska­me­le sa­la­ris vir my pa ge­werk. Reg­tig, ek het net ’n bie­tjie meer as die mi­ni­mum loon ver­dien om­dat ek da­rem kon bak­kie be­stuur!

“So­wat se­we jaar gelede het ons ’n ven­noot­skap ge­sluit. Ek het steeds teen ’n ge­rin­ge sa­la­ris ge­werk, maar el­ke jaar het 10% van die boer­de­ry se los ba­tes – vee, ge­reed­skap en so aan – deel ge­word van my pak­kie. Toe ons by 50% kom in 2015, het ek die plaas en die an­der helf­te van die los ba­tes by my pa be­gin oor­koop.”

Op dié ma­nier het Pie­ter én S­te­fan tyd ge­had om hul­le vir hul nu­we rol­le voor te be­rei.

“Ek het ge­weet ek gaan nie vir al­tyd net meer as R4 000 per maand ver­dien nie, want ek het ge­weet ek werk vir iets. Daar was ’n vas­ge­stel­de af­sny­punt waar ek my van my ven­noot sou moes los­maak en op my eie aan­gaan. Dit het my ook tyd ge­gee om er­va­ring op te doen en ken­nis op te bou oor die spe­si­fie­ke be­sig­heid se ins and outs.”

Pie­ter, aan die an­der kant, kon stel­sel­ma­tig aan die i­dee ge­woond raak om die lei­sels oor te gee.

“Dit werk nie as die seun eers op ’n an­der plek werk en dan plaas toe kom wan­neer Pa waai nie. Die kor­po­ra­tie­we ge­heue is go­ne. Kun­dig­heid en er­va­ring gaan ver­lo­re, so­veel so dat die plaas eint­lik tien jaar ag­ter­uit­gaan. By ons het die oor­gang so ge­beur dat daar ba­sies geen on­der­bre­king was nie, slegs vor­de­ring. Ek het in­ge­kom met ’n paar nu­we i­dees en goed­jies, maar is te­rug­ge­hou deur die ou ken­nis. Tot ek op ’n punt ge­kom het waar ek self die ont­le­dings kon doen.”

Hy be­trek steeds sy pa by be­sluit­ne­ming, al woon Pie­ter en ma A­let­ta net so­wat vier maan­de van die jaar op die plaas en die res van die tyd op Jef­freys­baai.

S­te­fan ver­dui­de­lik dat “al­les in die le­we maar ’n S-kur­we het”. Eers draai die wie­le sta­dig, dan vind eks­po­nen­si­ë­le groei plaas en dan be­gin dit weer af­plat. Dan verg dit ’n nu­we in­spui­ting so­dat die pro­ses hom kan her­haal.

“Ons kon die oor­gang maak net toe die S-kur­we be­gin af­plat het en ek kon die vol­gen­de groei­kur­we vat, al voel dit nie al­dag of din­ge vin­nig ge­noeg ge­beur nie.”

S­te­fan se on­ge­duld is heel­te­mal on­ge­grond. Daar­van ge­tuig die ul­tra­mo­der­ne lam­ge­rief wat hy op­ge­rig het om pro­duk­sie ’n goeie hup­stoot te gee (lees die ar­ti­kel “Jong boer se lam­skuur maak be­stuur ’n ple­sier” in ver­le­de week se uit­ga­we).

BOER SAAM MET DROOGTE

In die Ka­roo moet ’n mens gou leer om saam met droog­tes te boer. Dit is een van die les­se wat S­te­fan by sy pa en ou­pa ge­leer het. Pie­ter het deur vier of vyf erns­ti­ge droog­tes ge­boer. Nou kry S­te­fan sy eer­ste proe­sel­tjie van die bit­ter smaak wat droogte kan laat, maar dank­sy die goeie grond­slag wat die vo­ri­ge twee ge­slag­te op die plaas ge­lê het, hou hy kop bo wa­ter.

In die af­ge­lo­pe 17 jaar het droogte nie pro­duk­sie op Be­skuit­fon­tein be­na­deel nie – iets wat S­te­fan aan be­stuur en be­plan­ning toe­skryf.

“Ons wei­ding­be­stuurs­pro­gram is we­ten­skap­lik uit­ge­werk. Dit is aan­pas­baar in droog­te­tye en haal die raai­werk uit die be­stuur van jou veld. My pa het dit saam met kun­di­ges, soos dr. Louis du Pi­sa­ni van die Na­si­o­na­le Wol­kwe­kers­ver­e­ni­ging, ont­wik­kel toe hy Vlak­fon­tein, die buur­plaas, by­ge­koop het.

“Die mees­te droog­tes op pla­se is son­der twy­fel self­ge­maak. As jy in el­ke de­ka­de een van die twee droog­tes wat ons maar hier in die Ka­roo kry, deur goeie be­stuur kan uit­ska­kel, maak jy ’n groot ver­skil. As jy twee of drie kan uit­ska­kel en net een vang jou in 17 jaar, dan het jy ver­al ’n ver­skil ge­maak,” sê S­te­fan.

Hy boer in die ge­bied wat as die oos­te­li­ke Bo-Ka­roo ge­klas­si­fi­seer word. Dit is ge­leë waar die gras­veld en die Na­ma-Ka­roo by­me­kaar­kom. Daar­om het hul­le ’n goeie meng­sel bos­sie- en gras­veld op die plaas. Die ge­bied se ge­mid­del­de re­ën­val is ook ef­fens ho­ër, so­wat 420 mm per jaar. Net 100 km wes daal die ge­mid­del­de re­ën­val tot 280 mm per jaar.

Die plaas se dra­krag is 2,5 ha per klein­vee-een­heid (KVE) of 15 ha per grootvee-een­heid (GVE). Hy hou sy bees­kud­de klein met die oog op droog­te­ja­re. “Ons voel wel die droog­tes, maar ons speen­per­sen­ta­sie bly 95, droog of nie droog nie,” sê S­te­fan.

In die eer­ste ses maan­de van die jaar word el­ke kamp op die plaas een keer be­wei in ’n twee­maan­de­si­klus. (Die om­ge­wing kry ge­woon­lik in die laat­so­mer en herfs re­ën.)

In die daar­op­vol­gen­de ses maan­de laat be­wei hy twee van die drie groe­pe kam­pe vir ’n tyd­perk van drie maan­de. Die vee bly in die nie-groei­tyd­perk lan­ger in ’n kamp om­dat hul­le dan nie so­veel ska­de kan aan­rig nie.

Daar is nog ’n si­klus in Ja­nu­a­rie en Fe­bru­a­rie van die vol­gen­de jaar.

“Dit be­te­ken el­ke kamp word twee keer in ’n si­klus van 14 maan­de be­wei. Ons het baie kam­pe – so­wat 150 – en al­mal is in e­ko­lo­gie­se een­he­de op­ge­deel, naam­lik vlak­te­kam­pe, bui­te­veld en berg­kam­pe.

“Plant- en ter­rein­ti­pes is ook in ag ge­neem so­dat ska­pe nie se­lek­tief vreet in ’n kamp nie,” ver­tel S­te­fan.

Sy vrou, Yo­lan­di, is ’n her­stel-e­ko­loog wat tans aan haar dok­tors­graad werk. Dié stel­sel dra ook haar goed­keu­ring weg. “Dit is aan­pas­baar vol­gens hoe dit re­ën en hoe die plan­te groei. Goeie wei­dings­be­stuur kan jou ’n ek­stra groei­tyd gee in droog­te­tyd.”

Wan­neer dit droog word, wei die ska­pe eer­ste in ’n kamp en dan die bees­te. Die tyd­per­ke tus­sen be­wei­ding word ook ge­rek as die re­ën be­gin weg­bly. In die groei­tyd maak S­te­fan eg­ter die trop­pe so groot as moont­lik. Dan loop die Merino’s en die Bons­ma­ras vir 10-14 dae saam in ’n kamp voor die kud­des ver­skuif word. Die suk­ses van die stel­sel spreek van­self. “Van­jaar is die eer­ste keer in 17 jaar wat ons no­dig het om eks­ten­sief by­voe­ding te gee. Ver­le­de jaar was dit hel droog, maar toe het ek be­ter ge­vaar op my veld as van­jaar. Van­jaar het ons geen voe­dings­waar­de in die veld nie. Ons het in Fe­bru­a­rie 180 mm re­ën ge­had, en daar­na nog niks weer nie. Wat dus nou hier staan, is ver­droog­de gras en nie staan­de hooi, soos dit be­hoort te wees, nie. Ek voer nou dat dit bars!

“Ek kan da­rem nog bin­ne die wei­dings­pro­gram bly met die mi­ni­mum by­voe­ding. Om te dink jy kan in die Ka­roo vir 17 jaar die­self­de pro­duk­sie hand­haaf en aan­gaan as­of el­ke jaar ’n op­ti­ma­le jaar is . . . Dit is eint­lik ab­surd! Ge­woon­lik kan ’n mens dit nie vyf jaar lank doen nie, maar dank­sy be­stuur en be­plan­ning kry ons dit min of meer reg.”

PRO­JEK­TE IN DROOG­TE­TYD

’n Boer moet ook sorg dat droogte nie met sy kop be­gin spe­le­tjies speel nie.

“Ons fi­lo­so­fie is dat jy droog­te­tye moet ge­bruik om pro­jek­te aan te pak wat jou plaas op­bou. In droog­te­tye het jy meer tyd, want jy hoef nie so baie lu­sern te sny nie en jy hoef nie ska­pe el­ke drie, vier we­ke te ent en te do­seer nie. Dan moet jy ’n pro­jek aan­pak wat jou so be­sig hou dat jy nie tyd het om saans in sak en as te sit nie. Jy moet so moeg wees, jy moet som­mer wil uit­pass in die stort!”

Dít hou die swart hon­de weg en boon­op, wan­neer die droogte ge­breek is, vuur die plaas op al sy sil­lin­ders.

“As jy pro­jek­te in be­si­ge boer­de­ry­tye aan­pak, kan jy in elk ge­val nooit die mak­si­mum pro­duk­sie na­jaag nie, want dan is jy be­sig met an­der goed wan­neer jy eint­lik moet boer, en wan­neer dit droog is, het jy niks om te doen nie.

“Ek dink dit is ’n goeie fi­lo­so­fie. Jy kan tog nie ’n dam reg­maak as dit vol wa­ter is nie. Jy kan dit net doen as dit droog is. Dít is wat Ka­roo-er­va­rings jou leer.” Die e­ko­loog in Yo­lan­di tree weer in. “Veld­her­stel is ’n voor­beeld van so ’n pro­jek. As ’n mens dit nie ’n voor­rang­saak maak nie, gaan jou veld net aan­hou ag­ter­uit­gaan en jou pro­duk­sie gaan daar­on­der lei. Her­stel is een van die bes­te ma­nie­re op die plaas om pro­duk­sie te ver­hoog.

“Be­hal­we veld­be­stuur, wat ’n pas­sie­we ma­nier van her­stel is, het S­te­fan se ou­pa en pa ook baie keer­dam­me ge­bou. S­te­fan doen ook baie e­ko­lo­gie­se werk om die wa­ter op stra­te­gie­se plek­ke op te dam. Dit maak ’n reu­se­ver­skil. Die waar­de wat per hek­taar met her­stel­werk by­ge­sit word, is e­norm. Men­se be­sef dit nie. Die klink dalk na baie geld om die werk te doen, maar met ons ti­pe re­ën­val maak ’n keer­dam of ’n -wal op die reg­te plek gou ’n we­sen­li­ke ver­skil.”

DRUP­PEL VIR DRUP­PEL

Wa­ter­be­stuur is dui­de­lik baie be­lang­rik vir die eg­paar. Ver­le­de jaar ty­dens die droogte was S­te­fan se pro­jek om ’n grond­dam met PVC-dam­voe­ring uit te voer. Die voe­ring is 4 mm dik en het UV-be­sker­ming om dit teen son­brand te be­skerm.

“Ons gaar af­loop­wa­ter bo­gronds in vier dam­me op en het ook ’n paar sterk boor­ga­te en fon­tei­ne op die plaas. Een van die dam­me is ’n se­ment­dam wat 1,2 mil­joen li­ter wa­ter hou. Ek het ook al­le oop grond­vo­re ver­an­der so­dat die fon­tein­wa­ter nou in PVC-py­pe tot in die dam­me loop en daar nie ’n drup­pel ver­lo­re gaan nie.”

Met die wa­ter plant S­te­fan so­wat 90 ha lu­sern (vir be­wei­ding en ba­le), gras­kla­wer­wei­ding en win­ter­wei­ding.

“Ons fon­tei­ne word baie ster­ker in die win­ter om­dat daar min­der ver­dam­ping plaas­vind en die plan­te wat trans­pi­reer, nie meer ak­tief is nie. Ons het dan baie ek­stra wa­ter. Daar­om plant ons baie weiding in die herfs en win­ter vir die lam­tye in Mei, Au­gus­tus en No­vem­ber, wan­neer gras­kla­wer en lu­sern die ba­sis (van ons voer­vloei­pro­gram) vorm.”

Om sy wa­ter­voor­raad selfs ver­der te rek, is hy be­sig om die ou vloed­lan­de, wat Pie­ter des­tyds met la­ser laat uit­meet het en eint­lik steeds goed werk, sta­dig maar se­ker na Per­ma­set-spui­te om te ska­kel. Hy rig ook ’n paar spil­pun­te op.

“Ge­la­ser­de vloed­lan­de is taam­lik doel­tref­fend, want wind, waar­van ons baie het, be­ïn­vloed dit nie. As jy eg­ter iets moet laat ont­kiem, ver­al as dit droog was en die grond lank ge­lê het, verg dit miljoene li­ter wa­ter om daar­die land nat te kry met vloed­be­sproei­ing.

“As jy ’n spuit ge­bruik, kan jy kies om een of twee keer per week net 7 mm of 10 mm te gee p­leks van 100 mm. Ook, as jy so baie wa­ter gee, is die kor­sie ná ’n week weer te hard vir ’n saai­ling om deur te kom. Dan moet jy wéér wa­ter gee. Dit is on­ge­loof­lik hoe­veel meer weiding jy kan plant deur an­ders te be­sproei.”

Mi­ni­mum­be­wer­king maak ook ’n groot ver­skil in hul wei­dings­ro­ta­sie, ver­tel S­te­fan. Hul­le het ver­skeie be­wer­kings­werk­tuie met ’n geen­be­wer­kings­plan­ter ver­vang en daar­deur die kool­stof­in­houd in die grond ver­hoog, die wa­ter­in­drin­ging ver­be­ter en boon­op die­sel­ver­bruik ge­hal­veer.

‘Om te dink jy kan in die Ka­roo vir 17 jaar die­self­de pro­duk­sie hand­haaf en aan­gaan as­of el­ke jaar ’n op­ti­ma­le jaar is . . . Dit is eint­lik ab­surd!’

Mnr. S­te­fan Eras­mus in die veld op Be­skuit­fon­tein. Hy volg ’n wei­ding­stel­sel wat aan­pas­baar is by droog­tes, maar ook help om die raai­werk uit veld­be­stuur te haal.

BO: Die Bons­ma­ra­kud­de word klein ge­hou — so­wat 70 koeie — maar die kud­de se speen­per­sen­ta­sie is selfs in droog­te­tye 95. Voor­heen het hul­le met Sim­men­ta­lers ge­boer, maar die lig­ter Bons­ma­ras vaar be­ter op die Ka­roo­veld.

LINKS: Die plaas het heel­wat wa­ter dank­sy fon­tei­ne en boor­ga­te. Die fon­tein­wa­ter is skoon en soet.

Dié dam is ver­le­de jaar met PVC-voe­ring uit­ge­voer om te keer dat wa­ter ver­lo­re gaan. Dit was wat S­te­fan ’n “droog­te­pro­jek” noem.

S­te­fan plant so­wat 90 ha weiding. Waar voor­heen hoof­saak­lik vloed­be­sproei­ing ge­bruik is, is hy be­sig om dit oor te ska­kel na Per­ma­set-spui­te, wat meer wa­te­r­e­ko­no­mies is.

S­te­fan sit sy ou­pa en pa se ge­woon­te voort om keer­wal­le te maak. Só het hul­le al heel­wat veld ge­wen en waar­de tot die plaas toe­ge­voeg. Die plaas se dra­krag is 2,5 ha/KVE of 15 ha/GVE.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.