Veldbestuur in droë ge­bie­de: Droogte wys op ál meer leemtes

Ver­an­de­ring vind sta­dig plaas in Suid-A­fri­ka se droë stre­ke. Droogte is nie on­ge­woon nie, maar die hui­di­ge droogte kan ver­rei­ken­de ge­vol­ge vir die ge­bied se plan­te­groei in­hou as die veld nie ver­sig­tig be­stuur word na­dat dit ge­re­ën het nie.

Landbouweekblad - - Lbw | Inhoud - AMELIA GENIS a­ge­nis@land­bou.com

Kun­di­ges hou nei­gings in plan­te­groei fyn dop in die droë stre­ke, wat na­ge­noeg 40% van Suid-A­fri­ka se op­per­vlak­te be­slaan. Daar is nog so baie wat on­be­kend is oor die oor­le­wing­sen her­stel­me­ga­nis­mes van die ver­skei­den­heid plan­te in dié ge­bie­de. Tog sal dr. Hel­ga van der Mer­we van die Suid-A­fri­kaan­se aard­waar­ne­mings­net­werk (SAEON) nie op­hou om te pro­beer ver­staan hoe plan­te “uit niks kan groei” nie.

“Dink aan ’n kaal ou­land in Na­ma­kwa­land,” sê sy, “of die woes­tyn­vloe­re in die Tank­wa-Ka­roo. Daar staan niks. Maar as die sei­soen reg is, is dit as­of die plan­te en blom­me daar­op ont­plof. Hoe werk dit? Ek wil graag uit­vind wat ge­beur dat die blom­me uit niks kan voort­kom.”

Hel­ga werk al 20 jaar in die Noord-Kaap. Die Na­si­o­na­le Na­vor­sing­stig­ting (NNS) het in 2014 ’n na­vor­sings­beurs vir vyf jaar aan haar toe­ge­ken om haar loop­baan as na­vor­ser te ont­wik­kel.

Haar na­vor­sing is daar­op ge­mik om die im­pak van kli­maats­ver­an­de­ring, grond­ge­bruik en -be­stuur op die plan­te­groei van die droë stre­ke vas te stel deur be­staan­de da­ta te ge­bruik en nu­we mo­ni­te­rings­pro­jek­te te be­gin.

Daar is ge­noeg ma­te­ri­aal waar­mee sy kan werk. Dit sluit na­vor­sing in, soos ’n da­ta­stel wat in die 1970’s in die Ka­la­ha­ri be­gin is, dr. Sue Mil­ton-De­an se mo­ni­te­ring by Tier­berg (by Prins Al­bert) wat in die laat 1980’s be­gin is, mo­ni­te­ring in die dis­trik Car­nar­von wat in die 1980’s be­gin het en die lyn­tran­sek­te (wat ’n spe­si­fie­ke hel­ling of li­ne­ê­re pa­troon uit­beeld waar­vol­gens plan­te of die­re ver­an­der) wat die af­ge­lo­pe 42 jaar in die na­tuur­re­ser-

vaat Goe­gap by S­pring­bok ge­mo­ni­tor word.

Hel­ga is baie op­ge­won­de oor die speur­werk wat sy moes doen om al die mo­ni­te­ring­da­ta­stel­le op te spoor. “Ek het oom Piet Roux se dok­to­ra­le te­sis in die han­de ge­kry. Gi­na A­re­na, ’n dok­to­ra­le s­tu­dent in die een­heid vir die be­wa­ring van plan­te aan die U­ni­ver­si­teit van Kaap­stad, be­soek nou weer oom Piet se per­se­le, doen weer die op­na­mes en neem foto’s om ver­an­de­rin­ge oor tyd waar te neem.” (Sien ook “Le­gen­da­rie­se Ka­roo-we­ten­skap­li­ke word 90”, LBW, 2 Ju­nie 2017.)

“Dis lek­ker om hier­die groot gees­te te ont­moet en met hul­le te praat. In se­ke­re ge­val­le pro­beer ons om die op­na­me weer saam met daar­die men­se te doen.

“By Mid­del­burg (Oos-Kaap) moes ons die oor­spronk­li­ke na­vor­sers soon­toe vat so­dat hul­le die per­se­le kon uit­wys. Daar­die ou pun­te is mos nie ge-GPS nie. Hul­le sê die pen móét daar wees en, wrag­gies, ná al die ja­re kry jy daar­die pen.”

Hel­ga en haar me­de­na­vor­sers doen op­na­mes op die ou per­se­le en pro­beer die da­ta ont­leed. Hoe­wel van die da­ta­stel­le nie el­ke jaar ge­doen is nie, en daar soms nie net­jie­se in­ter­val­le is nie, kan hul­le nei­gings waar­neem. Dan ge­bruik hul­le die ont­le­dings om we­ten­skap­li­ke ar­ti­kels te skryf, maar ook po­pu­lê­re ar­ti­kels, sê Hel­ga, want die in­lig­ting moet “te­rug­gaan na die men­se op grond­vlak”.

Haar nu­we na­vor­sing be­hels on­der meer om die uit­wer­king van kli­maats­ver­an­de­ring op ko­ker­bo­me te mo­ni­tor. “Al­mal sê die ko­ker­bo­me ver­an­der, trek en skuif met die kli­maat. Ek het die ge­leent­heid ge­kry om op­na- mes te doen van vier ko­ker­boom­be­vol­kings wat ek in die Na­ma-Ka­roo – waar jy hul­le nie ver­wag nie – ge­kry het. Ek en Con­rad Gel­den­huys van die Noord-Kaap­se de­par­te­ment van om­ge­wing­sa­ke en na­tuur­be­wa­ring het saam me­to­des ver­fyn om ko­ker­bo­me te mo­ni­tor so­dat dit ver­ge­ly­kings met ver­loop van tyd ver­ge­mak­lik.”

Aan­ge­sien SAEON ’n na­si­o­na­le net­werk is en deur die NNS in die De­par­te­ment van We­ten­skap en Teg­no­lo­gie ge­fi­nan­sier word, het sy on­der an­de­re me­de­wer­kers by die u­ni­ver­si­tei­te, San­par­ke, die na­si­o­na­le en pro­vin­si­a­le de­par­te­men­te van land­bou en na­tuur­be­wa­ring.

Die groot­ste deel van die droë stre­ke be­leef een van die erg­ste droog­tes in men­se­heu­ge­nis. Hel­ga be­ant­woord vrae en help men­se om dié ge­bie­de be­ter te ver­staan.

HOE­KOM IS LANG­TER­MYN­WAAR­NE­MING NO­DIG? KAN JUL­LE AL SE­KE­RE VER­AN­DE­RIN­GE OF NEI­GINGS SIEN?

Dis no­dig om te help om te ver­staan hoe die stel­sel werk so­dat ons dit reg kan be­stuur. Die mens se voet­spoor is baie gro­ter as in die ver­le­de, want die grond word straw­wer be­nut. Ons wil weet hoe her­stel die stel­sel met ver­loop van tyd na­dat grond skoon­ge­maak is of ná swaar be­wei­ding.

Wat ons weet, is ver­an­de­ring vind bit­ter sta­dig plaas. Die plaas langs Tier­berg is by­voor­beeld van die 1930’s af vir by­na 30 jaar swaar be­wei. Se­dert die ses­ti­ger­ja­re het die boe­re wat oor­ge­neem het vol­gens die De­par­te­ment van Land­bou se dra­krag­aan­be­ve­lings ge­boer, maar die lyn staan nog in die veld. Jy kan steeds daar­die spoor van oor­be­wei­ding van 60 jaar ge­le­de sien. Jy hoef nie ’n plant­kun­di­ge te wees om die ver­skil te kan waar­neem nie.

Her­stel hang af van die kli­maat, maar die jaar wat jy die swaar be­wei­ding laat staan of op­hou ploeg, maak ook ’n ver­skil. As jy dit in ’n swak jaar laat staan het, kry jy pro­duk A ná 30 jaar, wat ver­skil van pro­duk B wat jy kry as dit in ’n goeie jaar ge­los het. Ons ver­staan nie ge­noeg daar­van nie.

WEET JUL­LE AL MEER OOR DIE ME­GA­NIS­MES WAT PLAN­TE IN DIE DROË GE­BIE­DE ONT­WIK­KEL HET OM TE OOR­LEEF EN VOORT TE PLANT?

Dis in­te­res­sant; baie van die bos­sies le­we ver­skrik­lik lank. ’n S­cholt­z­bos­sie le­we 100 jaar, ’n ka­meel­do­ring­boom in die Ka­la­ha­ri le­we ook om­trent 100 jaar.

As jy kyk, sien jy ka­roo­bos­sies se stam­me­tjies ver­deel mos. Dis deel van hul stra­te­gie. As die droogte die plant­jie knou, ver­dor se­ke­re stam­me­tjies, maar die an­der bly leef.

Een­ja­ri­ge plan­te slaan bloot ’n droog­te­jaar oor en oor­leef as saad, maar saad­oor­le­wing is spe­sie­spe­si­fiek. Se­ke­re plan­te se sa­de le­we lank; an­der het ’n kort le­wens­duur.

Saad­oor­le­wing hang ook af van die saad­om­hul­sels en of die plant sy saad vas­hou.

Vy­gie­plan­te hou hul sa­de vas tot die re­ën­drup­pels kom om hul­le uit te spat. As dit nie re­ën nie, kan die saad lank in die kap­su­le bly.

Vy­gies het boon­op ’n was­la­gie op hul bla­re en stam­me wat voor­kom dat hul­le

kwaai wa­ter ver­loor. Baie van die gras­se is nie nood­wen­dig lang­le­wend nie, maar maak baie saad en kan ’n droë jaar of twee so oor­leef. Gras­sa­de is nie so lang­le­wend soos van die an­der plan­te nie, maar heel­par­ty van hul­le kan wag tot die re­ën kom, dan her­stel hul­le baie vin­nig. Dis im­mers waar die agt­da­e­gras se naam van­daan kom: Dié gras­soort se saad kan bin­ne agt dae ont­kiem en groei.

On­der­grond­se or­ga­ne, soos bol­le en knol­le, gaar wa­ter en voe­ding­stow­we op. As die eer­ste bui­tjie val, kom die su­rin­kies uit. Hul­le kan lek­ker vin­nig re­a­geer.

WAT IS DIE TERGENDSTE, ONOPGELOSTE VRAE OOR DIÉ ME­GA­NIS­MES?

Hoe be­ïn­vloed ons be­stuur die bos­sies se me­ga­nis­mes? Hoe ver kan ons hul­le druk voor die laas­te stam­me­tjie vrek? Ons weet nie. Dit is eint­lik die lang­ter­myn­im­pak van die mens waar­op ons ant­woor­de moet kry.

In die droë stre­ke is droogte deel van die na­tuur­li­ke pro­ses­se, maar waar is die grens tus­sen ’n nor­ma­le droogte en droogte van­weë kli­maats­ver­an­de­ring? Ons het nie ge­noeg weer­da­ta nie en dít wat ons het, gaan nie ver ge­noeg te­rug nie.

Ja, jy kan sê daar is oor de­ka­des nat pe­ri­o­des en droë pe­ri­o­des, maar ons kan nie sê dis die droog­ste in 500 jaar nie, want ons weet dit nie. Jy het ge­woon­lik ’n da­ta­stel van 100 jaar of ’n bie­tjie meer, maar die reënval gaan net op en af; daar is niks wat ver­skrik­lik uit­skiet op se­ke­re plek­ke nie. Wat is dus nor­maal? Is op en af nie nor­maal nie? Dalk is die si­klus 100 jaar of lan­ger. Ons weet nie.

In die ver­le­de het die s­pring­bok­ke ge­trek as dit droog was. Voor die hei­nings daar was, het die ou boe­re ook ge­trek, met hond, kat en hoen­der. Nou is ons vas­ge­keer en op ’n ma­nier ver­er­ger ons die im­pak van die droogte. Ons voel dit meer in­tens as wat die men­se van daar­die tyd dit ge­voel het, of die s­pring­bok­ke dit ge­voel het. Ons weet dis wa­ter­skaars, dis ’n droë ge­bied, maar hoe ge­beur die an­der goed wat die skaars­te ver­er­ger of ver­swak?

JY WERK AL TWEE DE­KA­DES IN DIE NOORD-KAAP. WAT KAN JY OOR DIE TOE­STAND VAN DIE VELD SÊ?

Die veld in die Noord-Kaap is oor die al­ge­meen in ’n goeie toe­stand. Die boe­re pro­beer hul bes om die veld te be­stuur vir hul­self en hul kin­ders. Hier en daar is ’n ou wat die veld looi. Hy wil nóú wins maak en met va­kan­sie gaan. Ek meen hul­le is eg­ter die uit­son­de­rings.

Daar is ook ’n ge­brek aan ken­nis. Ons het nie meer baie voor­lig­tings­be­amp­tes nie. Dit be­kom­mer my. Die nu­we voor­lig­ters het nie die in­sti­tu­si­o­ne­le ken­nis van die er­va­re men­se nie en moet nog on­der­vin­ding op­doen.

Die e­ko­no­mie van boer­de­ry het ook ver­an­der. Dit help nie jy boer soos jou ou­pa en ou­pa­groot­jie nie. Jou som gaan nie klop nie. Die jong ou­ens luis­ter na pa en ou­pa, of die ou­er ge­slag wat nog boer, maar daar is min men­se wat hul­le op­voed op die vlak wat nou no­dig is.

WAT VER­HOOG DIE VER­MOË VAN DIE PLAN­TE OM IN DROË GE­BIE­DE TE OOR­LEEF EN WAT VERHINDER OF BE­PERK DIT?

S­tam­ver­de­ling help by die Ka­roo­bos­sies en een­ja­ri­ge plan­te se sa­de kan oor­leef.

Wat hul ver­moë om te oor­leef be­perk, is aan­hou­den­de swaar be­wei­ding of oor­be­wei­ding. Die bos­sies is ou­to­ma­ties klei­ner en het nie die e­ner­gie om te blom en sa­de te vorm nie. En die bie­tjie blom­me en sa­de word nog af­ge­vreet ook. Dit verhinder dat die sa­de in die stel­sel kom.

Gif­stow­we pla my ook, want daar­deur be­ïn­vloed ons die in­sek­te en vo­ëls wat ons plan­te be­stuif. Dit kan die ket­ting ver­swak, want be­stui­wing vind nie plaas nie en daar kan dus nie saad­jies wees nie. Die mees­te van ons plan­te het be­stui­wers no­dig om­dat hul­le nie soos gras­se is wat deur die wind be­stuif word nie.

SIEN JY PLANTBEVOLKINGS OP GROOT SKAAL UITSTERF?

Ek sal nie so sê nie. Daar is al­tyd ’n mens­li­ke in­vloed. Oor­be­wei­ding druk by­voor­beeld daar­die plan­te een­vou­dig ver­by hul to­le­ran­sie of baie keer is dit ’n kol wat swaar­ge­kry het in die ver­le­de of wat skoon­ge­maak is, of waar daar her­groei was. Daar­die stel­sel­tjies is nog nie so sterk soos na­tuur­li­ke stel­sels nie.

Ons moet meer ver­staan oor plantbevolkings. Wat ons wél ag­ter­kom, is dat die droogte die jong saai­lin­ge uit­dun.

Die ou­er plan­te oor­leef, maar die mid­del­groep kry swaar. Weens digt­heid s af­hank­li­ke vrek­tes raak hul­le min­der om­dat be­skik­ba­re hulp­bron­ne tus­sen so baie in­di­vi­due ge­deel moet word.

WAT IS JOU GE­DAG­TES OOR DIE HER­STEL VAN DIE VELD NÁ DIE RE­ËN?

Die veld gaan baie sta­dig her­stel om­dat die droogte so lank aan­ge­hou het. Dit gaan al­les neer­kom op be­stuur. As jy on­mid­del­lik ná die re­ën die veld gaan looi, gaan dit nie so vin­nig her­stel nie.

Ek ver­staan, die boe­re is op hul ein­de en e­ko­no­mies ge­spro­ke gaan dit baie moei­lik wees. Dalk moet hul­le dit eg­ter oor­weeg om die swak­ste kamp op te of­fer en die an­der te pro­beer spaar.

Gee voer so­lank jy kan so­dat die veld ’n bie­tjie kan groei en ’n rus­kans kry. Moe­nie on­mid­del­lik jou die­re­ge­tal­le op­jaag nie. Dit is mak­li­ker ge­sê as ge­daan, want al­mal se vee­ge­tal­le is reeds laag. Moe­nie som­mer vee by­koop nie. Gaan met jou kern­kud­de aan en bou jou kud­de sta­dig op na­ma­te die veld ver­be­ter voor jy dit te straf be­wei.

WAT GE­BEUR IN DIE VELD MET DIE HUI­DI­GE DROOGTE?

Die plant­be­dek­king is baie ver­skraal en die kaal kol­le word ál gro­ter. As dit weer re­ën, gaan die wa­ter nie in die grond in­trek nie; dit gaan net af­loop.

Ons sien ook wind­e­ro­sie: Die af­ge­lo­pe twee jaar is die wind­storms só erg dat die sand soos die Ka­la­ha­ri op my ven­ster­bank lê. Daar­die ar­me ou plant­jies kry klaar so swaar; nou word hul­le ook nog deur waai­en­de sand be­ska­dig. Die saad­jies se om­hul­sels skuur deur en so ’n ge­kneus­de saad­jie kan nie ont­kiem nie.

Die ou land­bou­ers het al­tyd ge­sê die ska­pe wei die bos­se tot vuur­hout­jie­dik­te, maar dis nou ver­der te­rug­ge­wei.

Die vol­gen­de groot be­kom­mer­nis en ge­vaar is die re­ën. As die don­der­weer­re­ën hier oor­kom, spoel die bo­grond en sa­de al­les let­ter­lik in die ri­vier in. Ek is ook oor die win­ter­re­ën ge­pla, ve­ral op die kaal kol­le in die veld. As dit nie sag ge­noeg kom val nie, word daar poe­le in die oop kol­le ge­vorm en ná ’n tyd be­gin die wa­ter loop, bo­grond en al.

Die an­der pro­bleem is in­drin­ger­plan­te, soos mus­kiet­boom (Proso­pis g­lan­du­lo­sa). Dié plant het niks wat met hom mee­ding nie. Sy pen­wor­tel klop al­mal op pad na die wa­ter toe. Ek is be­kom­merd oor die in­drin­ging wat daar reeds is, maar ek dink ons gaan in die vol­gen­de vyf tot tien jaar ’n ont­plof­fing sien.

IS DAAR SE­KE­RE PLANTSOORTE WAT BE­TER VAAR AS AN­DER, OF WAT MIN­DER KWES­BAAR IS?

Ons­maak­li­ke plan­te is min­der kwes­baar en kan steeds groei, maar die­re en die droogte knou die smaak­li­ke plan­te. Die ons­maak­li­ke plan­te ver­keer nie on­der so­veel stres soos die smaak­li­kes nie.

Hoe­wel een­ja­ri­ge plan­te droog­te­ja­re oor­slaan, kan hul sa­de ook ty­dens lang droog­tes ver­min­der.

Na­vor­sing in an­der woes­ty­ne toon dat van die bos­sies wat reeds deur ’n droogte is, nie oor­leef as die droogte so lank en hard is soos hier­die een nie. Bos­sies wat nog nie ’n droogte er­vaar het nie, het vol­gens die na­vor­sing ’n be­ter kans om te oor­leef.

KAN JY AL IETS SÊ OOR DIE SKADUWEE WAT KLI­MAATS­VER­AN­DE­RING OOR DIE DROË GE­BIE­DE GOOI?

Kli­maats­ver­an­de­ring oor die droë stre­ke is ’n ta­me­le­tjie. Van die mo­del­le voor­spel dit gaan dro­ër raak; van hul­le wys kol­le wat gaan nat­ter raak in die droë ge­bie­de; an­der wys sei­soe­na­le ver­an­de­rings, ver­ho­gings in tem­pe­ra­tuur of dat die tem­pe­ra­tuur nie veel gaan ver­an­der nie.

Ons het meer kli­maat s in­lig­tin­ge n meer kli­maat s mo­del­le­ring no­dig. Ge­luk­kig vor­der dié teg­no­lo­gie vin­nig. Ek glo ons sal eers­daags be­ter mo­del­le hê, maar ons het ook na­vor­sers no­dig om te mo­ni­tor wat in die veld ge­beur.

As jy vir my sê dit gaan dro­ër of war­mer raak, moet ek weet wat die uit­wer­king op die om­ge­wing en sy men­se gaan wees. Gaan se­ke­re plan­te ver­dwyn, of gaan die plantbevolkings groei om­dat dit war­mer is?

IN JOU BOEK, WILDFLOWERS OF THE ROGGEVELD AND TANQUA, SKRYF JY DAAR IS INISIATIEWE OM ROGGRAS TE HER­VES­TIG. KAN JY MEER DAAR­OOR SÊ?

Roggras, wat na­tuur­lik in se­ke­re de­le van die Roggeveld voor­kom, is be­son­der smaak­lik, maar di tis baie om­ge­wing spe­si­fiek, die gras wil koue en nat­tig­heid hê en is vat­baar vir roes.

Daar was al ve­le ver­geef­se po­gings om roggras te her­ves­tig. Die de­par­te­ment van land­bou het dit op die na­vor­sings­plaas by S­tut­ter­heim in die Oos-Kaap pro­beer kweek. Dit het mooi ge­groei, maar plant nie voort nie.

Daar was ook po­gings om dit op ou­lan­de te her­ves­tig, maar ek dink die ou­lan­de is te droog.

Die gras wil aan die rand­jie van ’n ri­vier­loop groei. Dis waar die ou pol­le staan.

WAT IS DIE GROOT­STE BE­DREI­GING VIR DIE DROË STRE­KE?

Mus­kiet­bo­me. Hul­le klim nou al teen die ran­te uit en groei só dig dat die vee la­ter daar­in ver­stren­gel raak.

Dit is as voer­bron na die ge­bie­de ge­bring, en baie boe­re be­sef die ge­vaar daar­van, maar het nie al­tyd die geld en ver­moë om dit te be­kamp nie. Hier is boe­re wat stoot­skra­pers ge­bruik om die bo­me uit te roei waar dit hul saai­lan­de in­ge­neem het.

Saam met die mus­kiet­bo­me het die vlak­var­ke ook ge­kom. Hul­le be­weeg van ko­lo­nie tot ko­lo­nie ag­ter die soet peu­le aan en ver­oor­saak ver­skeie pro­ble­me.

BO en HEEL BO: Plan­te in die droë stre­ke is aan­ge­pas om moei­li­ke toe­stan­de te oor­leef. Gras­se maak baie saad en kan droë ja­re so oor­leef. Vy­gies hou hul saad vas tot­dat dit ge­re­ën het en het ook ’n was­la­gie op hul bla­re en stam­me wat ver­hoed dat hul­le...

Mus­kiet­bo­me (Proso­pis g­lan­du­lo­sa var. tor­rey­a­na) is een van die groot­ste be­drei­gings vir veld in die droë stre­ke.

Droogte is nie ’n on­ge­wo­ne ver­skyn­sel in Suid-A­fri­ka se droë stre­ke nie, maar die hui­di­ge droogte kan ver­rei­ken­de ge­vol­ge vir dié ge­bie­de se plan­te­groei in­hou as die veld nie oor­deel­kun­dig be­stuur word na­dat dit ge­re­ën het nie.

Dr. Hel­ga van der Mer­we het ’n vyf­jaar­kon­trak om die im­pak van kli­maats­ver­an­de­ring, grond­ge­bruik en be­stuur op die plan­te­groei van die droë stre­ke van Suid-A­fri­ka te be­paal deur be­staan­de da­ta te ge­bruik en nu­we mo­ni­te­rings­pro­jek­te te be­gin.

FOTO: HEL­GA VAN DER MER­WE

Roggras, wat na­tuur­lik in se­ke­re de­le in die Roggeveld voor­kom, is baie smaak­lik. Dit is moei­lik om te her­ves­tig om­dat dit om­ge­wing­spe­si­fiek is, koue en nat­tig­heid wil hê en vat­baar is vir roes.

Dr. Hel­ga van der Mer­we

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.