For­ging is pret!

Wag nou kê­rels, jul­le het die ti­tel ver­keerd ge­lees, ons gaan nie geld­no­te ver­vals nie, ons praat van mesmaak!

SA Jagter Hunter - - INHOUD - An­dré Eras­mus

Die ou­tyd­se ma­nier van mesmaak deur ’n stuk me­taal in die ko­le met ’n blaas­balk só warm te maak dat dit ge­smee en ge­vorm kan word, be­staan reeds eeue lank. Die En­gel­se term is for­ging en dié is by al­mal be­kend as daar oor mesmaak ge­sels word.

Voor­beel­de van ge­sme­de brons­swaar­de en -mes­se van hon­der­de ja­re ge­le­de het be­houe ge­bly en word in mu­seums be­waar. Reg oor Eu­ro­pa is Uhlf­ber­ht-swaar­de van die ne­gen­de eeu ge­vind, ge­maak met lem­me van Da­mas­kus­staal. Baie na­vor­sing is al oor hier­die swaar­de ge­doen en dit is ’n in­te­res­san­te on­der­werp om ver­der oor na te lees – Google het baie bron­ne daar­oor. Daar is selfs ’n dolk in Tu­tank­ha­mun se graf ge­vind waar­van die lem van ’n stuk me­te­o­riet ge­smee is!

VERHITTING EN AFKOELING

Vroe­ër ja­re is die staal warm ge­maak deur ko­le met ’n blaas­balk aan te jaag om die reg­te tem­pe­ra­tuur te be­reik. So­dra die staal dan warm ge­noeg was, is dit met ’n ha­mer op ’n aam­beeld ge­kap of ge­smee tot die reg­te vorm en ook om dit te spits van ag­ter na voor (dis­tal ta­per). Al die ge­kap­pe­ry op die koue aam­beeld koel na­tuur­lik die staal af en dan moet dit weer warm ge­maak word... so gaan die si­klus aan tot die lem reg is. Die staal word dan ge­nor­ma­li­seer deur dit ’n paar keer te ver­hit en af te koel voor­dat dit ver­hard word.

Nor­ma­li­se­ring is no­dig om al

die stres­pun­te (span­nings­vlak­ke) uit die staal te ver­wy­der so­dat die lem reg­uit bly ty­dens ver­har­ding en ook om se­ker te maak dat dit lank sal hou. Die staal word ver­hard deur dit só warm te maak dat dit nie meer mag­ne­ties is nie. Dan word die mes of swaard vin­nig af­ge­koel deur dit in spe­si­a­le o­lie te dom­pel. Laas­tens word die ver­har­de staal ge­tem­per deur dit teen la­er tem­pe­ra­tu­re te bak so­dat dit ’n bie­tjie van die hard­heid prys­gee in ruil vir taai­heid en buig­saam­heid (flex­i­bi­li­ty).

For­ging het ook nie die in­dus­tri­ë­le re­wo­lu­sie ont­snap nie en van­dag ge­bruik mes­sme­de (bla­des­miths) eer­der gas­vlam­me en e­lek­trie­se waai­ers vir hit­te, as­ook krag­ha­mers en hi­dro­lie­se per­se. Die ba­sie­se be­gin­sels bly eg­ter nog steeds die­self­de om die staal warm te maak en dan te be­werk of te smee tot die reg­te vorm.

Ek het so ’n bie­tjie by Ke­vin Har­vey van He­a­vin For­ge in M­pu­ma­lam­ga gaan kers op­steek om te hoor waar­om for­ging so ge­wild is. He­a­vin For­ge is die e­nig­ste op­lei­ding­sen­trum in Suid-A­fri­ka wat deur die A­me­ri­can Bla­des­miths As­so­ci­a­ti­on (ABS) er­ken word. He­a­vin For­ge is een van t­wee sko­le bui­te die VSA wat ge­ak­kre­di­teer is deur die ABS om hul t­wee we­ke lan­ge In­tro­ducti­on to Bla­des­mi­th­ing- kur­sus aan te bied. Die an­der skool is in Bel­gië. Daar is in to­taal maar slegs ses sul­ke sko­le, waar­van vier in die VSA is.

PRET

Ke­vin som for­ging op in een woord: pret. Hy sê dis gróót pret om voor ’n warm vuur te sweet en ’n gloei­en­de stuk staal met ’n ha­mer te klits tot dit soos ’n mes lyk. Dis boon­op te­ra­peu­ties, old s­chool en tra­di­si­o­neel rég. Se­ke­re mes­se soos Bo­wies, to­ma­hawks en selfs swaar­de wat tra­di­si­o­neel ge­smee is, lyk net reg as dit ge­smee is met plat sny­vlak­ke en ou­tyd­se brons, ko­per of giet­ys­ter-wa­wiel­vel­lings as af­wer­king. Mo­der­ne ma­te­ri­a­le soos vlek­vrye staal, kool­stof­ve­sel en blink­ge­po­leer­de af­wer­kings lyk ge­woon­lik net nie reg op ’n lem wat ge­smee is nie. Daar­by ge­sê, ’n ge­sme­de Bo­wie met ’n spie­ël­blink af­wer­king deur Jack Con­nan, is ty­dens die af­ge­lo­pe Suid-A­fri­kaan­se Mes­ma­kers­gil­de-skou as die bes­te ge­vegs­mes be­kroon.

Ons ge­sels ’n bie­tjie oor stock re­mo­val (mesmaak deur die staal weg te skuur tot­dat dit in ’n mes­vorm is) en Ke­vin meen dat daar ’n plek is vir al­twee me­to­des en dat die een me­to­de nie sleg­ter of be­ter is as die an­der nie. Vir smee­werk word daar meest­al van hoë-kool­stof­staal soos 52100, 5160, K510 (sil­wer staal) en nog an­de­re ge­bruik ge­maak ter­wyl vlek­vrye lems­taal meest­al met die stock re­mo­val- me­to­de be­nut word. Om vlek­vrye staal te ver­hit en te smee, hou geen voor­de­le in nie, ter­wyl die grein­struk­tuur van hoë-kool­stofs­ta­le ver­fyn en die staal taai­er ge­maak word deur die smee­pro­ses waar die staal her­haal­de­lik ver­hit, ge­kap en af­ge­koel word.

Vlek­vrye mes­staal het ’n re­sep waar­vol­gens dit ver­hard word, wat deur die ver­vaar­di­ger op­ge­stel word. By for­ging lê die kuns daar­in om die reg­te staal vir die werk te kies en dit te ver­hard en te tem­per om die bes­te daar­uit na vo­re te bring. Swaar­de moet by­voor­beeld baie meer buig­saam wees as mes­se en dit word an­ders ver­hard en ge­tem­per as mes­se wat hoof­saak­lik van die­self­de staal ge­maak word. Mes­sme­de kan daar­om nie hul­le mes­se weg­stuur om te laat ver­hard nie, maar moet self dié vaar­dig­heid be­mees­ter.

OP­LEI­DING

Gro­ter mes­se word meest­al deur mid­del van die for­ging- me­to­de ge­maak om­dat die lem­me se­lek­tief ver­hard kan word so­dat die rug­kant taai bly, ter­wyl die sny­vlak ver­hard word om lank s­kerp te kan bly. Hier­die lem­me kan ge­woon­lik uit­ge­ken word aan ’n ha­mon- lyn in die lem waar die ver­har­de en nie-ver­har­de staal by­me­kaar kom. Een van die toet­se wat ’n ABS-vak­leer­ling moet slaag, is om ’n mes te maak wat s­kerp ge­noeg is om deur ’n hout­balk en ’n los­han­gen­de sis­sal­tou te kap. Daar­na moet dit nog ha­re van jou arm af kan skeer en die buig­toets slaag wat ver­eis dat die lem 90 gra­de moet kan buig son­der om te breek. Vlek­vrye staal doen nie so goed in die kap­toet­se nie en kan nie die buig­toets deur­staan nie.

Ter­wyl ons oor die ABS ge­sels... Na­dat iemand sy drie­jaar­vak­leer­ling­pe­ri­o­de vol­tooi het, moet hy of sy vyf vol­tooi­de mes­se voor­lê vir be­oor­de­ling om ’n Jour­ney­man te kan word. In­dien die mes­se kwa­li­fi­seer, is daar ’n ver­de­re t­wee jaar prak­tie­se er­va­ring no­dig waar­na die Jour­ney­man vyf Da­mas­kus­mes­se suk­ses­vol moet voor­lê vir be­oor­de­ling om as ’n Mas­ter Bla­des­mith ge­klas­si­fi­seer te kan word. Die Suid-A­fri­kaan­se Mes­ma­kers­gil­de het ook ’n spe­si­a­le ka­te­go­rie vir mes­sme­de en hul kri­te­ria vir toe­la­ting is soort­ge­lyk aan dié van die ABS se ver­eis­tes.

Van die meer be­ken­de plek­ke wat nog for­ging- op­lei­ding aan­bied, is Black Dra­gon For­ge van Neels van den Berg, S­tu­art S­mith en Hyl­ton Rut­her­ford wat al­mal le­de is van die South A­fri­can Bla­des­mith’s As­so­ci­a­ti­on (SABA). SABA se leu­se is For­ging is Cool en hul­le bied ge­reeld ope dae aan waar­ty­dens men­se vir mi­ni­ma­le kos­tes kan er­vaar hoe dit voel om ’n stuk staal te smee, of selfs ’n eie stuk Da­mas­kus­staal te maak. Kyk ge­rus op hul­le Fa­ce­book-blad na hul jaar­pro­gram vir die vol­gen­de ope dag en kom speel saam met die man­ne van staal.

Dit is on­ver­klaar­baar hoe iemand, wat al voor daar­die warm vuur ge­staan het, die woor­de cool en for­ging in die­self­de sin kan ge­bruik, want dit is ui­ters warm, fi­sie­se werk en hit­te-uit­put­ting is ’n groot ri­si­ko vir ons ou ooms.

Cool bly en lek­ker for­ge!

IN­SET­SEL: ‘ n Bo­wie­mes met ‘n so­ge­naam­de ha­mon- lyn wat deur Ke­vin Har­vey ge­smee is. HOOFFOTO: Ty­dens smee­werk word ‘n warm­ge­maak­te stuk staal met ‘n ha­mer ge­kap om dit in ‘n mes te vorm.

Ke­vin Har­vey be­sig met op­lei­ding – hy wys hoe die smee­werk ge­doen moet word.

Newspapers in Afrikaans

Newspapers from South Africa

© PressReader. All rights reserved.